Ǵulama fılosofııasyndaǵy baqytty adam konsepsııasy

Ál-Farabı – ǵylymnyń barlyq salasymen derlik, aınalysyp, 150-deı ǵy­lymı traktat jazyp, artyna óshpes mura qaldyrǵan ensıklopedıst ǵulama, orta ǵasyrlardaǵy túrkilik, ıslamdyq órkenıettiń jaryq juldyzy. Onyń esimi álemdik órkenıettiń tarıhynda áıgili oıshyl, fılosof, matematık, fızık, astronom, áleýmettanýshy, tilshi, sóz ónerin, saz ónerin zertteýshi retinde keńinen tanymal boldy.

 Ol «Ǵylymdardyń jiktelýi týraly sóz» atty eńbeginde ǵylymdy bes salaǵa bólip jikteıdi:

 «birinshisi – til bilimi jáne onyń bólimderi;

ekinshisi – logıka jáne onyń bólimderi;

úshinshisi – matematıkalyq ǵylymdar. Bular: arıfmetıka, geometrııa, optıka, tálimdik astronomııa, mýzyka ǵylymy, aýyrlyq týraly ǵylym, mehanıka;

tórtinshisi – fızıka jáne onyń bólikteri, dinı ilim jáne onyń bólimderi;

besinshisi – azamattyq ǵylym jáne onyń bólimderi, dinı ilim jáne onyń bó­lim­deri» (Ábý Nasyr ál-Farabı. Tań­damaly traktattary. Almaty, «Arys», 2009, 15-bet).

Orta ǵasyrlardaǵy ǵylym birtutas, áli ishteı jiktelinip, jeke sala bolyp qalyptasa qoımaǵan bolatyn. Son­dyq­­tan da ǵalymdar ómirdiń, barlyq ǵy­lym salalarynyń ortaq ámbebap zańdy­lyqtaryn zertteıtin fılosof boldy. Ál-Farabı eńbekteriniń salmaqty jaǵy ǵylymnyń fılosofııalyq máselelerin zerdeleýge arnalǵan eńbekterinde ǵylym­nyń asa mańyzdy problemalary kóterilip, ǵulamany asqan oıshyl, kemeńger fılosof retinde álemge tanytty.

Idealızm men ıslamnyń negizgi qa­ǵı­dalarynan bastaý alatyn ál-Fara­­bı­diń fılosofııasy materıalızmge arqa súıeıtin Batystyń fılosofııasy­nan óz­gesheleý keledi. Ǵalym murasyn zert­teý­shiler ál-Farabı fılosofııa­syna tirek bolǵan úsh dáıektemeni kór­se­tedi: «1) dúnıeni máńgilik dep taný; 2) zertteý prınsıpi retindegi deter­­mı­nızm; 3) parasat jaıyndaǵy ilim, bul ilim­niń adam janynyń máńgi ólmeı­tin­digi beker deıtin qorytyndyǵa beıim turǵandyǵy» (B.M.Kedrov, Sh.E.Esenov, A.H.Qasymjanov. Ál-Farabıdiń fılo­sofııalyq kózqarastary. Kitapta: Ábý Nasyr ál-Farabı. Baqyt týraly kitap. Almaty, 2015, 20-bet).

Ál-Farabı ǵylym salalaryn júıele­gende, eń aldyna til bilimin qoıady. О́ıt­keni, «Bul aıtylǵandardyń barlyǵyn paıymdaý jolymen – óz oıymyzdy qa­laı jetkizý kerektiginen, úıretý nemese úırený kerektiginen, qalaı baıandaý, suraý, jaýap berý kerektiginen abstraksııalaný arqyly taptyq. Osy sebepti barlyq ǵylymdardyń ishindegi eń birinshi ǵylym til týraly ǵylym deımin. Ol zattarǵa, ıaǵnı sýbstansııa men aksıdensııalarǵa ataý beredi. Ekinshi ǵylym – grammatıka, ol ataýlardy qalaı retteý kerektigine, sýbstansııalar men aksıdensııalardyń ornalasýyn bildiretin sózder men sóı­lemderdi jáne sodan shyǵatyn saldarlardy qurastyrýǵa úıretedi». Bul jerde ǵulamanyń adamnyń adam retindegi sanaly tirshiliginde, adamnyń ómirdiń qupııalaryn tanyp-bilýine kómektesetin ǵylymı izdenisterinde tildiń aıryqsha ornyna erekshe mán bergendigi kórinedi.

