Suhbat • 13 Tamyz, 2020

Bolatbek Abdrasılov: Syǵanaq – tamyrly tarıhymyzdyń sımvoly

241 ret kórsetildi

Bes jyl buryn elimiz Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn jalpyult­tyq deńgeıde toılap ótkeni barshamyzǵa aıan. Bıyl sol uly handyǵymyzǵa 555 jyl tolyp otyr. 1465 jyly qurylǵan táýelsiz Qazaq handyǵynyń 120 jyl boıy elordasy Syǵanaq bolǵany belgili. Qazaq handyǵynyń jaýhary, Uly Jibek jolynyń negizgi saıası ári saýda ortalyǵy bolǵan – Syǵanaqtyń syrlary búgingi tańda tolyq ashylǵan joq. 555 jyl buryn tigilgen Týdyń tuǵyryn bıiktetip, qazaq halqynyń uly murasy – Syǵanaqty tarıhtaǵy óz ornyna qondyrý sala ǵalymdarynyń mindeti ári paryzy ekeni anyq. Bul turǵyda, babalar mırasyn jas urpaqqa jetkizýdi maqsat etken Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń arheolog ǵalymdary Syǵanaqty zertteýde eleýli eńbek atqaryp keledi. Osynaý mereıli data qarsańynda Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory, akademık Bolatbek Abdrasılovpen suhbattasyp, qazaq handyǵynyń eki ret astanasy bolǵan Syǵanaq qalasynyń tarıhy jáne HQTÝ-dyń Syǵanaq qalasynda 17 jyldan beri júrgizip kele jatqan zertteý jáne arhelogııalyq qazba jumystary jóninde surap bilgen edik.

– Bolatbek Serikbaıuly, suhbaty­myzdy bıylǵy jylǵy dataly oqı­ǵa­lar men kıeli Túrkistan óńirinde júr­gi­zilip jatqan isterge oraı ózińiz bas­qa­ryp otyrǵan oqý ornynyń yqpal­das­tyq qarym-qatynasy jaıynda órbit­sek.

– Iá, bıylǵy 2020 jyl – jalpy dúnıe­júzi úshin, bizdiń elimiz úshin de erekshe jyl bolyp otyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan dańqty jerlesimiz Ábý Nasyr ál-Farabıdiń – 1150, qazaq aqyl-oıynyń asqar shyńy Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna baılanysty halyqaralyq, memlekettik deńgeıdegi aýqymdy is-sharalar jospar­lanǵany belgili. Alaıda álemdi jaılaǵan koronavırýs indetinen saqtanýǵa baıla­nysty keıbir is-sharalardyń ótý formatyn, merzimin ózgertýge týra kelse de, uly­larymyzdy laıyqty dárejede ulyqtaý, nasıhattaýdy barynsha joǵary deńgeıde ótkizýge kúsh salýdamyz.

Bıyl Qazaq handyǵynyń qurylýyna 555 jyl tolyp otyr. Kereı men Jánibek handardyń alǵashqy tý tikken jeri Shý men Qozybasy bolǵanymen, ár kezeńderi handyqtyń astanasy bolǵan eki birdeı qala – Sozaq pen Túrkistan osy óńirde jatyr. Jalpy, Ońtústik Qazaqstan obly­synyń ákimshilik aýmaǵynda jasalǵan oń ózgertýler nátıjesinde Túrkistan oblysy qurylýy – bizdiń óńirimiz úshin úlken serpilis ákelgeni anyq. Osy­nyń nátıjesinde oblys ortalyǵy már­tebesine ıe bolǵan kóne Túrkistan qa­lasy búginderi qaıta túleýdi, jasa­ryp, jańǵyrýdy bastan ótkerýde. Bul óz kezeginde osy qaladaǵy bilim men mádenıet oshaqtarynyń damyp gúl­denýine de úlken múmkindik berip otyr­ǵany aıtpasa da túsinikti. Osy rette Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ tek Túrkistan oblysynyń ǵana emes, tu­tas ońtústik óńirdiń rýhanı, mádenı ómi­rimen tyǵyz baılanysta, ózara yq­pal­dastyqta bolý arqyly ǵylymı-zert­teý jumystaryn júıeli júrgizip ke­le jatqanyn atap ótken jón. Ási­rese, qazaq tarıhynda, Qazaq handyǵy ta­rı­hynda erekshe mańyzǵa ıe kóne Sy­ǵanaq qalasynyń qırandy ornyna arheo­logııalyq zertteý jumystaryn júrgizý HQTÝ bazasynda biraz jyldan beri júıeli túrde atqarylyp keledi.

