Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Áńgimeni áýelden bastar bolsaq, ótken ǵasyr basynda patshalyq Reseıdi dúr silkindirip, 1917 jyldyń 25 qazanynda (7 qarasha) jeńiske jetken «Qazan tóńkerisi» nátıjesinde, qazaq dalasyna da jańa bılik ornady. Iаǵnı 1919 jyldyń 10 shildesi kúni RKFSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń jarlyǵymen Qazaq ólkesin basqarý jóninde Kırvoenrevkom (Qazaq áskerı revolıýsııalyq komıteti) qurylyp, 19 qyrkúıekte respýblıka ortalyǵy retinde Orynbor qalasy tańdaldy.
Jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń 2007 jyly jaryq kórgen «Patshadan shen alǵan qazaqtar» atty estelik jazbasynda: Revkomnyń alǵashqy tóraǵasy S.S.Pestkovskııdiń bolashaq sosıalıstik memleket astanasy proletarıaty bar qala bolý kerek. Osy esepten men Keńes úkimeti aldyna Orynbordy Qazaq AKSR quramyna qosyp, ony respýblıka ortalyǵy etýdi suradym, degen baıanhatyn keltiredi. Sonymen...
Orynborda alǵashqy dekret qabyldandy
Orynbor qalasy 1925 jylǵa deıin Qazaq eliniń astanasy rólin atqardy. Bul qalada ult tarıhy úshin oıyp alar oqıǵalar kóp boldy. Atap aıtqanda, 1920 jyly 17 tamyzda RKFSR Halyq Komıssarlary Keńesi «Qazaq respýblıkasy» jóninde Dekret qabyldap, keshikpeı 26 tamyz kúni Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý Komıteti men RKFSR Halyq Komıssarlary Keńesi «Qyrǵyz (Qazaq) Avtonomııaly Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasyn qurý týraly» sheshimge qol qoıdy. Sóıtip, 2-12 qazanda Orynborda ótken Qazaqstan Keńesteriniń Quryltaı sezi RKFSR quramynda Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy qurylǵanyn jarııalady.
Sonymen qatar atalǵan sezde Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy eńbekshileri quqyqtarynyń Deklarasııasy qabyldandy. Osyndaǵy quqyqtyq qujattar keıin táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy atanýymyzǵa negiz bolǵany anyq. Joǵarydaǵy tarıhı oqıǵalar ýaqyttyq turǵydan dál búgin ǵasyrlyq mejege jetip, 100 jyldyq dataǵa ıek artyp otyr.
Kelesi, ıaǵnı 1921 jyly 11-18 maýsym aralyǵynda Orynborda Qazaq oblystyq 1-shi partııa konferensııasy uıymdastyrylyp, oǵan 162 delegat qatyssa, 7-13 shilde aralyǵynda komsomoldyń qazaq ólkelik I sezi bolyp ótti. Qazaq tarıhynda tuńǵysh ret «1923 jyldyń qazaq kalendary» osynda jaryq kórip, kúntizbede demalys kúnin jumaǵa belgilese, «Qazaq» jáne «Ushqyn» gazetteri men «Aıqap» jýrnaly osy qalada basyldy.
Halqymyz «Qazaq» ataýyna Qyzylordada ıe boldy
1924 jyly Orynbor oblysy derbes gýbernııa retinde RKFSR quramyna kirgendikten 1925 jyly aqpan aıynda respýblıka astanasy Aqmeshitke kóshirilip, maýsym aıynda qala aty «Qyzylorda» bolyp ózgertildi. Osy tusta Túrkistan respýblıkasy taratylyp, Túrkistan AKSR-niń quramynda bolǵan Syrdarııa jáne Jetisý oblystary, Qaraqalpaq avtonomııalyq oblysy Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy quramyna endi. Nátıjesinde, respýblıkadaǵy qazaqtar sany 35 paıyzǵa artyp, terrıtorııasy keńeıdi.
Respýblıka astanasy Qyzylordada alǵash ret Qazaq ulttyq drama teatry ashyldy. Onda Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Shara Jıenqulova jáne taǵy basqa óner tarlandary óziniń talantyn ushtady.
Qyzylorda qalasynda ult tarıhy úshin aıta júrerlik úlken oqıǵa – buǵan deıin «qyrǵyz» atalyp kelgen halqymyz óziniń ejelgi ulttyq tıtýly «Qazaq» ataýymen qaýyshty. Naqtyraq aıtqanda, 1925 jyly 15-19 sáýir aralyǵynda ótken Keńesterdiń Búkilqazaqstandyq 5-shi sezi halqymyzdyń oryssha «kırgız» atalýyn «qazaq» dep, «Kırgız AKSR-i» ataýyn «Qazaq AKSR-i» dep ózgertý jaıly qaýly qabyldady.
Bul iste RK(b)P Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń 2-hatshysy Sultanbek Qojanovtyń róli zor. Tarıhshy-zertteýshi Sábıt Shildebaıdyń jazýyna qaraǵanda, «qazaq» ataýyn qaıtarý máselesi sezdiń kún tártibine qoıylmaǵan. Biraq S.Qojanov joǵarydaǵy usynysty óz tarapynan jasaǵanda, delegattar oryndarynan tik turyp, qyzý qol shapalaqtap qoldaý kórsetipti. Osylaısha jańadan sheshim qabyldanyp, ony bekitý Búkilreseılik OAK qaraýyna usynyldy. BOAK joǵarydaǵy sheshimdi 1925 jyly 15 maýsymda resmı maqul-dap, qazaq halqy óziniń tarıhı atyna ıe bolady.
Osy jyldary Qyzylorda qalasyn Qazaqstannyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy retinde tanytýǵa S.Qojanov, T.Rysqulov, J.Myńbaev, N.Nurmaqov, M.Tynyshpaev, A.Kenjın, S.Aqaev, A.Serǵazın, O.Isaev, S.Sádýaqasov, S.Esqaraev, t.b. qoǵam qaıratkerleri belsendi qatysty. Qala 1929 jyly mamyr aıyna deıin Qazaq AKSR-iniń astanasy boldy.
El táýelsizdigi Almatyda jarııalandy
Syr boıynyń ekonomıkalyq jáne tabıǵı jaǵdaıy ómir súrýge qolaısyz degendi jeleý etken BK(b)P Qazaq ólkelik komıteti el astanasyn Almatyǵa aýystyrýdy jón dep tapty. Sóıtip 1927 jyly 3 naýryzda Qazaqstan astanasyn Almatyǵa kóshirý jóninde Qazaq AKSR-i OAK men respýblıka HKK-niń qaýlysy jarııalandy.
Joǵarydaǵy qaýly Qazaqstan Keńesteriniń VI sezinde bekitilip, bul sheshimdi RKFSR OAK men HKK maquldady. Sóıtip Almaty qalasy 1929-1936 jyldary Qazaq AKSR-iniń, 1936 jyldan bastap 1991 jylǵa deıin Qazaq KSR-niń, 1991-1997 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy mindetin atqardy.
Tarıhshylar astananyń Almatyǵa kóshirilýine Túrksib temirjolynyń salynýy túrtki boldy degen paıym aıtady. Ortalyqty 1927 jyly 3 sáýirde kóshirý týraly qaýly qabyldanǵanymen, naqty is 1929 jyly iske asyrylyp, aýa raıy qolaıly, tabıǵaty kórkem Almaty qalasy az ýaqyt ishinde eldiń saıası, ekonomıkalyq, mádenı ortalyǵyna aınalyp, 70 jyl el astanasy boldy.
Keńes jyldarynda sáýlet óneriniń tamasha eskertkishter jıyntyǵy retinde tanymal Almaty qalasynda: Opera jáne balet teatry, «Qazaqstan» qonaq úıi, Respýblıka saraıy, Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatr, Ortalyq murajaı, Ǵylym Akademııasynyń bas ǵımaraty sııaqty alyp qurylystar salyndy. Ásirese, teńiz deńgeıinen 1700 metr bıiktiktegi «Medeý» muz aıdyny men teńiz deńgeıinen 2200-2780 metr bıik Shymbulaq shańǵy kýrorty dúnıe júzine belgili.
Qazaq tarıhyndaǵy asa eleýli oqıǵa –1991 jyly 10 jeltoqsanda Almaty qalasynda «Qaz KSR» ataýy «Qazaqstan Respýblıkasy» dep ózgertilip, keshikpeı 16 jeltoqsan kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, Joǵary Keńes Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin jarııalady.
Nur-Sultan – Alashtyń armany
1991 jyly Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin astanany eldiń ońtústik-shyǵysynan respýblıkanyń ortalyq bóligine kóshirý máselesi kóterildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha memlekettiń jańa astanasyn ornalastyrýǵa ońtaıly qalany anyqtaý maqsatymen respýblıkanyń búkil aýmaǵy muqııat zertteldi. Taldaý qorytyndylary barlyq nusqalardyń ishinen eń qolaılysy Aqmola qalasy ekendigin kórsetti.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Jyldar men oılar» atty kitabynyń 50-shi betinde, «ótken ǵasyr basynda alǵashqy qazaq lıberaldary – «Alash» partııasy kósemderi de saıası ortalyqty áýelden zor strategııalyq mańyzǵa ıe osy aımaqqa (Saryarqaǵa) kóshirip ákelýge kúsh saldy», deıdi. Rasynda, Álıhan Bókeıhannyń «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» atty maqalasynda: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy bolsa, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý» degen ózekjardy sózi bar. Demek, Aqmolany astanaǵa aınaldyrý – Alash arystarynyń armany bolǵan.
1995 jyly 15 qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy týraly» Zań kúshi bar Jarlyǵyn jarııalady. Jarlyq boıynsha Respýblıka úkimeti Aqmola qalasyn abattandyrý jónindegi bıýdjetten tys qarajatty jınaqtaý maqsatynda «Jańa Astana» qoryn ashty. 1997 jyly 20 qazanda N.Nazarbaev Qazaqstannyń jańa astanasy Aqmola qalasy bolǵanyn resmı túrde jarııalady. 1997 jyly 8 qarashada Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi men Prezıdent baıraǵyn Almatydan Aqmola qalasyna shyǵaryp salý rásimi ótti. 1997 jyly 3 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstr keńsesi Aqmolaǵa kóshti. Sol jylǵy 9 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Aqmolaǵa resmı túrde attandy. 1998 jyly 6 mamyr kúni Prezıdent Jarlyǵymen Aqmola qalasynyń aty «Astana» bolyp ózgerdi. Qalanyń astana retindegi resmı tusaýkeseri 1998 jyly 10 maýsymda ótti. 2019 jyly naýryzdyń 20 juldyzynda Astana qalasynyń ataýy resmı túrde Nur-Sultan dep ózgertildi.
