Qosymsha qun salyǵyn kóterýge negiz bar ma?

Bul usynys jurtshylyqty alańdatyp, orynsyz talqylaý týdyryp otyrǵany belgili. О́ıtkeni qazirgi ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda mundaı sharalar básekelik artyqshylyqtardyń kemip, isker tulǵalardyń kópshiliginiń ekono­mıkalyq jaǵdaıyn nasharlatatyny anyq. Eldegi jalpy ekonomıkalyq jaǵ­daı qalpyna kelgen kezdiń ózinde qoldanystaǵy stavkalardyń mólsherin kóterýge muqııat qaraǵan jón, óıtkeni salyqty jınaý úrdisterin jetildirý arqyly bıýdjetti tolyqtyrýdyń eli­mizde áli úlken rezervteri bar. Onyń ústine bul turǵyda túrli salyqtardyń eko­­no­mıkanyń ártúrli salalarynda ju­mys isteıtin sharýashylyq júrgizýshi sýbek­tilerdiń is-áreketine ártúrli áser eteti­nin árdaıym este ustaǵan jón.

Mysaly, eger KTS tikeleı salyq bolǵandyqtan onyń mólsherlemesiniń kóterilýi ónimniń ózindik qunynyń ósýi­ne ákelse, al QQS-qa qatysty jaǵdaı biraz basqasha. QQS janama salyq bol­ǵan­dyqtan tek óndirýshilerge ǵana emes, tutyný­shylarǵa da áser etedi, sondyqtan onyń aýyrt­palyǵyn negizinen halyq kóteredi. Sol sebepti osy maqalada biz tek QQS prob­lemalaryna toqtalýdy jón kórdik.

Qazirgi tańda Qazaqstanda QQS mólsheri 12 %-dy quraıdy. Salystyrý úshin aıtaıyq: Reseıde QQS stavkasy – 8%, Polshada – 5-23% aralyǵynda (taýarlar tobyna baılanysty), Belarýsta – 20%. Eýropa elderinde QQS – 15-23% aralyǵynda. Árıne, eger siz osy kórsetkishterge kóz júgirtseńiz, Qazaqstanda QQS mólsherlemesiniń joǵarylaýy zańdylyq bolyp kórinetin sııaqty. Biraq dál osy jerde suraqtar týyndaıdy: Salyq stavkasynyń ósýi árdaıym bıýdjet kirisiniń ulǵaıýyna alyp kele me? Eger mundaı sheshim salyq jınaý salasyndaǵy oryn alǵan kemshilikterge baılanysty keri nátıje berse she?

Bul suraqtarǵa jaýap berý úshin sybaılas jemqorlyqtyń nemese keıbir bıznes ókilderine negizsiz jeńildikter men preferensııalar berýdiń saldarynan bıýdjetke túspeıtin qarajattyń kólemin (nemese salyqtan jaltarý), sondaı-aq qoldanystaǵy zańnama aıasynda zańdastyrylyp, bıýdjetten jaltarýǵa jol ashatyn sańylaýlar men kestelerdiń kesirinen kiriske alynbaıtyn qarajattardyń mólsherin naqty baǵalap alǵan jón. Sodan keıin ǵana salyq stavkasyn kóterý nemese salyq jınaý ákimshilik sharalaryn jetildirý arqyly máseleniń sheshimin tabý joldaryn sanaly túrde tańdaǵan oryndy bolary haq.

Qoıylǵan suraqqa jaýap berý úshin biz Halyqaralyq valıýta qorynyń ádisine (RA-Gap modeli) súıene otyryp, esepteý júrgizýdi jón kórdik. Osy ádis bo­ıynsha aldymen QQS-tyń potensıaldyq deńgeıi anyqtalady. QQS salyǵynyń potensıaldyq mólsheri dep barlyq bıznes ókilderi Salyq kodeksiniń bar talaptaryn tolyq saqtap, salyq tóleýden jaltarmaı, esh jeńildik pen preferensııasyz memlekettik bıýdjetke aýdarýdan jınalatyn qarajat kólemin aıtady. Ony eseptep, QQS-tyń memlekettik bıýdjettiń kiris bóligine tirkelgen naqty kólemimen salystyrsaq, onda salyqtyń osy túrin jınaýda qanshalyqty rezerv bar ekenin baıqaýǵa bolady, osy salyqtyń tolyq jınalmaýynyń sebepteri qandaı ekenin túsindiretin derekke qol jetkizemiz.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Sta­tıs­tı­ka komıtetiniń «Resýrstar­dy paı­­dalaný» kesteleriniń sońǵy málimet­teri­niń bolmaýyna baılanysty esepteý 2015-2018 jyldar kezeńindegi máli­met­ter negizinde júrgizildi. Esep­teýlerdiń kóp­tegen nátıjeleri bizdiń alǵashqy úmit­terimizge sáıkes bolyp, máseleniń kóp­tegen aspektilerin ashty. Jalpy, qaras­ty­rylǵan kezeńde bizdiń esepteýimiz boıyn­sha bıýdjetke QQS esebinen 8,845 trln teńge qarjy az túskeni anyqtaldy, al onyń ár jylǵy mólsheri 1-sýrette kórsetilgen.