– Qazaqtyń saıyn dalasynda, onyń ishinde Syr boıynda ondaǵan qala­lardyń bolǵany málim. Solardyń biri de, biregeıi de Syǵanaq ekendigi anyq. Osy kóne qala týraly tarqatyp aıtyp ótseńiz?

– Qazba jumystary nátıjeleri kór­set­ke­nin­deı, qalanyń negizi Ú-ÚIII ǵasyr­larda qalanǵan. Syǵanaq, Syǵnaq, Sýǵnaq, Sýnaq, Sýnaqata, Saǵanaq taǵy basqa ataýlarmen belgili bolǵan qala qazirgi Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany jerinde, aýdan ortalyǵy Jańaqorǵan kentinen batysqa qaraı 45 shaqyrymda, Túrkistan-Qyzylorda tasjolynyń oń ja­ǵynda ornalasqan. Qala ornyna eń jaqyn eldi meken – eki shaqyrym qashyqtyqtaǵy Sýnaq ata aýyly.

Syǵanaq – toǵyz joldyń torabyndaǵy ejelgi qala retinde Uly Jibek joly boıyndaǵy strategııalyq ortalyq rólin atqaryp kelgen. Iri saýda-sattyq jáne saıası-ákimshilik ortalyǵy retinde mańyzǵa ıe qala sonaý orta ǵasyrlardan beri qaraı gúldenip dáýirleý men quldyrap kúıreýlerdi bastan ótkerip otyrǵan.

Syǵanaq qalasy týraly alǵashqy jaz­ba derek – H ǵasyrdaǵy arab geogra­fy Mahsıdıdiń eńbeginde kezdesedi. Mun­da atalǵan qala oǵyzdardyń turaǵy re­tinde atalady. Sondaı-aq qala týraly H ǵa­syrdaǵy belgisiz parsy avtorynyń «Hý­dýd al-Alam mın al-Mashrık ıla-l-Mag­rıb» («Shyǵystan batysqa deıingi álem shekaralary») qoljazbasynda «Sýnah» túrinde jáne arab geografy Shamsýtdın ál-Mýkaddasıdiń eńbeginde aıtylady. Túrki halqynan shyqqan ǵulama ǵalym Mahmud Qashqarıdyń jazýy boıynsha qalanyń «Syǵanaq» degen ataýy HI ǵasyrdan belgili. HI-HIII ǵasyrlarda Sy­ǵanaq jaıly málimetter parsy tarıhshylary Ata-Málik Jýveını, Ál-Hatıb ál-Baǵdadı jáne Muhammed án-Nasaýı eńbekterinde kezdesedi.

HIII ǵasyrdyń basynan Eýrazııanyń basym bóligin jaýlap alǵan Shyńǵys han jáne onyń urpaqtarynyń joryqtary kezinde qala búlinshilikke ushyraǵan eken. Biraq qalaǵa Hasan qojanyń bala­syn ákim saılaǵan degen málimetke qaraǵanda, qalany jermen-jeksen jo­ıyp jibermegen deýge bolady. Qalanyń tarıhy Shyńǵys han áýletimen de ty­ǵyz baılanysty bolǵan. Bıyl 750 jyl­dyǵy atalyp ótiletin Altyn Orda han­dyǵy tarıhynda da Syǵanaqtyń ózindik orny bar. HIV ǵasyrdyń alǵashqy kezi­nen bastap Aq Ordanyń astanasy bolǵan. Keıinnen Syǵanaq Joshy han­nyń uly Orda Ejennen taraǵan Aq Or­da aqsúıekterin jerleıtin panteonǵa aınal­ǵanyn kóremiz. Orys han kezinde Sy­ǵanaqta han saraıy salynǵan. Jol boıyn­daǵy ornalasýy, ekonomıkalyq áleýeti, saıası yqpaly turǵysynda erekshe mańyzyna baılanys­ty, Syǵanaq qalasy qaı dáýirde bolmasyn shaıqastar arenasy bolyp kelgenine tarıh kýá.