Ál-Farabıdiń anyqtaýynsha, tildiń san qyrly qyzmeti tikeleı logıkamen baılanysty: «Ol qorytyndy alý úshin logıkalyq fıgýralarǵa saı baıandaýysh sóılemderdi qalaı ornalastyrý kerektigine úıretedi. Solardyń arqasynda biz tanymaǵandy tanımyz, neniń aqıqat, neniń jalǵan ekendigi týraly pikir aıtamyz» (sonda).

«Poezııa (óneri) týraly» traktatynda ol negizinen, arabtyń sóz óneri jaıly oılaryn basqa eldermen salystyra otyryp, áńgimeleıdi. О́leńdegi dybystyń, yrǵaqtyń, basqa da bólikterdiń, shart­tardyń, aıtylymnyń úılesim tabýy zań­dylyq deıdi. Bul jerde sóz óneriniń beıneleýshilik sypaty basqalarmen sa­lys­tyra otyryp, dál kórsetedi.

Onyń «Poezııa (óneri) týraly» trak­tatyndaǵy «Demek, óner eki túrge bólinedi: bireýiniń maqsaty tamasha kórkemdikke ıe bolý, ekinshisiniń maqsaty paıdaǵa ıe bolý»; «Tek tamasha kórkemdikke jetý­di maqsat etetin óner fılosofııa dep, ne­me­se absolıýttik maǵynada aıtqanda, da­na­lyq dep atalady» (sonda, 35-bet) – de­­gen pikirleri kúni búginge deıin ózi­niń mańyzyn joıǵan joq. Ǵulamanyń «Bar­lyq poetıkalyq shyǵarmalar bir nárseni qııalmen jaqsy beıneleý úshin ǵana shyǵarylǵan» (233-bet) – degen oı túıininde sóz óneriniń basty qasıeti ashylǵan.

Ǵalymnyń «Qaıyrymdy qala turǵyn­darynyń kózqarastary týraly traktat», «Baqytqa jetý jaıynda», «Baqyt jolyn silteý», «Azamattyq saıasat», «Soǵys pen beıbit ómir týraly kitap», «Qoǵamdy zertteý kitaby» eńbekterinde adam qaıtse, baqytty bolady, adamdar baqytty ómir súre alatyn qoǵamdyq qurylys qandaı bolýy kerek degen saýaldar tóńireginde máseleniń mánine tereńdep barady.

Ál-Farabı qoǵam durys bolý úshin onda ómir súretin adamdar durys bolý kerek dep biledi. Al adamdardyń aldyna belgili bir maqsat qoıyp, soǵan jetý úshin barynsha umtylatyny belgili. Sonda adam tirshiliginiń bar máni baqytty bolýǵa saıady. «Ekinshi ustaz» adam ómiriniń eń joǵary satysy sanalatyn «baqyt» kategorııasyna toqtalyp, oǵan fılosofııalyq turǵydan sıpattama, tereń taldaýlar jasaıdy. Ol «Adamzat kemeldiginiń eń bıik dárejesine jetken» adamdy baqytty adam sanaıdy. Adam baqytty bolý úshin ol ómir súrip otyrǵan eldiń basshysy da kemel adam bolýy kerek», «Adamdar ishindegi eń tańdaýly jan birinshi basshy bolýǵa tıis» dep biledi. Osyndaı oımen basshyǵa qoıylatyn alty talapty ataıdy:

«Birinshi shart – dana bolý.

Ekinshi shart – qalaǵa arnap birinshi ımamdar (basshy, D.Y.) belgilegen zań­dar­dy, erejeler men ádet-ǵuryptardy jadynda saqtap, jetik bilý, óziniń barlyq is-áreketin osylarǵa sáıkes júrgizý.

Úshinshi – burynǵylardan tıisti zań saq­talmaǵan jaǵdaıda, birinshi adamdar­dyń úlgisimen áreket jasaı otyryp, bul jóninde tapqyrlyq kórsetý.

