Meteorıt qulaǵan jer

Budan bergi kezeńde meteorolog mamandar men ǵalymdar onyń qýaty on myńdaǵan megatonna bombaǵa teń bolǵandyǵy jóninde ártúrli ǵylymı boljamdar jasaǵan. Sóıtip joıqyn jarylystyń tereńdigi 700 metr­ge deıin jetip, atalǵan uzyndyq ólshemine teń qazanshuńqyr paıda bolǵan. Ári meteorıttiń asa aýyr salmaǵynan jer qyrtystary tóń­kerilip túsip, sonyń saldarynan bul arada shatqaldar men shyńdar túzilipti. Onyń aýmaǵy men dıametri alty shaqyrymǵa deıin sozylady. Al jarylys tó­ńiregindegi qysym júzdegen kılobarǵa, sonyń ishinde tempe­ratýra birneshe myń gradýsqa jet­keni jóninde de ǵylymı paıym­daýlar bar.

Meteorıt qulaǵan jerde onyń usaq­­talǵan synyqtary men qal­dyqtary qalýy tabıǵı jaıt. Bu­ǵan ımpaktıt jáne tektıt degen ataýlar berilgen. Qaı­talan­bas oqıǵa Yrǵyz dalasynda bol­ǵan­dyqtan aspan denesiniń sy­nyqtary «Irgızıt» dep te aıty­lyp júr. Ǵylymı-zertteýler men tujyrymdar dál osy tektes tastar planetanyń birde-bir túk­pirinde kezdespegenin alǵa tartady. Osylaısha onyń jer betinen tabylýy tek Jamanshyń krateriniń úlesine tıdi desek qa­telese qoımaspyz.

Búginde Jamanshyń shatqa­lyndaǵy krater respýblıkalyq jáne halyqaralyq mańyzy bar geomorfologııalyq nysandar tiz­besine kiredi ári aıryqsha qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qata­rynan oryn alady. Bul jaıt meteorıt qulaǵan tus týrıstik, eko­logııalyq, ǵylymı jáne mádenı qundylyq retinde baǵalana alatynyn bildirse kerek. Naqtyraq aıtqanda, Jamanshyń meteorıt krateri Respýblıka Úkimetiniń 2010 jylǵy 18 qarashadaǵy №1212 qaýlysymen bekitil­gen «Res­pýb­lıkalyq jáne ha­lyq­aralyq ma­ńyzy bar memle­ket­tik tabıǵı qoryq qorynyń geo­logııalyq ny­sandar tiz­besinde» jıyrma be­sinshi nómirimen tir­kelgen. So­nymen birge tań­ǵa­jaıyp nysan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli jerleri» jobasy tizbesine engi­zilgen. Qazirgi kezde ishki týrızmdi damytý máselesi elimizde basym baǵyttardyń birine aınaldy. Osy oraıda Ja­manshyń meteorıt krateri óńirdegi týrıstik nysandardyń qatarynda tur­ǵa­nyn aıtýǵa tıis­piz. Rasynda da onyń týrıstik ortalyqqa óte la­ıyqty ekendigi eshqandaı ta­las týǵyzbaıdy. Elimizdiń shalǵaı óńir­­lerindegi birqatar týrıstik sı­pattaǵy nysandardyń jaraq­tan­dyrylýy tıisti álemdik ta­lap­tarǵa sáı­kes kelgenimen av­­­to­­­joldyń nasharlyǵy, asfalt tóselmegeni, barynyń ózi oıqyl-shoıqyl ekendigi týrıs­ter tasqynynyń tejelýine áke­lip soqtyryp júrgenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵ­daıdy Batys Qazaqstan obly­syn­daǵy Bókeı Orda tarıhı-mýzeı ke­shenine qatysty aıtýǵa da bolar edi.

Al Yrǵyz kenti mańyndaǵy týrızmge laıyqty nysan jóninde bulaı deýdiń eshqandaı jóni joq. О́ıtkeni taqtaıdaı tegis «Ba­tys Eýropa – Batys Qytaı» ha­lyqaralyq jol-kólik dáliziniń tusynda ornalasqan shatqalǵa av­tokólik ıeleri týrısterdi úsh-tórt saǵattyń ishinde sharshatpaı jetkize alady. Áıtse de biz Yrǵyz aýdanyna issapar kezinde Jamanshyń meteorıt kraterin týrıstik ortalyqqa aınaldyrý jónindegi máseleler qaǵaberisteý qalyp júrgenin sezingendeı kúı keshtik. Ásirese munda áli kúnge deıin jer betinde balamasy joq erekshe nysandy saqtaý men qor­ǵaý jáne ony iri týrıstik ba­ǵyt­qa aınaldyrý jónindegi ju­mystar kenjelep qalyp júrge­ni aıqyn baıqalady.