Osy esepteý nátıjelerine súıene oty­ryp, QQS salyǵynyń tolyq jınal­maýyn­da ekonomıka salalarynyń alatyn úles salmaǵy mynadaı ekendigi baıqaldy:

1) óńdeý ónerkásibi – 38,05%;

2) jyljymaıtyn múlikke jasalǵan mámileler – 25,58%;

3) kólik jáne qoıma sharýashylyǵy – 11,38%;

4) kóterme jáne bólshek saýda – 4,25%.

5) qyzmetterdiń basqa túrlerin usyný – 4,26%.

Osy oraıda sońǵy kezeńdegi jaǵymdy jańalyqtyń biri retinde kóterme jáne bólshek saýdadaǵy salyqtyń bul túrin jınaýda úlken oń ózgerister bolǵanyn atap ketken jón. Oǵan «Saýda qyzmetin retteý týraly» zańǵa engizilgen ózgeristerden soń ákimshilik sharalardy utymdy qoldanyp, salyq jınaýdy jaqsartýǵa qol jetkizýge múmkindiktiń týyndaǵany sebep boldy. Osy ózgeristerdiń aıasynda jyljymaly jáne kóshe saýdasyn retteýdiń birqatar utymdy joly tabylyp, saýda aınalymyn baqylaý jeńildetildi.

Endi QQS túsimderiniń tolyq mól­sherde jınalmaýynyń saldaryna keletin bolsaq, onda mynaǵan basa nazar aýdarǵan jón:

1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Salyq kodeksi sheńberindegi salyqtyq jeńil­dikter men preferensııalar;

2) QQS tóleýden zańsyz jaltarý;

3) Salyq tóleý tártibiniń nasharlaýyna baılanysty naqty eseptelgen QQS pen bıýdjetke túskeni QQS arasyndaǵy alshaqtyq nemese bereshektiń ósýi.

Osy kórsetilgen 3 sebep boıynsha memleket bıýdjetine túspegen QQS kóleminiń qurylymy tómendegi sýrette kórsetilgen.

2-sýretten salyqtyń osy túriniń bıýd­jetke túspeýiniń basty sebebi bıznes ókilderiniń salyq tóleýden zańsyz jaltarýy ekenin baıqaımyz. Jal­py bul salada sońǵy jyldary oń úrdis baıqal­ǵany­na qaramastan salyqtan osylaı qashatyndardyń áli de joǵary (65,2%), al erkin ekonomıkalyq aımaqtarda qol­danylatyn jeńildikterdiń saldarynan joǵalǵan kiristiń úlesi 16,6%-dy quraıdy.

Taldaý nátıjesinen qazirgi salyq stavkasyn ózgertpeı-aq, eń aldymen uıymdastyrý-ákimshilik jumystardy jaqsarta otyryp salyq tóleýden jaltarý kólemin azaıtý arqyly memlekettik bıýdjetke túsetin QQS kirisin jylyna 2 trln teńgege deıin ulǵaıtýǵa múmkindik bar ekenin baıqaımyz. Onyń ústine, QQS túsimderinen jaltarý turǵysynan qaraǵanda aldyńǵy qatardaǵy sektorlar tizimine óńdeý ónerkásibi, jyljymaıtyn múlikpen operasııalar, sondaı-aq kólik jáne qoıma salalary jatatyny jáne olardyń bıýdjetke bereshegi jalpy kiristen jaltarý somasynyń 75%-yn quraıtyny anyqtaldy.

Endi QQS stavkasyn kóterý týraly alǵashqy suraqqa qaıta oralsaq, onda salyq jınaýdyń qoldanystaǵy jaǵdaıynda QQS mólsherlemesin kóterýdiń maǵynasy joq ekeni aıdan anyq. О́ıtkeni, QQS mólsheriniń ulǵaıýy adal tóleýshilerdiń jaǵdaıyn odan ári nasharlatady jáne sonymen birge ártúrli sebeptermen salyq zańnamasynyń talaptaryn aınalyp ótýdi úırengen jaýapsyz kásipkerlerge qosymsha básekelestik artyqshylyqtar beredi.

Osylaısha, osy kezeńde ýákiletti memlekettik organdardyń barlyq kúsh-jigeri eldegi jalpy salyqtyq tártipti jetildire otyryp, salyq jınaý men tolyqtyǵyn arttyrýǵa, memleket qazy­nasyna salyq tóleýden jaltarý kólemin azaıtýǵa baǵyttalǵan qajetti sharalardy qabyldaýǵa baǵyttalýy kerek. Bul – ońaı másele emes. Degenmen, bıýdjetke salyq jınaýdyń tolyqtyǵyn qamtamasyz etpeı, qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerin dáıekti sheshý týraly sóz qozǵaýdyń ózi qıyn. Olaı bolsa, el úshin qıyn-qystaý kezeń­de qoǵamymyzdyń ár múshesi zańdy túrde belgilengen salyqtar men alymdardy tóleý azamattyq paryz ben mindet ekenin, al elimizdiń bolashaǵy soǵan baılanysty bolyp otyrǵanyn túsinetin kez jetti!

Jaqsybek QULEKEEV,

AERC ǵylymı basshysy,

Evgenııa PAK,

AERC konsaltıngtik  qyzmet departamentiniń jetekshi sarapshysy