Jalpy alǵanda, qazaq tarıhynda Sy­ǵanaqtyń alatyn orny erekshe. Sebebi, bul qala – Qypshaq handyǵynyń (HI-HII ǵasyrlar), Aq Ordanyń (HIII-HIV ǵa­syrlar), Ábilhaıyr handyǵynyń (HV ǵa­syrdyń ekinshi jartysy), Qazaq handyǵynyń (XV ǵasyrdyń sońy – HVI ǵa­syrdyń basy) astanasy bolǵan. Sy­ǵa­naq qalasynyń Qazaq handyǵy úshin strategııalyq mańyzynyń aıqyn kór­set­kishi – jalpy alǵanda 120 jyl boıy eki ret (1469-1511 jj., 1521-1599 jj.) elorda bolyp jarııalanǵan. Qan­sha­ma ǵasyrlar qazirgi qazaq halqy­nyń qu­ram­dalýyna negiz bolǵan memleket­ter­diń astanasy bolǵan qalanyń tarıhy týraly búgingi urpaq ne biledi? Bul suraq óz ultynyń, memleketiniń tarıhyna beıjaı qaramaıtyn kez kelgen sanaly azamatty oılandyrýy tıis. «Tarıhty bilmeı ótkendi, qazirgi jaǵdaıdy bilý, bolashaqty boljaý qıyn», dep dańqty jerlesimiz Ábý Nasyr ál-Farabı aıtqanyndaı, qazaq memlekettiliginiń bastaýynda turǵan, tarıhyna álem jurty qyzyǵyp, óz tusynda onyń áleýeti men sáýletine tamsana oty­ryp sıpattama jazbalar qaldyrǵan Sy­ǵa­naq qalasyn jan-jaqty zerttep, bola­shaqta iri týrıstik nysannyń birine aınaldyrý – búgingi býyn, bizderdiń paryzymyz bolýy tıis dep bilemin.

– Syǵanaqtyń qoınaýynda qazaq jerinde saltanat qurǵan órkenıetke, ultymyzdyń ótkenine qatysty qan­shama qundy derekter jatqany anyq qoı. Syǵanaq týraly sheteldik jıhan­gezder men tarıhshylar, zertteýshiler qandaı pikir aıtty eken?

– Syǵanaqqa ár kezeńde at basyn bur­ǵan jat jurttyq jıhangezder men zert­teýshiler qalanyń kórkine tańdanys bil­dirip jazýy tegin emes. Solardyń biri – par­sy tarıhshysy, saıahatshy ári din­dary Fazlallah ıbn Rýzbıhan Isfa­hanı 1509 jyly Syr boıyna saıahat jasap, kóshpeli ózbekterdiń hany Muhammed Shaı­banıdiń qazaq hany Buryndyqqa qar­sy joryǵyn óz kózimen kóredi. Osy sa­pary negizinde «Buhar qalasynyń qo­naǵy» atty eńbek jazyp, onda Syǵanaq qa­lasyna keremet sıpattama bergen: «Sy­ǵanaq Deshti turǵyndarynyń qajetine qaraı barlyq jaǵdaılar jasalǵan naǵyz ortalyǵy bolyp sanalady. Maýrennahr óńirleriniń jáne shyǵystan Qashǵar, Horasanǵa deıingi aımaqtardyń kópesteri Syǵanaqqa jıylady».  Bul – aqar-sha­qarly iri sha­hardyń tynys-tirshiliginen habar bere­tin qundy málimetter. Iá, qazaq kúni keshege deıin kóshpeli turmys sal­tyn ustandy. Degenmen, qalalyq máde­nıet qalpy da qazaqtarǵa jat emes edi. Sondyqtan da qazaq halqyn jartylaı otyryqshylyq sıpattaǵy kóshpeli dep sıpattaýymyǵa ábden bolady jáne qazirgi, bolashaq qazaqstandyqtardyń sanasyna osy uǵymdy sińirý kerek dep bilemin.

