Shyǵystyń kıeli jerleri

Aqbaýyr

Kóne ǵasyrlar kóshinen syr shertetin tarıhı-mádenı eskertkishter bizdiń oblysta jeterlik. Solardyń biri de biregeıi – alty myńjyldyq tarıhy bar, neolıt dáýirine jatatyn arheologııalyq keshen Aqbaýyr. Áli kúnge zerttelip bit­pe­gen qundy jádigerdiń ereksheligi sol, ár tasynyń beti ejelgi tańbalar men sýretterge tunyp tur.

Aqbaýyr oblys ortalyǵynan 30 sha­qy­rym jerde, Ulan aýdany aýmaǵynda ornalasqan. Bizdiń zamanymyzǵa deıin­gi 3-5 myńjyldyqta ómir súrgen adam­dar­dyń qolymen jazylǵan petroglıfter jer betinde sırek kezdesetin josamen tańbalanǵandyqtan mundaı eskertkish álemde ekeý ǵana desedi ǵalymdar. Tas­qa túsken buǵy men jylqynyń, arba men soqanyń beıneleri sol kezeńdegi adam­d­ardyń turmys-tirshiliginen, ómir sal­tynan habar berip, jer ıgerýdi ká­sip etkendigin ańǵartady. Teńdesi joq Aqbaýyr tabıǵı eskertkish-grotyn ǵa­lymdar HH ǵasyrdyń 70-inshi jyldary anyqtaǵan-dy. Keıinnen 90-ynshy jyldary óskemendik aqyn Evgenıı Kýrdakov alǵashqylardyń biri bolyp jumbaǵy mol taý-tasty óz betinshe zertteýge kirisedi. Aqbaýyr jaıynda Nıkolaı Topolnıak deı­tin áýesqoı zertteýshi fılm de túsir­gen. Avtordyń aıtýynsha, tastaǵy tań­balardy ǵalymdar kóne kúntizbe, astro­logııalyq baqylaý júrgizý orny dep esepteıdi eken.

Shilikti

Zaısan kólinen júz shaqyrym jerde, ońtústik-batysynda – Tarbaǵataı, shyǵysynda – Saýyr-Saıqan, soltústikte – Mańyraq taýlary qorshaǵan, uzyndyǵy 80 shaqyrym, eni 30 shaqyrymǵa sozylyp jat­qan úlken alqap bar. Shilikti ja­zy­ǵy dep atalady. Bul jazyqta tarıhı eskertkishter men saqtardyń kósem­de­ri kómilgen obalar bar.

Shiliktidegi eldi eleń etkizgen erek­­she eskertkish, úshinshi «Altyn adam» 2003 jyly tabylǵany belgili. Al­tyn­­men ádiptelgen kıimimen birge jer­len­gen saq patshasynyń súıegin arheo­log Ábdesh Tóleýbaev bastaǵan zert­teý toby Báıgetóbe atty obadan anyq­ta­ǵan-dy. Onyń jerleý merzimi bizdiń zamanymyzǵa deıingi VII ǵasyrǵa jatady. Demek, Esiktegi «Altyn adamnan» 400 jasqa úlken. Qazba jumystary barysynda 4 myńnan astam altyn bu­ıym­dar shyqqan bolatyn. Byltyr oblys áki­miniń qoldaýymen Shilikti qorǵany fı­lıal retinde «Berel» qoryq-mýzeıine qo­syldy.

Berel

1865 jyly Vılgelm Radlov Berel eskertkishin zerttep, «Úlken Berel qorymyn» ashqan bolatyn. Arada 100 jyl ótkennen keıin Berel qorymyna reseılik Sergeı Sorokın arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi. Búginde Berel dese, belgili arheolog Zeınolla Samashev esimin qurmetpen ataımyz. Ǵalym Berel qorymyna 1998 jyly qazba jumystaryn júrgizip, «patshalyq oba» kezeńin zertteý barysynda №11 nysannan altynmen aptalǵan 13 tulpar men sol zamannyń kósemi bolǵan bekzada men áıeldiń súıegin tapqany belgili. Bul otandyq arheologııada sensasııaǵa balandy.

