Rasynda, Abaı murasy ómirsheń, jyldan-jylǵa óziniń qundylyǵyn arttyra túsýde. Abaı ataǵan talap pen eńbek – qaıratty tanytsa, tereń oıyńyz – aqyl, al qanaǵat pen rahym – júrekten týatyn qasıetter. Adam boıyndaǵy osy úsh qasıetti erekshe tanyp bilýge turatyn tanym ekenin aqyn «Malǵa dostyń muńy joq maldan basqa» óleńinde: «Úsh-aq nárse – adamnyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» dep naqtylaı túsedi.
«Ystyq qaırat» únemi izdenis ústinde, tek alǵa umtylý, jasampaz bolý uǵymyn ańǵartsa kerek. «Nurly aqyl» – elge sáýle túsirip, izgilikti is isteý, Alla bergen aqyldy tek jaqsylyqqa jumsaý. Al «jyly júrek» degen uǵym ımandy, ıman júzdi bolý, adamdarǵa qurmetpen qaraý, olardyń muń-muqtajyn, kóńil kúıin uǵa bilý, aınalaǵa shýaq shashý degendi bildirse kerek. Mine, osy úsh qasıet izgilikti maqsatta paıdalanylǵan jaǵdaıda ǵana tolyq adam degen mártebege ıe bolamyz.
«Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,
Sonda tolyq bolasyń elden bólek», deıdi hakim Abaı. Olaı bolsa, Abaı úshin dúnıeniń basty qundylyǵy – adam, jaı ǵana adam emes, rýhanı turǵyda kemeldengen tolyq adam. Abaıdyń armanyndaǵy tolyq adam dinmen damyp, dinmen jetiledi.
Ol: «Alla taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli. О́lsheýlimen ólsheýsizdi bilýge bolmaıdy. Biz Alla taǵala «bir» deımiz, «bar» deımiz, ol «bir» demeklik te – aqylymyzǵa uǵymnyń bir tııanaǵy úshin aıtylǵan sóz. Bolmasa ol «bir» demeklik te Alla taǵalaǵa laıyqty kelmeıdi. Rastyń bir aty – haq, haqtyń bir aty – Alla, buǵan qarsy qarýlasqansha, muny uǵyp, ǵadalátpen tápteshteýge kerek» deıdi óziniń 38-qara sózinde.
Hakim Abaı Allany taný, onyń sıpattaryn bilý úshin ǵylymdy meńger dedi. Bilimdi bolý arqyly ǵana biz kemeldikke jetemiz.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy III Respýblıkalyq ımamdar forýmynda «Jeti rýhanı qazyq» tuǵyrnamasyn qabyldaǵan bolatyn. Musylmannyń tula boıynan tabylýy tıis bilimdi bolý máselesin Jeti rýhanı qazyqtyń biri retinde engizdik. О́ıtkeni búgingi kúsh te, qýat ta – bilimde. Bilimdi adam ǵana bárin jeńbek. Qasıetti Qurannyń da alǵashqy aıaty «Oqy» dep túsken.
Abaı asyl dinimizge tek adamgershilik tárbıe kózi retinde qarap, osy maqsatta ózine keregin aldy. Kemeńgerge keregi – sený. Senim bar jerde adamdyq qasıet joǵalmaıdy. Osylardyń bárin tolyqtyra kelgende Abaı hakim pendeshilik minezden arylýǵa, ımannan paıda alýǵa shaqyrady. Al paıda alý joldary qaısy? Ol úshin óz aqylyń men eńbegińe súıen dedi. О́zgege jaqsylyq oıla, shama-sharqyńsha shapaǵatyńdy tıgiz! Adamdyq, izgilik degen osy. «Nápsige erseń, Allanyń meıiriminen qur qalasyń – osyǵan ılan», degen sózinen kóp nárseni uǵynamyz.
Bir kezderi eńbekterin aýdarǵan nemis oıshyly Gete: «О́zi úshin ǵana eńbektengen adam azap shegedi. Basqalar úshin eńbek etken adam olardyń qýanyshyna ortaqtasady» degen bolatyn. Osyny tolyqtyrǵan Abaı: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń», dedi. Budan artyq teńeý tappaspyz. Qudaı jolynda júrý ol kópke paıdańdy tıgizý dep túıindedi. Mine, san ǵasyr boıy jetken ıslamnyń da tiregi osy.
Dana oıshyl qazaqtyń ár balasyn ultjandy azamat etip tárbıeleýge shaqyrdy. Onyń murasy – parasatty patrıotızmniń mektebi, eldikti qadirleýdiń negizi. Ol eldi synaý arqyly tómendetkisi kelmedi, kerisinshe bıikke kótergisi keldi. Endeshe, Abaıdy oqı otyryp biz ózi aıtqan «kámil musylman» sıpatyna ıe bolamyz.
Abaı – taýsylmaıtyn tereń taqyryp. Bizdiń kózimiz jetken eki anyq bar: birinshisi – Abaıdyń dinı kózqarastary búgingi jahandaný dáýirinde adastyrmas baǵdarsham ispetti. Bul búgingi qoǵamǵa aýadaı qajet, ekinshisi – Muhtar Áýezov aıtqan «Abaıdyń dini – synshyl aqyldyń, adamgershiliktiń dini», degen tuǵyrly tujyrym eshqashan da eskirmek emes.
Naýryzbaı qajy TAǴANULY,
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy,
Bas múftı