– Syǵanaq myń jylǵa jaqyn baı tarıhy bar ári túrli mańyzdy oqıǵalar men kezeńderdi bastan keshirgen qala. Osy oraıda onyń zerttelý kezeńderi týraly aıtyp ótseńiz.

– Syǵanaq qalasynyń zerttelýin Keńes dáýirine deıin, Keńes dáýirindegi jáne táýelsizdik jyldaryndaǵy zertteýler dep úsh kezeńge bólýge bolady. Alǵashqy ǵylymı zertteýler tarıhy HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bas­talady. 1867 jyly arheolog P.I.Lerh Syǵanaqtyń ornalasqan jeri tý­ra­ly aqparat jınaqtaǵan, al 1895 jyly Tash­kent qalasynda qurylǵan áýesqoı arheo­logtardyń Túrkistan úıirmesiniń músheleri Syǵanaq qalasynyń tarıhı topografııasyna keńinen toqtaldy. Úıirme múshesi E.A.Smırnov 1897 jyly Syrdarııanyń orta jáne tómengi aǵysynda ornalasqan eskertkishterdi zerttep, Sýnaqqorǵandy (Sýnaq atany) ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalasy dep belgiledi. 1899 jyly V.A.Kal­laýr onyń topografııasyn sıpattap, jobasyn túsirdi.

Keńes zamanynda Syǵanaq qalasyn zertteý jumysy qarqyndy bolmasa da, júrgizilip otyrdy. 1927 jyly A.Iý.Iаký­bovskıı men B.P.Trızna, Shymkent oblys­tyq mýzeıiniń meńgerýshisi I.K.Shpota Syǵanaq qalashyǵynda bolyp, onyń topografııasyn zerttep, qala týraly kólemdi ǵylymı maqala jazady. 1947 jyly professor A.Bernshtam bastaǵan Ońtústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasy Syǵanaq qalasynda zertteý júrgizip, onyń jobasyn qaıta túsirgen jáne qala b.z.b. qańly dáýirinen beri ómir súrip kele jatqandyǵy týraly jazǵan.

Al ótken ǵasyrdyń 70-jyldary Orta­lyq arheologııalyq ekspedısııa­sy­nyń jetekshileri Kemel Aqyshev pen Karl Baı­paqov Otyrardyń aınalasyndaǵy qala­lardy topografııalyq turǵyda naqtylaý boıynsha jumystar júrgizip, Syǵanaqty Otyrardan keıingi ekinshi úlken qala bolǵan degen anyqtama bergen eken.

– Táýelsizdik jyldary tarıhty tú­­­gendeý, aqtańdaqtardyń ornyn tol­­tyrý jolynda kóptegen rýhanı, mate­rıaldyq ıgilikterge qol jet­kiz­genimiz belgili. Suhbat barysynda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ bazasynda Syǵanaq qalasyna arheologııalyq zertteý jumystary júrgizilip kele jat­qandyǵy týraly aıttyńyz. Osy jóninde keńinen toqtalyp, tarqatyp aıtsańyz.

– Táýelsizdik bizge barlyq jaǵynan mol múmkindikter syılaǵany anyq. Qa­zaq arehologııasynyń korıfeıleri K.Baıpaqov, K.Aqyshev bastaǵan ǵalym­dar Syǵanaqtyń ornyn zerttep, qala qupııasynyń tylsymyn ashýdy jalǵastyra tústi. Bul iske HQTÝ ǵalym-zertteýshileri men stýdent-izdenýshiler ujymy da ózin­dik úlesin qosyp keledi. Osynyń nátı­jesinde Syǵanaq qalasy 2018 jyly IýNESKO mádenı eskertkishteri tizimine engizilgen bolatyn.

