«Jasyl» qarjy naryǵyndaǵy alǵashqy adym

Balama qýat kózin damytý baspaldaǵy

Jalpy, álem boıynsha «jasyl» qar­jy, «jasyl» tehnologııa degen uǵymdar 2007 jyldan bastap keń tarady. Oǵan Eý­ro­­palyq ınvestısııalyq bank pen Dúnıe­júzilik banktiń osy baǵyttaǵy qun­dy qaǵazdar shyǵarǵany túrtki boldy. Al oblıgasııalar naryǵynyń qarqyndy damýy­na 2013 jyldyń naýryz aıynda Halyq­aralyq qarjy korporasııasynyń alǵash ret jasyl oblıgasııa shyǵarǵannan keıin bir saǵattyń ishinde 1 mlrd dol­lar­dyń oblıgasııasynyń satylyp ketýi yq­pal etti.

«Jasyl oblıgasııanyń» basqa­lary­nan aıyrmashylyǵy ne? Eń basty erek­sheligi, «jasyl oblıgasııalardan» túsken qarajat tolyqtaı ekologııalyq jobalarǵa, qor­sha­ǵan ortany qorǵaýǵa jumsalady. Kómir­sýtegi, kómir syndy dástúrli energııa kóz­de­rinen bólek balama qýat kózderin damytý, ekologııalyq taza kólikter óndirisi syn­dy iri jobalardyń barlyǵy osy qatarda.

Sonymen elimizdegi alǵashqy «jasyl» oblıgasııalar jańǵyrmaly energııa kózderine ınvestısııalaý táýekelderin tómendetý jóninde BUU Damý baǵdar­la­masymen jasalǵan kelisimniń sheńberinde shyǵarylyp otyr. «Astana» HQO «Jasyl qarjy» ortalyǵy jobany júzege asyrýǵa tolyq qoldaý kórsetti. Emıtenttiń «jasyl» oblıgasııalar salasyndaǵy saıasatynyń AIH-tiń ustanymyna jáne ICMA-nyń (Kapıtal naryqtarynyń halyqaralyq qaýymdastyǵy) «jasyl» oblıgasııalar qaǵıdatyna sáıkestigin baǵalaýǵa negizdelgen sholýdy usyndy.

AIH basqarmasynyń tóraǵasy Tım Bennett osy jańalyqqa qatysty:

– «Jasyl» oblıgasııalar boıynsha bizdiń alǵashqy emıtentimiz úshin qýanyshtymyz. «Damý» qorynyń bizdiń «jasyl» qaǵıdattarymyzǵa sáıkes keletin baǵaly qaǵazdarynyń lıstıngi «jasyl» ekonomıkany damytýǵa qarajat tartatyn basqa da uıymdar úshin úlgi bolady dep senemiz, – dedi.

«Damý» qory basqarmasynyń tór­aǵasy Gaýhar Bóribaeva da AIH-tegi «jasyl» oblıgasııalar lıstıngi qordyń «jasyl» qarjylandyrý jáne mıkrobıznesti, sha­ǵyn jáne orta bıznesti qoldaý strategııasyn iske asyrýdaǵy mańyzdy qadamy bolǵanyn atap aıtty.

– Bul shyǵarylym balama energııa kózderi men energııa tıimdiligi sala­syndaǵy jobalardy damytýǵa jáne qar­jy­landyrýǵa yntalandyrady dep senemiz. «Jasyl» qarjylandyrýǵa sura­nys artqan jaǵdaıda «Damý» qory osyn­daı jobalardy ınvestısııalaýǵa arnal­ǵan «jasyl» oblıgasııalardy taǵy shyǵa­rý múmkindigin qarastyrýǵa ázir, – dedi ol.

Qordyń tartqan qarajaty Damý banki­niń «jasyl oblıgasııalar» saıa­saty aıasynda jańǵyrmaly energııa kózderi­ne qatysty shaǵyn kólemdi ınvestı­sııalyq jobalarmen aınalysatyn kásip­kerlik sýbektilerin nesıeleý úshin ekinshi deńgeıdegi bankterde jáne mıkroqar­jylyq uıymdarda ornalasady. Tıisti kelisim boıynsha 12 % kólemindegi bir bó­ligin BUU Damý banki sýbsıdııalaıdy. Damý banki sonymen qatar ınvestı­sııa­lyq jobalardy irikteýge tehnıka­lyq qoldaý kórsetýge tıis. Damý qorynyń «jasyl» oblıgasııalaryn AIH-te shyǵa­rý jáne ornalastyrý boıynsha lıd-menedjer – «BCC Invest» AQ.

Búgingi tańda dúnıejúzi boıynsha naryqqa «jasyl qarjy» tartý isinde Eýropalyq odaq naryǵy aldyńǵy orynda. Byltyr odaq aýmaǵyndaǵy jyldyq naryq aýqymy 106 mlrd dollardan asyp tústi. AQSh 50,6 mlrd dollardyń oblıgasııasyn shyǵarsa, Qytaıdyń jyldyq kórsetkishi 30 mlrd-tan asty. «Jasyl» oblıgasııa shyǵarý aýqymy boıynsha kóshbasshylardyń qatarynda Fransııa, Germanııa, Nıderland, Shvesııa, Japonııa, Italııa, Kanada elderi bar. 2018 jyly «jasyl» oblıgasııalardyń jalpy shyǵarylymy 167,6 mlrd dollarǵa jetti. 2019 jyly bul kórsetkish 257,5 mlrd dollardy qurady. Al bıylǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha «jasyl» oblıgasııalardyń jalpy naryǵyndaǵy qarajat 1 trln dollarǵa jetedi degen optımıstik boljam bar.

Sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, «jasyl» qarjylandyrý degen uǵym Qazaqstanǵa da birtindep taralyp keledi. 2025 jylǵa deıin elimiz «jasyl» qarjy salasy boıynsha Ortalyq Azııa aımaǵynda kóshbasshy atanýdy kózdep otyr. «Jasyl» oblıgasııalar – sý, energııa, jylý jáne taǵy da basqalaryn tutyný kórsetkishterin tómendetýge, qorshaǵan ortany lastaýdyń aldyn alýǵa jumsalatyn óte qýatty qarjylyq qural. Qoldanysqa engenine kóp ýaqyt óte qoımasa da, onyń aıasy qazirdiń ózinde óte keń. Adamzat úshin ekologııa qashanda ózekti bolyp qala beretinin eskersek, bolashaqta mańyzy arta beredi deýge tolyq negiz bar. Elimizdegi iri óndirýshi kásiporyndar, sondaı-aq aımaq ákimdikteri aldaǵy ýaqytta «jasyl» oblıgasııa shyǵarýǵa tıis. Bul óz kezeginde ekologııaǵa zııan keltirmeıtin jobalarǵa qarajat quıýǵa jol ashady.

Qarjylaı qoldaýdy qajet etedi

Alǵashqy «jasyl» oblıgasııalar lıstıngi týraly tereńirek bilý úshin AHQO Jasyl qarjy ortalyǵynyń bas dı­rektory Ásel Nurahmetovamen sóıles­ken edik.

– Tartylǵan qarajat balama qýat kózderi salasyndaǵy tolyqqandy ınves­tı­sııalyq jobalarmen aınalysatyn kásipkerlerdi nesıeleý úshin kommer­sııalyq bankter men shaǵyn nesıe uıym­daryna salynady. AHQO janyndaǵy «Ja­syl» qarjy ortalyǵy – áleýetti emıtentter, ınvestorlar men naryq qatysýshylaryna arnalǵan, qarapaıym tilmen aıtqanda halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy syndy mekeme. Biz kompanııalardyń AHQO bırjasyna «jasyl» oblıgasııalar shyǵarýyna qolushyn beremiz. Negizgi mindetimiz – «jasyl» qarjyny damytýǵa qatysty strategııalyq máselelerde keńes berý jáne Ortalyq Azııa men Shyǵys Eýropadaǵy «jasyl qarjynyń» óńirlik haby retinde AHQO-ny ilgeriletý, – dedi ol.

Qazirgi tańda Qazaqstanda «jasyl qarjylandyrý» kólemi qandaı? Ony damytýda ekinshi deńgeıli bankter men Ulttyq bank qandaı ról oınaıdy? Ásel Nurahmetovanyń aıtýynsha, otandyq bank sektory «jasyl» ekonomıkany damytýda belsendi deı almaımyz. Negizinen banktik nesıelendirý aıasyndaǵy «jasyl» jobalar paıyzdyq ústemeni sýbsıdııalaý esebinen qarjylandyrylady.

Eýropa qaıta qurý jáne damý ban­kiniń «Jasyl qalalar» jobasy aıasyn­da Shymkent, Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynyń ákimdikterine turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵy, kólik jáne ener­getıkalyq sektorlarǵa aldyńǵy qatar­ly «jasyl» tehnologııalardy engizý jo­balaryn iske asyrýǵa qarjylyq jáne teh­nıkalyq kómek kórsetilýde. Jalpy, 2013 jyldan beri EQQDB-nyń Qazaq­standaǵy balama qýat kózderin qarjy­lan­dyrý kólemi 1 mlrd dollarǵa jetti.

2017 jyly Qazaqstan Damý banki Shy­ǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Turǵysyn» GES-in salýǵa 5 mlrd teńge qaryz bóldi. Eli­mizde jańǵyrmaly qýat kózderin qarjy­landyrýǵa Qazaqstan Damý banki buǵan deıin 65 mlrd teńge jumsady. «Báıte­rek» holdıngi de jekelegen nesıe­len­dirý jáne qoldaý baǵdarlamalary arqyly «jasyl» ekonomıkany damytýǵa qoldaý kórsetedi. Bul jasalyp jatqan jumystardyń bir bóligi ǵana.

– Qazaqstannyń «jasyl» transformasııasyn jedeldetý úshin qarjylyq qoldaý tetikteri sektorlar men qural­dardy qamtıtyn ınstıtýsıonaldy jáne keshendi bolýy kerek. Orta mer­zimdi bolashaqta AHQO-nyń basty maq­sat­tarynyń biri – bankterdiń «jasyl» oblıgasııa shyǵarýyna yqpal etý. Mysaly, 2015 jyly Qytaı memlekettik banki jasyl oblıgasııalar erejelerin engizgennen keıin, sondaı-aq QHR úkimetiniń «jasyl» qarjy júıesin qurý týraly sheshiminen soń kóp uzamaı bul eldiń bankteri «jasyl oblıgasııalaryn» qarqyndy túrde shyǵara bastady. Qazir álemdegi «ja­syl» oblıgasııalardyń 50 paıyzy Qy­taı bankterine tıesili, «jasyl oblıga­sııanyń» emıtent bankteriniń 40 paıyzy sol eldiń qarjy ınstıtýttary. Bul saıasatty engizgenge deıin Qy­taıda «jasyl» oblıgasııa salasynda Damý bankteri negizgi ról oınaǵan bolatyn. Qazaqstandyq bankter de «jasyl oblıgasııa» naryǵy men jasyl nesıelendirýdi damytýdy toptastyrýda osyndaı mańyzdy ról oınaı alady, – deıdi Ásel Nurahmetova.

«Jasyl» oblıgasııany tıimdi qol­danýdyń qarapaıym mysaly retinde Shvesııanyń Geterbor qalasy mýnısı­pa­lıtetiniń tájirıbesin tilge tıek etýge bolady. Geterbor merııasy sońǵy 5 jyl ishinde jalpy quny 386 mln dollardan astam «jasyl» oblıgasııa shyǵarypty. Ony jumsaǵan sektorlardyń ishinde avto­nomdy úıler jobasy bar. Jańa tehno­logııamen jabdyqtalǵan avtonomdy, «aqyldy» úılerde energııa basqa úı­lermen salystyrǵanda 3 ese az tutyny­lady eken.

Qalaı bolǵanda da, «jasyl» oblıgasııalardy naryqqa shyǵarý Qazaqstannyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa yqpal etedi deýge bolady. Al osy saladaǵy startap jobalar tabysty júzege asyrylǵan jaǵdaıda jańa jumys oryndary ashylyp, áleýmettik-ekonomıkalyq salalarǵa da tıimdi yqpal etedi.