Tórtinshi – birinshi ımamdar ańdaı almaǵan nárselerdi burynnan qalyp­ta­syp qalǵan jaǵdaıdy da, bolashaq oqıǵa­lardy da qalaǵan kezinde tanyp-bilip otyrarlyqtaı tapqyr da bilgir bolý; óziniń osyndaı is-áreketinde ol halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdy maqsat etýge tıis.

Besinshi – birinshi ımamdardyń zańda­ryn jáne solardan keıin, olardyń úlgi­si boıynsha ózi belgilegen zańdardy oryn­daý­ǵa jurtty óz sózimen jigerlendire bilý.

Altynshy – áskerı isterdi júrgizý úshin qajetti dárejede qaıratty bolý, onyń ber jaǵynda áskerı ónerdi qyzmet babyndaǵy óner retinde jáne bıleýshi óner retinde bilip alý».

Ǵulama «Adamdar ishindegi eń tańdaýly jan birinshi basshy bolýǵa tıis...» (sonda, 356-bet) – dep, negizgi oıyn nyǵyrlaı túsedi. Sonda eń tańdaýly, kemeldikke jetken baqytty adam qandaı adam? Bul saýal – adamzat qoǵamyn Adam-ata jaralǵaly beri oılandyryp kele jatqan máńgilik másele. Ál-Farabı «Baqyt jolyn silteý», «Baqytqa jetý jaıynda», «Memleket­tik qaıratkerdiń naqyl sózleri», «Qaıy­­rym­dy qala turǵyndarynyń kózqarasta­ry» sekildi eńbekterinde osy máselege te­reńdeı baryp, kúni búginge deıin óziniń qunyn joımaǵan baǵaly pikirler aıtty. Jahandanýdyń saldarynan álem daǵdarysqa, toqyraýǵa ushyrap otyrǵan myna zamanda ál-Farabıdiń gýmanıstik ıdeıalarǵa negizdelgen ǵylymı oı-pikir­leriniń ómirsheńdigi kórinip tur.

Ál-Farabı ómirge kelgen árbir adam baqytty bolý úshin ómir súredi deıdi: «Ba­qyt – árbir adam umtylatyn maqsat...» (Ál-Farabı. Áleýmettik-etıkalyq traktattar. Almaty, «Ǵylym», 1975, 3-bet), «Jan bitkenniń bári eń bıik kámelettikke jetý úshin jaralǵan, ol buǵan ózine tán bolmys satysyna sáıkes jete alady» (Ál-Farabı. Fılosofııalyq traktattar. Almaty, 1973, 347-bet).

Adamnyń baqytqa jetý jolyndaǵy kúresinde úsh túrli jaǵdaıdy basynan ótkeredi. Olar: «1. Bul – áreketter, adam óziniń dene múshelerin paıdalaný úshin kerekti áreketter, mysaly, ornynan turý, otyrý, kólikke minip júrý, kórý, estý úshin kerekti áreketter. 2. Jan effektileri. Mysaly, qushtarlyq, rahat, qýanysh, ashý, qorqynysh, jabyrqaý, kúıiný, qyzǵanysh jáne sol sııaqtylar. 3. Aqyl-parasat. Bul úshinshisi adamnyń búkil ómir bo­ıynda bolady nemese keıde bolyp, keıde bolmaıdy».

Osy úsheýdiń ishindegi aqyl-parasat – adamdardyń baqytty bolýy úshin Alla­nyń syılaǵan syıy. «Adam naq osy aqyl arqyly adam bolǵan...»; «Aqyl-parasat kúshi – adamnyń oılaýyna, paıymdaýyna ǵylym men ónerdi uǵynýyna jáne jaqsy qylyq pen jaman qylyqty aıyrýyna kómektesetin kúsh» (sonda, 194-bet).

Aqyldy, parasatty bolý úshin adam ómir boıy oqýmen, oqyǵandaryn boıy­na toqýmen, jaqsylardan úırenýmen ótedi: «Úıretý degenimiz – halyqtar men qalalarǵa teorııalyq izgilikterdi darytý degen sóz». Jaqsy tárbıemen durys baǵytta berilgen bilim adamdy kemeldikke, danalyqqa qaraı bastaıdy. «Danalyqtyń ereksheligi – árbir túpki nárseniń shekti sebepteriniń oǵan málimdiligi bolsa jáne adam ómiriniń maqsaty baqyt bolsa, al maqsat sol sebepterdiń biri bolsa, onda, danalyq degenimiz, shyn baqyt bolyp tabylatyn zat týraly bilimniń bizge beretini bolyp shyǵady. Danalyq degenimiz – shyn baqyt týraly bilim beretin nárse, al paıym­daǵyshtyq – baqytqa jetý úshin oryn­daý kerek bolatyn áreketter týraly bilim­niń beretin dúnıesi» (Ál-Farabı. Ba­qyt týraly kitap. Almaty, 2015, 16-bet).