Syǵanaq qalasyna arheologııalyq zert­teý júrgizýdiń nátıjesinde biz­diń tarıhymyz úshin kóptegen tyń jańa­lyqtar ashylýmen qatar, týrızmniń da­mýyna da úlken serpin berip, jol ashylady degen úmit bar. Bul qalada bir kezde damyǵan órkenıet bolǵanyn dáleldeıtin ǵımarattar, keramıkalyq buıymdar men tutyný zattary kóptep tabylady. Sy­ǵa­naq qalasynyń orny tek otandyq arheolog, zertteýshilerdi ǵana emes, shetel­dik áriptesterdi qyzyqtyryp, tartyp otyr. Bul – biz úshin de paıdaly áserge ıe. Mysaly, bizdiń arheologtarymyz da she­teldik áriptesterimen, Reseı men Túr­kııanyń ortalyqtarymen tyǵyz áriptestik qarym-qatynas ornatqan. Olardyń arheo­logııalyq zertteý jumystarynyń nátı­jesi «Scopus» jáne «Web of Science» bazalaryna tirkelgen sheteldik bedeldi ǵy­lymı jýrnaldarda jaryq kórýde.

Bizdiń ujymnyń ǵalymdary 2003-2020 jyldar arasynda arheologııalyq zertteýler júrgizý barysynda alynǵan artefaktiler men qural-jabdyqtardy saraptaı kele mynadaı qorytyndy ja­sal­dy: Syǵanaq qalasy – Syr boıyn­daǵy negizgi bilim berý, mádenıet, óner, ǵylymnyń óz tusyndaǵy eń irgeli orta­lyq­tarynyń biri bolǵany daýsyz. Bul qala­dan iri ǵalym Hýsamaddın as-Syǵanakı shyq­qan. Onyń eńbekteri Damask, Kaır kitaphanalarynda saqtalǵan. 2003 jyldan bergi on jeti jyl júzinde ǵylymı zertteýler shaǵyn granttar negizinde júr­gizilip keledi já­ne munyń ózi bizdiń memlekettilik tarı­­hy­myzdyń bastaýynda turǵan uly baba­larymyzdyń qupııalary men mura­laryn qoınaýyna jasyrǵan qala ornyn tolyqtaı zerttep, qulashty keń jaıýǵa múmkindik bere qoımaıtyny sózsiz ǵoı. Sondyqtan da osy zamanǵy spektrlik, genetıkalyq, geohımııalyq, molekýlıarlyq jáne t.b. saraptamalar tehnologııala­ryn qoldana otyryp, keń aýqymdy zert­­teý jumystaryn júrgizý qajet-aq. Bul iske árıne, ǵalymdar men ǵylymı uıymdardyń, onyń ishinde sheteldik bilikti mamandardyń teorııalyq bilimi men tehnologııalyq kúsh-qýatyn jumyldyra bilýdiń mańyzy zor. Osylaı jasaǵanda Syǵanaq – Qazaqstannyń ımıdjilik jobasy retinde IýNESKO-nyń mádenı qundy eskertkishteri qataryna enip, týrısterdi kóptep tartý arqyly el ekonomıkasyna óz úlesin qosqan bolar edi.

2003 jyldan bastap 17 jyl aralyqta Syǵanaq qalashyǵynda ýnıversıtetimizdiń mamandary úsh kezeńnen turatyn zertteý jáne arhologııalyq qazba jumystardy júrgizip keledi. Alǵashqy jumystardy arheolog ǵalym t.ǵ.d., professor S.Jol­das­baevtyń basshylyǵymen ýnı­ver­sıtettiń tarıh fakýlteti stýdentteri arheo­logııalyq dalalyq ǵylymı praktıka júrgizetin bazaǵa aınaldyryp, zertteý jumystaryn júrgizdi. Nátıjesinde qalanyń shyǵys jaǵyndaǵy basty qaq­pasynyń aldynan 120 metr jerden bir meshittiń (hanakanyń) orny aıqyndalyp, tazalandy, soltústik jaǵynan tórt ból­meli keseneniń orny ashyldy. Qala­nyń soltústik-shyǵys jaǵyndaǵy qor­ǵan­nyń janynan 25h12 metr jerde stratıgrafııalyq kesindi salyndy. Bul nysannan alynǵan materıaldar HIII-HVIII ǵasyrlar arasynda qalada tirshiliktiń bolǵandyǵyn kórsetti.

Ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalasynyń shyǵys qaqpasy ózindik arhıtektýralyq ereksheligi bar qurylys. Osy qurylysqa jasalǵan qazba jumystary 2011-2013 jyldar aralyǵynda júrgizildi. Qazba barysynda aspaly kópirdi kóterip túsiretin tastan jasalǵan mehanızmi ashyldy. 2015 jyly zertteý jumystary negizinen qalaǵa kireberis, ıaǵnı kósheniń tabanyn anyqtaý maqsatynda shyǵystan batysqa qaraı úsh baǵytta qazyldy. Zertteý jumystary ba­rysynda soltústik-shyǵys bóliginde qa­raýylhana qaldyqtary ashyldy. 2016-2018 jyldary aralyǵynda negizgi qazba jumystar qalanyń soltústik-shyǵys qaq­pa kesheninde júrgizildi.

Ýnıversıtet arheologtarynyń bul jetistikteri Qyzylorda oblysynyń sol kezdegi ákimi Q.Kósherbaevtyń tikeleı qoldaýy jáne bastamasymen aıaqtanǵan jumystyń nátıjesi ekenin aıtqan jón. Sol izgi bastama arqyly shaǵyn granttar bólinip, qazba jumystary júrgizildi. Olar Qyzylorda oblysynyń qazirgi basshysynyń qoldaýymen búgingi tańda da jalǵasyn taýyp keledi. Jalpy alǵan­da, Syǵanaqtyń jahandyq órkenıet aqtań­daqtaryn toltyrýǵa orasan úles qo­sary sózsiz. Sondyqtan da, álemdik arheo­logııalyq ǵylym qaýymdastyǵynyń Syǵanaqqa degen qyzyǵýshylyǵy óte joǵary. Munyń dáleli – 2019 jyldyń tamyz-qyrkúıek aılarynda Q.A. Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­ver­sıteti men Halyqaralyq Orta Azııa­lyq zertteýler ınstıtýtynyń (IýNESKO) D.Voıakın bastaǵan ǵalym­darymen birlese arheologııalyq ekspedısııaǵa shyǵyp, ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalasynyń kóne qorymynda zertteý jumystaryn júrgizdi jáne tórt kesene ornyn ashyp zerttedi.

Qazba jumystary barysynda sáý­let óneri qurylystary, alynǵan antropo­logııalyq materıaldar barynsha muqııat zerttelýde. Bul keseneler HIII-XV ǵa­syrǵa tán dep merzimdeledi.

– Syǵanaq qalasy jáne onyń búgingi jaǵdaıy týraly birshama málimetterge qanyqtyq. Jalpy, tarıhı oryndy zerttep tanytý jolynda kedergi, qıyn­dyqtar bar ma jáne olardy sheshýdiń joldary qandaı?

– Syǵanaq – Qazaq halqynyń búgingi mádenıeti, rýhanııaty men ulttyq qun­dy­lyqtaryn qalyptastyrýda orasan úle­si bar qala. Derekter boıynsha bilim men ǵylym jáne mádenıet keń damyǵan or­talyq retinde ata-babalarymyzdy ór­ke­nıet kóshine qosqan. Mysaly, ýnı­ver­sıtetimizdiń arheolog ǵalymdary Sy­ǵa­­naqta sýlandyrý júıesi, qala máde­nıe­­ti, sonymen qatar sol mezgildiń órke­­nıet kórsetkishi – aqsha basý da bol­ǵan. Sol kúnderden beri birneshe júz jyl ótse de Syǵanaqtyń kólemi men alqa­­by óte úlken shahar retinde qazaq tarı­hyn­da óziniń ornyn saqtap otyr. My­saly, jalpy qala aýmaǵy 20 gektar, al qa­lashyq­tyń qorǵanysy bekem sıtadel aýmaǵy 7,2 gektar, qorǵan bıiktigi 7 metr bolyp, qalashyqtyń bes buryshynan úsh-úsh­ten sheńberli shyǵyńqy munara jumys iste­genin arheologııalyq derekter rastap otyr.

Elimiz egemendik alǵannan bergi 29 jyl ishinde ótken tarıhymyzdy zert­teý, aýqymdy jumystar júrgizý máse­lesi birshama jolǵa qoıyldy deýge bolady. Áıtse de, qazaq halqynyń uly mu­rasy – Syǵanaqty el tarıhyndaǵy laıyqty ornyna qoıý úshin áli aýqymdy jumystar jasalýy qajet. Bulardyń qata­rynda, Syǵanaq qalasyn da tarıhı-eskertkishter ortalyǵy retinde janda­nýyna jáne aspan asty murajaıǵa aınaldyrý máselesi bar. Syǵanaq qalasynyń ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalýy halqymyzdyń tarıhyndaǵy máńgi óshpes ulttyq qundylyǵymyz, mádenı muramyz bolyp qalatyndyǵy sózsiz. So­nymen qatar Syǵanaqtyń barlyq aıma­ǵyn ári qabatyn egjeı-tegjeıli zertteý Qazaq handyǵy týraly tolyq ári ashyl­maǵan málimetterdi tabýǵa múmkindik beredi.

О́kinishke qaraı, bul baǵyttaǵy ju­mys­tarǵa memlekettik qoldaý mólsheri az. Qazirgi tańda, ortaǵasyrlyq Syǵa­naq qalasynda júrgizilip jatqan ar­heo­logııalyq zertteýler Qyzylorda obly­synyń qoldaýy jáne HQTÝ kúshimen atqarylyp otyrǵanyn atap ótken jón. Az qarjymen aýqymdy jumys atqa­rý múmkindigi joq ekendigi málim. Son­dyqtan da Syǵanaqtyń syrlaryn ázız halqymyzǵa ashý jáne qazaq tarıhyndaǵy mańyzdy ornyna jetkizý úshin júıeli ári qomaqty memlekettik qoldaý kerek dep oılaımyn. Odan da durysy, Syǵanaqtaǵy arheologııalyq zertteýlerge baǵyttalǵan jáne Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, Halyqaralyq Orta Azııa­lyq zertteýler ınstıtýty (IýNESKO) jáne Qoja Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetiniń, so­­nymen qatar Qyzylorda oblysy men sheteldik jetekshi arheologtardyń qaty­sýymen iske asyrylatyn memlekettik ǵy­lymı maqsatty baǵdarlama qajet.

 

Áńgimelesken

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»

 

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Demalys kúnderi aýa raıy jyly bolady

Qazaqstan • Búgin, 11:25

Qazaqstanda dollar arzandady

Ekonomıka • Búgin, 11:21

Úrjarda ury ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:31

Qazaqstanda 78 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:12

Bir adam eki adamnyń ómirin qutqara alady

Medısına • Búgin, 08:34

Imanbektiń ıirimderi

Rýhanııat • Búgin, 08:31

Qaıtqan qarjyda qaıyr bar

Qarjy • Búgin, 08:25

Ádiletsiz úkimniń álegi me?

Saıasat • Búgin, 08:24

Aýrýhanaǵa shabýyl jasady

Qoǵam • Búgin, 08:23

Oqýshylarǵa qýanysh syılady

Aımaqtar • Búgin, 08:14

Top balaǵa qysqy kıim áperdi

Rýhanııat • Búgin, 08:13

Egisti ártaraptandyrýǵa mán berildi

Oqıǵa • Búgin, 08:08

Qyrmanda – qyzý eńbek

Aımaqtar • Búgin, 08:02

Úlkendi syılaý – úlken fılosofııa

Rýhanııat • Búgin, 07:59

Máńgi qazaq kúntizbesi

Tanym • Búgin, 07:52

Uqsas jańalyqtar