2008 jyly «Berel» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-murajaıy ashyldy. 2016 jyly oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń bastamasymen qundy já­diger­lerdi kelýshilerdiń kórýine múm­kin­dik jasaý úshin 11 qorǵannyń ústi­nen shynyly shatyr turǵyzyldy. Qat­ty shynydan jasalǵan jabyq keshen aýmaǵy – 90 sharshy metr, al bıiktigi jádigerler jatqan tereńdikten bastap 8,5 metrdi quraıdy. Búginde Berel qory­myn kórýge keletin týrıster qatary qalyń.

Jıdebaı

Tarıhı derekterge júginsek, «Jıdebaı – Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıy Semeıdegi Abaıdyń ádebı-memorıaldyq murajaıynyń fılıaly retinde 1945 jyly (bir derekterde 1940 jyl dep jazylyp júr) qurylǵan. Aqynnyń 100 jyldyq mereıtoıy kezinde uly tulǵanyń meken etken qystaýy murajaı-úıine aınalyp, 1970 jyly (125 jyldyq mereıtoı qarsańynda) murajaıǵa jańartý jumystary júrgizilgen. Qazirgi ataýy 1990 jyly aqynnyń 145 jyldyq mereıtoıy kezinde berilgen. Murajaı quramyna birneshe qundy tarıhı eskertkishter men shaǵyn murajaılar enedi. Olar – Semeıdegi Abaıdyń ádebı-memorıaldyq murajaıy, Ahmet Rıza medresesi, Abaı aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Bórilidegi M.Áýezovtiń murajaıy, 1997 jyly ashylǵan Kókbaı Janataevtyń murajaıy, 2003 jyly Qundyzdy aýylynda ashylǵan Shákir Ábenovtiń murajaıy, Úrjar aýdanyndaǵy Áset Naımanbaevtyń murajaıy, Qunanbaıdyń qudyǵy, Zere men Uljannyń zıraty, «Abaı – Shákárim» mazarly kesheni, mazarly keshenniń meshiti, Musaquldyń qystaýy, «Ospan kóli», Keńgirbaı bıdiń zıraty osy qoryqtyń quzyrynda. Aýmaǵy 6400 gektarǵa jetip jyǵylatyn qoryq aımaǵyna jalpy 16 nysan kiredi. Munda uzyn-sany 18 255-ke jýyq baǵaly zattar men 300-den astam jádigerler saqtalǵan.

Qońyr áýlıe úńgiri

Abaı aýdany Toqtamys aýylynan 18 shaqyrym jerde ornalasqan Qońyr áýlıe úńgiri jaıynda el arasynda ańyzǵa bergisiz áńgime kóp. Onyń ishinde aýyz ádebıetinde saqtalǵan derekterdiń deni jońǵar shapqynshylyǵymen baılanysty. Shaǵan shaıqasy osy úńgirdiń mańynda ótkeni tarıhtan málim. Alashtyń alapatyn asyrǵan Abylaı han áıgili Qabanbaı batyrǵa «Daraboz» ataǵyn osy jerde bergen degen derekter de bar. Bul týraly «Abaı joly» romanynda jazylǵan.

Bul úńgirde uly Abaı da bolǵan. Tipti qoltańbasyn qaldyrǵan degen derekter de bar. Úńgirdiń qaı zamannan beri Qońyr áýlıe atanǵanyn naqty eshkim bilmeıdi. Biletinimiz, Qońyr áýlıe úńgiriniń eni shamamen 12-15, uzyndyǵy 18-20 metrge sozylady, úńgir ishindegi kóldiń eń tereń jeri 5 metrge deıin barady. Bir ǵajaby, úńgirdegi kól sýynyń temperatýrasy (4 gradýs) qysy-jazy ózgermeıdi. Al úńgirdiń ishindegi temperatýra +7. Qysy-jazy.