Baqyt degenniń ne nárse ekendigin jan-jaqty bilimdarlyǵynyń, oıshyldyǵynyń arqasynda jan-jaqty túsindiredi; ártúrli qyrynan sıpattaıdy:

«Keıbireýler lázzat alýdy eń joǵary baqyt dep, esepteıdi. Endi bireýler baı­lyqty baqyt dep, sanaıdy. Úshinshi bireý­ler baqytty sol ekeýiniń ushtasýy dep biledi» (sonda, 311-312 better);

«Baqyt degenimiz – ıgilikterdiń ishin­degi eń qadirlisi, eń úlkeni jáne eń jetil­geni...» (sonda, 5-bet);

«...biz fılosofııanyń arqasynda ba­qyt­qa jetemiz. Al ony biz jaqsy aqyl-pa­ra­sat arqyly meńgeremiz» (sonda, 36-bet);

«Eń durysy, baqyt – oqyǵanda, sabaq alǵanda, bilimdi ıgerý, ártúrli ónerlerdi úırengende, olardy ıgerý, (olarǵa sáıkes) jumystardy oryndaý sııaqty ıgilikti ister arqyly qol jetetin maqsat» (sonda, 258-bet);

«Baqyt – óz basyń úshin kókseıtin ıgilik; buǵan eshbir jaǵdaıda jáne eshqa­shanda basqa nársege bola talpynbaıdy, óıtkeni (baqyttyń) arjaǵynda adamnyń qoly jete almaıtyn budan artyq nárse joq. Baqytqa jetýge kómektesetin er­kin áreket – tamasha áreket. Muny týǵy­za­tyn ádet-ǵuryp – qaıyrymdylyq. Baqytqa (jetýge) bóget jasaıtyn áreket jaman nemese sumpaıy áreket bolmaq. Bul áreketti týǵyzatyn ádet-ǵu­ryp – kemshilik, kesepat, pasyqtyq» (sonda, 179-bet).

 Ál-Farabıdiń pikirinshe, adam ómiriniń máni men sáni, eń joǵarǵy shyńy bolyp sanalatyn baqyt jannyń baılyǵyna, adam­gershilikke negizdeledi. «Jaqsy mi­nez-qulyq pen aqyl kúshi bolyp, ekeýi birik­kende – bular adamshylyq qasıetter bolyp tabylady» (sonda). Jany jaısań, adamgershiligi mol adamdardyń minez-qul­qy da jaqsy keledi. Jaqsy minez-qulyq bilim alý, úırený barysynda kóbine tár­bıemen qalyptasady.

«Adamnyń boıyna daryǵan, halyqtar men qala turǵyndaryna tán jáne bul dúnıede tıesili baqytqa jetýine, o dúnıede asqan rahatqa kenelýine septigin tıgizetin tórt túrli nárse bar, bular: teorııalyq izgilikter, oıshyldyq izgilikter, etıkalyq izgilikter jáne praktıkalyq ónerler».

«Adamnyń ıgi qylyqtary men jaqsy áreket­terin jasaýǵa kómektesetin jan qasıetteri – izgilikti qasıetter, al adamnyń pasyq ister men ońbaǵan áreketter jasaýyna sebepshi bolatyndary – surqııalyq, kemshilik nemese opasyzdyq bolyp tabylady».

Adamnyń sanaly ómirin qamtamasyz etetin – deniniń saýlyǵy men jan saý­lyǵy. Osy ekeýi bir-birine saı, úılesim tap­qanda ǵana adam baqytty bola alady. Densaýlyqty dáriger qadaǵalasa, jan saýlyǵy – asa kúrdeli; ol adamnyń ózi­niń dúnıege kózqarasynan bastap, alǵan bili­mine, tárbıesine, ómirlik maqsatyna, ma­mandyǵyna, qorshaǵan áleýmettik orta­syna sııaqty kóptegen faktorlarǵa baılanysty.