Respýblıkamyzdyń ózge óńir­lerinde osy tektes nysandarǵa «Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı» mártebesi berilip, ony tek óz eli­mizdiń azamattaryna ǵana emes, sonymen birge ózge memle­kettiń ókilderine de tanyta alatyndaı aýqymdy is-sharalar at­qarylǵan. Bulardyń qatarynda Almaty oblysyndaǵy «Esik mem­lekettik ta­rıhı-mádenı qoryq mýzeıi» já­ne Aqmola, Sol­tústik Qa­zaq­stan, Túrkistan oblys­taryn­daǵy «Qu­maı», Syrymbet jáne Otyrar mem­lekettik arheo­lo­gııalyq mýzeı ny­sandary men qoryq­taryn ataýǵa bolar edi. Sonymen birge atalǵan tarıhı oryndar sol óńirlerdiń bási men ımıdjin kóterýge de septigin tıgizip júrgenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Osyndaı ataýǵa Jamanshyń krateri de ábden laıyqty. Aı­ta­lyq, Yrǵyz aýda­nyn­daǵy bir top aǵa býyn ókilderi oǵan «Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı» márte­besin berip, ony Yrǵyz aýdan­dyq tarıhı-ólketaný mý­zeıiniń fılıaly nemese óz al­dyna der­bes kommýnaldyq kásip­oryn re­tinde ashý qısyndy bolatyny jó­nindegi oı-pi­kirlerin alǵa tartty. Zer­deleı qa­rasańyz bul óte oryndy usy­nys-tilekter ekenin ańǵarýǵa bolady.

 Búgingi áńgimemizge tıek bolyp tartylǵan másele turǵyndar tarapynan 2019 jyly taǵaıyndalǵan Aqtóbe oblysynyń ákimi Oń­da­syn Orazalınnyń Yrǵyz aýdanyna alǵashqy sapary kezin­de de kóterilipti. Sol kezde ol yr­ǵyzdyqtar tilegine túsinistik tany­typ, 2019 jyldyń 17 shildesi kúni osyǵan oraı №53-TS hattamasyn ázirlep Jaman­shyń aýma­ǵynda týrıstik jobany ja­saq­taý jóninde aýdan ákimine tıisti organdarmen jáne múd­deli uıym­darmen qajetti ju­mys­tar júrgizýdi tapsyrypty. Áıtse de joǵaryda aıtylǵandaı Aq­tóbe oblystyq mádenıet bas­qar­masy men oblystyq planetarıı je­tekshileri bul iske júrdim-bar­dym qaraıtyndyǵy ańǵarylady.

Al tutastaı alǵanda oblys áki­miniń tapsyrmasyna sáıkes ótken jyldyń qyrkúıek aıynda «Ja­manshyń-2019» atty ǵylymı-tá­jirıbelik konferensııa ót­kizilgen. Sonymen birge meteorıt qulaǵan jerge ǵylymı-zertteý ekspedısııa­sy uıymdastyrylyp, onyń qu­ramyndaǵy otandyq jáne sheteldik bilikti ǵalymdar biraz ýaqyt boıy jumys júrgizgen. Osy ekspedısııa kezinde belgili reseılik ǵalym, professor Pavel Florensskıı Jamanshyńnyń jarylystan paıda bolǵan oıpat ekenin ǵylymı túrde taǵy bir márte dáleldep berdi.

Túıip aıtqanda, joǵaryda kórsetilgen máseleler sheshimin tabatyn bolsa, onyń jumysyn alǵa bastyrýǵa barlyq múmkin­dik bar. Bul úshin eń aldymen tabıǵı-tarıhı orynnyń aınalasyna jemis aǵashtaryn egý jáne kraterden tabylǵan tektıtter men ımpaktıtterge arnalǵan ekspozısııalar jasaqtaý kózdelgen. Bu­dan keıingi kezekte krater ma­ńyna etnografııalyq aýyl ornalas­tyrylyp, munda ulttyq-mádenı qundylyqtardy zerdeleý jónindegi jobalar júzege asyrylmaq. Tek sabaqty ıne sátimen bolsyn deńiz.

Aqtóbe oblysy,

Yrǵyz aýdany