Qońyr áýlıe úńgirine keletinderdiń bir toby qyzyǵýshylyqpen, ekinshi bir toby ishteı bir senimmen emdelýge keledi. Qońyr áýlıe úńgiri 2017 jyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli oryndar kartasyna» engizilip, memleket qamqorlyǵyna alynǵan bolatyn. Osy jyly aımaq basshysy Danıal Ahmetovtiń tikeleı qoldaýymen úńgir ishi tolyq abattandyrylyp, ishi jaryqtandyrylyp, kelýshilerge tıisti jaǵdaı jasaldy. Qazir qasıetti meken Abaı aýdandyq Mádenıet úıiniń qaraýynda.

Yrǵyzbaı áýlıe kesenesi

Kesene Tarbaǵataıdyń teriskeıindegi keń jazyqta jatqan Kúmisti jaılaýynda oryn tepken. El aýzynda «Yrǵyzbaı áýlıe» atanǵan baba 1787 jyly dúnıege kelip, 1850 jyly 63 jasynda qaıtys bolǵan. Qaıtys bolarynyń aldynda «Meni osy quba belge jerleńder, zıratymdy kótermeńder, urpaqtarym kóteredi» dep ósıet qaldyrǵan eken.

Qunanbaıdy aýyr dertten jazyp alǵan ataqty táýip týraly halyq jadynda jattalǵan jaqsy lebiz, tylsymǵa toly áńgime mol. Yrǵyzbaı – ózi molda, ózi táýip hám áýlıe kisi bolǵan. Dala zerthanasynda dárilerin saılap, aldyn ala ózine kele jatqan adamdy, janyna batqan aýrýy men onyń emin bilip otyrǵan. Tarbaǵataı taýlarynda ósetin altyntamyr, ermen, jalbyz, birsalar ispetti elý túrli shópten dáriler jasaǵan. Qytaı emshilerimen baılanysta bolyp, tájirıbe almasqan. Bir ereksheligi, em-domyna aqy almaǵan. Aýrýhana joq, eshkim ota jasamaıtyn zamanda adamdarǵa kóp shıpasy tıgen.

Sońǵy jyldary Tarbaǵataı aýdanynda Bádelhan Kamalhanuly syndy el azamattarynyń bastamasymen Yrǵyzbaı áýlıe qurmetine qazaq kúresinen halyq­aralyq týrnır ótedi. Yrǵyzbaı ata týrnıri – Qazaqstan boıynsha FILA kestesine engen tuńǵysh týrnır.

Ablaıkıt

Ablaıkıt bekinisin 1654 jyly Jo­ǵarǵy Ertistiń sol jaǵalaýynda, Qalba taýlarynyń arasyna oırat bıleýshisi Ablaı taıshy saldyrǵan. Ablaıkıt – XVII ǵasyrdyń 50-60 jyldarynda býddanyń iri ortalyq-ta­rynyń biri boldy. Keıinnen О́skemen be­kinisiniń negizin qalaýshy I.Lıha­rev­tiń jetekshiligimen kelgen orys otrıady ǵıbadathana ornynan tıbet pen oırat qoljazbalarynyń, býdda ıkondary men qola músinderiniń mol qoryn jáne tıbet-mońǵol qoldanbaly-sándik óner buıymdaryn taýyp, Reseıge alyp ketedi. Jalpy, Ablaıkıt týra­ly kóptegen saıahatshy-ǵalymdar jazba derekter qaldyrǵan. Keshenniń saq­ta­lyp qalǵan joba-synan onyń sol kezdegi eń ádemi ǵıbadathanalardyń biri bolǵanyn kórýge bolady. Bul keshen qorǵanys maqsatyn kózdegendikten syrtqy dýalynyń barlyǵy tastan qalanǵan. Onyń birshama bóligi búginge deıin saqtalǵan.

Shyǵys Qazaqstan oblysy