«Dene sııaqty janda da ózine tán den­saý­lyǵy jáne naýqasy bolady. Jan­nyń saýlyǵy sol, onyń óziniń jáne ból­shek­te­riniń jaıy jaqsy bolýynyń áserinen árdaıym izgi qylyqtar kórsetiledi, ıgilikti ister isteledi jáne tamasha áreketter jasalady. Al jannyń naýqastyǵy sol, onyń óziniń jáne onyń bólshekteriniń jaıy nashar halde bolýynyń áserinen árdaıym jaman qylyqtar kórsetiledi, azǵyndyq ister isteledi jáne soraqy áreketter jasalady». «Jaman minez-qulyq – rýhanı kesel». Jan sulýlyǵy, jaqsy minez adamdy qaıyrymdy etedi. «Qaıyrymdylyq adamdar janynan berik oryn alǵanda, ne adamdar ustamdy bolǵanda, qalalarda teris qylyqtar joıylady» (sonda, 201-bet).

О́mirdegi adamdardyń bilim deńgeıi oqyǵan, oqymaǵan, joǵary bilimdi degendeı, túrlishe bolýy – zańdy. Osyndaı adam­dar týraly «Aqyl-estiń tilegenin (ja­saýǵa) parasaty jáne batyldyǵy jete­tin esti adamdar bolady. Mundaı (adam­dardy) biz ádette, óziniń laıyǵynsha, erik­ti adam dep ataımyz, al endi óz bo­ıyn­­da osy eki (qasıet) joq adamdardy ha­ıýan tárizdes adamdar dep ataımyz, al tek aqyl-esi ǵana jetip, batyly bar­maı­tyndardy jaratylysynan qul adam­dar deımiz» (sonda, 29-bet) – degen sıpat­tamalar berilipti. Ary qaraı oıyn «Bulardyń ishinde batyl bola tursa da, aqyl-esi kem túsetinder bar. Bular úshin basqalar aqylǵa salyp, paıymdaıtyn bolady. Bul jaǵdaıda munyń óziniń qamyn jeýshi basqa adamdarǵa bul ne baǵynyp, ne baǵynbaıdy. Eger baǵynbasa, onda bul da haıýan tárizdes, al eger baǵynsa, ol kóp isterinde tabysqa jetedi jáne osynyń arqasynda quldar (qatarynan) shyǵyp, eriktiler qataryna qosylady» (sonda, 30-bet) – dep jalǵastyrǵan.

Baqytty bolý kez kelgen adamnyń qo­lynan kele berer ońaı sharýa emes. Oǵan ómirdi súre bilýge qajetti jan-jaqty bilimi bar, jany baı, adamgershiligi, rýhy joǵary, maqsatyna jetý úshin qıyn­dyqtarǵa shydap, kúrese biletin adamdar ǵana qol jetkize alady. «Eger adam­nyń ómir súrýiniń maqsaty – eń joǵa­ry ká­me­­letke jetý bolsa, onda adamnyń osy baqytqa jetýin kórsetý úshin ony meń­gerýge qabiletti nárselerdiń bárin alý kerek». «Adamnyń ómir súrý maqsaty eń joǵary baqytqa jetý bolatyn bolsa, ol adam baqyt degenniń ne ekenin bilýi qajet jáne ony óziniń maqsaty etip qoıyp, so­ǵan umtylýy qajet. Sonan keıin ol ba­qyt­qa jetý úshin ne isteýge tıis ekenin bilip, soǵan áreket jasaýy kerek» (sonda, 409-bet).

Ál-Farabıdiń adam konsepsııasynda júrek asa mańyzdy orynǵa ıe. О́ıtkeni, adamnyń baqytty bolý jolyndaǵy ómi­ri­niń barlyǵy osy júrek arqyly basqa­rylady. Júregi taza, jyly adamdar ǵana baqytty ómir súre alady. Oǵan sebep, júrek – adamnyń denesindegi eń basty organ; adam ananyń qursaǵynda jaratyla bastaǵanda, eń aldymen júrek jaratylady; adamnyń basqa dene músheleriniń barlyǵy mı arqyly júrekke qyzmet etedi.

«Júrek – basty múshe, muny tánniń esh­qandaı basqa múshesi bılemeıdi. Budan keıin mı keledi. Bul da – basty múshe; biraq munyń ústemdigi birinshi emes, ekin­shi, óıtkeni ol barlyq basqa múshelerdi bıleıtin bolsa, onyń ózin júrek bıleıdi. Biraq bul tek júrekke qyzmet etedi jáne júrektiń tabıǵı nıetine qaraı, buǵan basqa músheler qyzmet etedi..

(Mı júrekten keıingi) múshe retinde (áreket etedi), basty (múshe) beıimdele almaǵan jerde onyń ornyn basady, onyń ókili bolady, ár iske beıimdelip otyrady; júrektiń izgi nıetterin júzege asyrý isine qyzmet etý tek qana mıǵa tán qabilet.

Máselen, júrek – ishki tabıǵı jyly­lyqtyń kózi...

Mı (munda) júrekke qyzmet etedi, sezimdik júıke tamyrlarǵa óz kúshin bo­ıynda saqtaıtyn qýat bitiredi, bul qýat qorektendirýshi (kúshterdiń) sezimtal bolýyna múmkindik beredi...

Múshelerdiń ishinde tuńǵysh ret jú­rek paıda bolady, budan keıin mı, odan soń baýyr, odan keıin kóbaýyr, sonsoń basqalary paıda bolady. Bárinen soń baryp, qımylǵa keletini – jynys músheleri...

Ústem kúshtiń mekeni – júrekte» (Ál-Fa­rabı. Fılosofııalyq traktattar. Al­maty, 1973, 289-295 better).

Uly Abaı da adamnyń ómirindegi jú­rektiń atqarar qyzmetine erekshe mán ber­gen. Mıda qorytylǵan oı júrektiń sarabynan ótip baryp, sózge aınalyp, syrtqa shyǵady. Aqynnyń aıtýynsha, sóz «júrekten shyqpasa, júrekke jetpeıdi»; «boıda qýat, oıda kóz bolmasa, ondaılarǵa aıtpa sóz»; júreksiz aıtylǵan sóz – jal­ǵan sóz; ondaılarǵa senbe. О́mirdiń ádilet­sizdikterin qaınaǵan ishinde júrip kóp kórgen, barynsha sezingen halqynyń kózi, sezimi, jyrshysy atanǵan aqynnyń júregi – «qyryq jamaý».

 Bul jerde qazaq topyraǵynan shyqqan eki uly aıtqan oı-pikirleriniń arada myńnan astam jyl ýaqyt ótse de bir ar­na­dan shyǵyp jatqany kórinedi. Uly fılosof ál-Farabı adam baqytty bolýy úshin ol aqyl-parasattyń ıesi, júregi taza, jyly bolýy kerek dese, aqyn Abaı eń aldyna onyń oıynyń durys bolýyn, ıaǵnı mıdyń qyzmetin qoıady. Eki uly da adam ómirindegi sandaǵan oılardy qorytyp, oı oılap, danalyqqa, parasattylyqqa jeteleıtin, durys joldy tabatyn mı­dyń, sol mıdyń qorytyp usynǵan «aqyl­darynyń» ishinen durysyn qabyl alyp, «jylylyqqa orap», sóz arqyly syrt­qa shyǵaratyn júrektiń qyzmetterin asa joǵary baǵalaǵandyqtary, birin-bi­ri tolyqtyra túskendikteri kórinip tur. Ulylardyń ulylyǵy, ulylardyń úndes­tikteri osylaı bolsa kerek.

«Ábden jetilgen adamdardyń ǵana jandary máńgi ólmeıdi» (Ál-Farabı). «О́ldi deýge bola ma, aıtyńdarshy, // О́l­meı­tuǵyn artyna sóz qaldyrǵan» (Abaı). Iá, aqyl-parasattyń shyńyna shyǵyp, ony oı eleginen ótkizip, artta kele jatqan urpaqtardyń baqytty ómir súrýine kómek­tesetin «ólmeıtuǵyn sóz» qaldyrǵan uly­lardyń rýhtary máńgi jasaı beredi.

Dandaı YSQAQULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor