Eldik pen erlik jyrshysy

Alashtyq, keńestik kezeńniń óliara túıilisinde uly dástúrdiń týyn Maǵ­jan, Ilııas sekildi jampozdar aspanǵa kó­tergenimen, olardyń únin bodandyqtyń qara quıyny tunshyqtyrdy. Árıne ke­ńestik kezeńde aýyzǵa qaqpaq, basqa toq­paq salynǵanymen qazaq poezııasy zaý bıik­terdi baǵyndyrdy, halyqtyń arman-mu­ratynyń joqshysy boldy. «О́tkizý úshin shyndyqty, ótirik qostym ishine» dep Qadyr aqyn aıtqandaı bodandyqtyń taqsiretin tartqan tulpar – jyr tuǵyrdyń keıpine túsip, turasy tozyp tasyrqaǵan, suńqar óleń japalaqtaı jalbaqtaǵan tustar da boldy. Qazaqtyń Ebiniń jelindeı esken esil jyry ásirese tarıhı taqyryptarǵa kelgende tekirektep, tobanaıaq kúı keshe­tin. Bul salada, shyndyǵyn aıtqanda, aq myl­tyq ushqyr poezııa emes, kerisinshe sabyrly proza janry atoılap alǵa shyǵyp, tarıhı taqyryptardy ıgerýde klassık jazýshy Ilııas Esenberlın kóshbasshy bolyp, muzjarǵysh kemedeı alǵa umtylyp, ádebıet áleminde iri betburys jasaǵany aıqyn. Qazaq poezııasyndaǵy orny úńire­ıip turǵan osy bir ketik elimiz táýelsiz­dik alǵannan keıin endi ǵana bú­tinde­lip, esemiz túgendelip, enshimiz de eselene bastaǵandaı. Álbette, bul kúr­meýi qıyn, kúrdeli taqyrypqa qalam qýa­tyn arnaǵan maıtalman shaıyrlar bar bolǵanymen, solardyń ishinen shashasyna shań juqpaı sýyrylyp alǵa shyqqan marqasqa, osy qazynaly salada olja salyp, topjarǵan keń qulashty epık aqyn ortamyzda bar. Ol – táýelsizdik pen eldik muratty tamyljytyp sańqyldap jyrlaǵan, ádebıetsúıer qaýym búginderi «Bostandyq jyrynyń bozjorǵasy», «Ilııastyń izbasary» atap ketken, Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Parasat», «Barys» ordenderiniń ıegeri, kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly.

Ol shyn mánisinde azattyqtyń bozala tańy atysymen tusaýy sheshilgen tulpardaı keń kósilip júıtkigen, ótpeli kezeń ótkeleginde tosyrqap qalmaı tolassyz jyr nóserin seldetken qazynaly qalam ıesi. Tókpe aqyn keń tynysty epıkalyq poemalar shoǵyry, shymyr tolǵaýlary men názik lırıkalyq óleńderi arqyly Qazaqstan táýelsizdiginiń kúmiskómeı jyrshysyna, jampoz jarshysyna aınaldy. Onyń táýelsiz elimizdiń kók aspanynda jelbiregen kók baıraqtyń kıesinen shabyt alyp jazǵan poemalary halqymyzdyń basynan keshken qaharmandyq tarıhy men búgingi ómir-tirshiligimizdi jymdas­tyra jyrlaýymen aıryqsha mańyzǵa ıe. Mazmundyq turǵydan bir-birimen tyǵyz sabaqtasqan salalas poemalar sıkly dáýir men ýaqyt jóninen de ishki birlik úılesimin saqtap, jalpy tutastyqta qaraǵanda epopeıa sekildi áser qaldyrady. Bul baıtaq dastandarda alash jurtynyń qaharmandyq tarıhy men azattyq rýhynyń qadaý-qadaý kezeńderi, halqymyzdyń basynan kesh­ken túrli náýbat, qıly zobalańdardyń tutas panoramasy sheberlikpen somdalǵan. Aqynnyń «Jalańtós», «Tólegetaı», «Sar­dar», «Tý», «Naýryzbaı», «Berdiqoja», «Sha­qantaı», «Baımurat batyr» «Mu­qa­ǵalı-Jeltoqsan» sekildi poemalarynda arǵy-bergi tarıhymyzdaǵy halqymyzdyń azattyǵy úshin janyn pıda etken handarymyz ben bılerimizdiń, jaýjúrek batyrlarymyz ben abyz aqyndarymyzdyń jaýhar galereıasy jasalǵan. Uly dalanyń qasıetti topyraǵy úshin azýly ımperııa­men aıqasqan han Kene bastaǵan, Taı­jan, Seıtender qostaǵan erler týraly «Aqmola shaıqasy» poemasynda sý­rettelse, osy taqyrypqa úndes tý­ǵan ke­ńestik otarshyl óktem júıege arys­­tandaı arpalysqan memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Jumabek Táshenovtiń ta­ban­dy kúresi «Jer – jannan qymbat» dastanyna arqaý bolady. Halqymyzdyń basynan keshken naqaq qýǵyn-súrgin, ashtyq náýbat «Kókala úırek», «Tanabaı», «Kámeı ushqan», «Sary qyz» sekildi poe­malarynda kórinis tapqan. Aqynnyń poe­malar shoǵyry – ótken tarıhtyń jalań oqıǵalarynyń tizbegi emes, otanymyzdyń azattyǵy jolynda jantalasqan burynǵy babalar basynan keshken qym-qýyt ómir-tirshiliktiń jandy sýreti, ǵıbratty dárisi, kórkem shejiresi. Aqyn búgingi urpaq­tyń tarıhı jadyn jańǵyrtýmen birge ke­ıipkerlerdiń shıelenisken dramalyq tartysy arqyly oqyrmannyń ar-namysyn qamshylap, ystyq sezimniń sharpysyna bólep, ótkennen ashy sabaq alyp, búgingi kúni qapy qalyp ókinbeýge, bolashaqqa adaspaı aıqyn qaraýǵa úıretedi. Uly dalany ýysynda ustaǵan qaharman dana babalarymyzdyń erligi men osal tustaryn aqyndyq ańqyldaǵan pák júrekpen búkpesiz ashyq jyrlap, ótirikti betiń-júziń demeı áshkere etip, táýelsiz elimizge kóleńkesin túsirip otyrǵan keleńsiz qubylystardyń sebep-saldaryna syn jebesin aıaýsyz qadaıdy. Osylaısha sulý poezııa arqyly ótken tarıhty maqtan tutatyn dańǵaza men daqpyrttyń qoımasy emes, búgingi kúnimizge sáýle túsirip, bo­lashaq muratymyzdy shyńdaıtyn, ulttyq bet-beınemizdi jańǵyrtyp túletetin qundy qural ete bilýi – aqynnyń ónernamalyq temirqazyǵy.

Aqyn qazaq memleketiniń dástúrli bas rámiziniń biri baıraqqa arnap «Tý» atty poe­ma jazdy. Bul qazaq ádebıeti tarıhynda bolmaǵan tyń qubylys, azattyq kezeńinde qol jetkizgen poezııadaǵy súbeli tabys deý­ge bolady. Burynǵy qazaq aqyndarynda týǵa, baıraqqa, jalaýǵa arnaǵan jekelegen óleńder, jyr shýmaqtary bolǵanymen bul taqyrypta tutas poema áli týǵan joq edi. Aqyn N.Aıtulynyń kólemdi «Tý» poemasy qazaq handyǵynyń han Abylaı, qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaılar kótergen qasıetti baıraǵyn búgingi azat otanymyzdyń aspan tústes kók týymen sabaqtastyqta ekenin jyrmen kestelep, maıdan dalasynda ózi sháıit bolǵanymen qolyndaǵy týdy jyqpaǵan sarbazdyń erlik obrazyn negiz etip, aıshyqty somdaýymen patrıottyq taǵylymy zor bolǵan. Qazaq eliniń qasıetti baıraǵyn qandy shaıqasta qas qaqpaı kúzetip, ózi qurban bolǵanymen tómen túsirip qulatpaı, úzeńgiles nókerlerine tabystaı alǵan Qazymbettiń qaısarlyǵy – adamzat tarıhynda da kezdese bermeıtin sırek erliktiń úlgisi. Álbette, osyǵan uqsas oqıǵany arqaý etken poema da, jyr etken aqyn da, menińshe, álem ádebıetinde joq sekildi. Poema jelisi ómirde bolǵan oqıǵa men halyq ańyzynyń asyl arqaýyna súıengen.

Jyrda han Abylaı, Buqar jyraý, qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, kókjal Baraq sekildi Abylaı zamanynyń bas batyrlarynyń tulǵasy epızod-shtrıhtarmen somdalǵanymen poemanyń bas keıipkeri – Qazaq ordasynyń týy, ony kótergen týbegi sarbaz Qazymbet, sol qasıetti baıraqtyń qaıta jańǵyrǵan búgingi jalǵasy – Kók baıraq. Aqyn ótken tarıhpen búgingi kúngi qubylysty sabaqtastyra jyrlap, namysty naızamen qorǵaǵan babalar erligin qazirgi urpaqqa amanattap, azattyqtyń kók baıraǵyn qasterleýdi, qadirleýdi, bıikke kóterip, altyn tuǵyryn bekitip, aıbaryn asqaqtatýdy jas býynǵa ónege etedi. Bul poemanyń ereksheligi sol, munda oqıǵanyń sharyqtaý sheginde bas keıipker – Tý men tý ustaýshy Qazymbettiń kúrdeli taǵdyry betpe-bet túıilisedi, tartys ulǵaıtylyp, kánigi epık aqynnyń mashyqty sheberligi oqyrmandy taǵy da tánti etedi. Jyr arqaýyna bas nysan bolǵan – Tý jyǵylmaǵan, al bas keıipker – tý ustaýshy Qazymbettiń sháıit bolýy kórinis taýyp, jeńistiń shattyq qýanyshy men tragedııalyq hal qatar óri­lip, bir arnaǵa toǵystyrylady:

 Jalǵyz tur tý ustaýshy

dóń basynda,

 Kórgender ań-tań qaldy alǵashynda.

 Baıraǵy qolyndaǵy jelbireıdi,

 О́ziniń kórinbeıdi jan qasynda.

 Bolmastan oılarynda eshbir qaýip,

 Batyrlar satyrlatyp

keldi shaýyp.

 Kúıinde tý ustaǵan qatyp qapty,

 О́lse de qulamaǵan attan aýyp.

Jyr tragedııamen aıaqtalǵanymen qasıetti sháıit arqyly jeńistiń rýhyn asqaqtatyp, búgingi beıbit ómirdiń, qasıetti kók baıraqtyń qunyn baǵalaýǵa ur­paqqa ulaǵatty úndeý tastalady. Jyr sońynda tý ustap qatyp qalǵan Qazymbet pen qasıetti Tý tutas tulǵaǵa, erlik úshin turǵyzylǵan alyp monýment – músinge aınalǵandaı áser etedi.

Aqynnyń lırıkalyq óleńderi men tolǵaýlary shynaıylyǵymen, ystyq sezimmen sýarylǵan oı semseri sekildi lypyldaǵan ótkirligimen oqyrmanyn tańdandyryp keledi. Onyń óleńderinde búgingi ómir-tirshiligimizdiń búlkildegen qan tamyry, zamandastarymyzdyń keskin-kelbeti, minez-qulyqtardyń alýan túrli pishini somdalady. Qazirgi táýelsiz elimizge, ultymyzdyń múddesine kesirin tıgizetin toǵysharlyq pen tońmoıyndyq, máńgúrttik pen samarqaýlyqty qatań aıyptaǵan aqynnyń sherli óleńderi zarly tolǵaýlarǵa ulasady.

О́mir ótti arpalyspen, tartyspen,

Kezderim kóp artyq ketken,

kem túsken.

Babalardan maǵan deıin ulasqan,

Qaıǵym uzaq uzyn aqqan Ertisten.

Qasiretten qany qaınap qaraıǵan,

Kún astynda kúńirengen talaı jan.

Bizden asyp bolashaqqa jalǵasar,

Qalǵan qaıǵy Álisherden, Abaıdan.

Aqyn jyrynyń sońynda «Uly qaı­ǵy janymdy jep jegideı, jeti túnde ulıdy kep bórideı» degenine shúbásiz senesiń. О́ıtkeni búginderi aımańdaı aqyn – óleń-ómiri arqyly búkil bolmysymen áz halqymen tutasyp, qabysyp, onyń syńaryna, balamasyna aınalǵan lırıkalyq tulǵa. Sondyqtan da ol «Birdiń muńy ulasar myńǵa baryp, ózimdi aıtyp, halqymdy beıneledim» deıdi nyq senimmen. «Nesibeme buıyrǵan soń, qaıǵy – meniń qazynam» deıtini de sodan. Bozbala kezinde albyrttyqpen «Eı, óleń barasyń sen, qaı jaqqa alyp? Seskenem, túbi tereń ıirimbisiń, bet jaǵy jatatuǵyn qaımaqtanyp» dep qaımyǵyp bastaǵan aqynnyń qazir alashtyń sózin sóıleıtin abyz aqynǵa aınalǵan shaǵynda:

 Jyrym meniń – muńdasym,

syrlasym da,

 Kóz jasym bar móp-móldir

tunbasynda.

 Bir basynda ol tursa tarazynyń,

 Al, taǵdyrym turady bir basynda! –

dep jyrlaýǵa tolyq haqysy bar ekenine ılanasyń.

Aqyn tabıǵattyń tylsym syryn túı­­sigimen barlap, baıqap jyrlaı­tyn tań­ǵajaıyp sezimtaldyqqa ıe. Jaraty­lys­tyń qupııa qubylystaryn, jyl mezgil­de­riniń ózgeristerin adamnyń kóńil kúıi­men, ishki álemimen astastyra jyrlaý – onyń shyǵarmashylyq mashyǵyna tán beder.

Myna kúnniń aldy – jańbyr,

arty – qar,

Tońǵan janym torǵaıdaıyn

qaltyrar.

Ǵumyr, sirá, qyzylshaqa quralaı,

 Týa sala san jyǵylyp, san turar...

 Qorǵansyzǵa jer betinde joq pana,

 Jemtik bolar jyrtqyshqa da,

oqqa da.

 Quldyraǵan sábı júrek tobyqtaı,

 Qustaı ushyp janyn saqtar

tek qana...

Aqyn «Quralaı-ǵumyr» atty osy óleńinde quralaıdyń salqynynda tól­degen kıiktiń laǵyn ushy-qıyry joq shetsiz, dalada sheksiz qaýip-qater kútip turǵanyn, onyń sábı júregine áldekimder suǵyn qadap úlgergenin aıtyp, dabyl qaǵady. Quralaıdyń salqyny da óliara qubylys, kıiktiń laǵynyń aıaqtanýy da ótkelek mezet, sol sekildi adam balasynyń ǵumyry da kelte, ótkinshi ekenin aqyn ushqyr túısigimen ańǵarympazdyqpen jyrǵa qosyp, sezimińdi selt etkizedi. «Ǵu­myr – beıne jezkıiktiń laǵy... Or­ta­synda ómir menen ólimniń, Kúndiz-túni eleńdeıdi qulaǵy» dep tosyn túıin ja­saıdy. Osylaısha qý medıen dala tó­­sindegi quralaıǵa oq jumsap, sábı jú­­regine pyshaq shanshyǵaly tur­ǵan qara pıǵyl qatygez adamnyń óziniń de shyn mánisinde ómiri sholaq ekenin uǵynbaı, meıirbandyqtan jurdaı bolyp óte­ti­nine bul óleńdi oqyǵan jan kóz jet­ki­zedi. Betpaqdaladaǵy quldyrańdaǵan quralaıǵa, jeldeı esken jezkıikke oq jumsaıtyn pendeniń ózine de qadalatyn ajaldyń júırik oǵy daıyn ekenin bir mezet pendeniń túsinbeıtinine qaıran qalasyń. Aqyn bul jyrynda tabıǵatty qorǵaý týraly qurǵaq ýaǵyz aıtpaı-aq qalt-qult etip ómirge qadam basqan ıen daladaǵy quralaıdyń mamyrajaı ómi­rin oırandaıtyn «qudirettiń kók ıti» jaýyzdyń qaraý nıetin beıneleý arqyly oqyrmannyń janashyrlyq sezimin oıatyp, izgiliktiń dánin sebedi. Bálkim sońǵy jyldarda qaraqshylyqpen kıik aýlaýǵa shyǵyp, tapadaı taltúste ań ornyna adam atyp, qoryqshylardy qorǵasyn oqqa baılaı salatyn qanysherlik qoǵam aldynda ádebıetimizdiń abyroıy álsireýden, poe­zııany baǵalap oqymaýdan týǵan syrqat sananyń jemisi shyǵar?!

Aqyn N.Aıtulynyń poezııasynyń altyn arqaýy, bas taqyryby – táýelsizdik, bostandyq, teńdik. Táýelsizdik jolynda qanshama surapyl shaıqastar bolǵanyn, ata-babalarymyz eli men jeriniń tutastyǵyn qasyq qany qalǵansha qaharmandyqpen qorǵap, bizge amanat etkenin aqynnyń epopeıalyq óriske kóterilgen poemalar shoǵyryna ózek bolǵan tarıhı oqıǵalar sherýi rastaıdy.

Basynan kóne tarıh tómen quldap,

 Taǵdyryn týǵan eldiń kelem jyrlap.

О́zegim talyp jetken, Táýelsizdik,

 О́mirde ne bar eken senen qymbat!?

 Qubylyp soqqan jeldeı zaman neshe,

 Qan keshti tolarsaqtan babam keshe.

 Kún emes bodandyqta kórgen kúnim,

Tóbemnen altyn quısyn maǵan dese.

Jońǵar men quba qalmaq, otarshyl Reseı, keshegi keńestik ımperııa, keıbir kórshiles halyqtar qazaq halqynyń baıtaq atajurtyna suǵanaqtyq jasap, eldiń mamyrajaı tynyshtyǵyn buzyp, ashkózdikpen shabýyl jasaǵanymen, oısyraı jeńilgeni aqynnyń jyr-dastanyna tamyzyq bolǵan. Ol qazirgi qazaq poezııasyn táýelsizdik úshin kúreste shahıd bolǵan batyrlardyń aıbyndy beınesimen tolyqtyrdy. Túptep kelgende, basqynshy ımperııalardyń otarlaý saıasatyna túbegeıli qarsy shyǵyp, elim dep eńiregen erlerdiń azattyq jolynda qurban bolǵanyn, búgingi qol jetkizgen táýelsizdik pen bostandyq ata-babanyń qyzyl qany, aq jaýlyqty analardyń adal teriniń óteýine kelgenin asa kórnekti sóz zergeri N.Aıtulynyń búkil shyǵarmashylyq bolmysy men aqyndyq kelbeti qalyń oqyrmanǵa túısindirip, túsindirip tur deýge tolyq negiz bar.

Aqyn – aýdarma óneri salasynda ónimdi eńbek etken tárjima tarlany. Ol aýdarǵan áıgili Álisher Naýaıdyń «Eskendir qor­ǵany», «Láıli-Májnún» dastandary men «Ǵazaldary», orys halqynyń ejelgi qyp­shaqtarmen araqatynasynan tamyr tartqan kóne eposy «Igor joryǵy týraly jyr» ejelgi ádebıettiń kúmbiri men dúbirin búginge jalǵastyrǵan altyn kópirge aınaldy.

Aqyn N.Aıtulynyń aýdarǵan shy­ǵystyń jeti juldyzynyń biri – Álisher Naýaıdyń «Eskendir qorǵany» men «Láı­li-Májnún» dastany «Hamsa» (2019) de­gen atpen Halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan jaryq kórip, ádebı muramyzdy ejelgi túrki poezııasynyń názik naqysymen baıyta tústi.

Bul kitapqa alǵy sóz jazǵan  Prezıdent Q.Toqaev: «Álisher Naýaıdyń «Hamsa» shy­ǵarmasynyń qazaq tilindegi kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly aýdarǵan qos dastany rýhanııatqa qosylǵan baǵaly olja bolary anyq. Laıym, uly shaıyrdyń jaýhar jyrlary jas urpaqty otansúıgishtik pen dostyqqa, adaldyq pen parasatqa baýlı bersin!», dep joǵary baǵa berdi.

Búginderi aqyndyq lapyldaǵan otty sezimi parasattyń tuńǵıyq ıirimimen ush­tasyp, lırıkalyq tulǵasy ultynyń bolmys-bitimi, arda qadir-qasıetimen etene qabysyp ketken ol aldyńǵy abyz aǵalarynyń izin basyp, otany men mem­leketiniń múddesin qorǵap oı tolǵaıtyn qaıratkerlik beleske kóterildi. N.Aıtuly – qazirgi qazaq qoǵamynda qalyptasqan ózekti máseleler, ultymyzdyń bolashaǵy men búgingi kúnine áser etetin kókeıkesti oqıǵalar týraly sergek pikir bildirip, shuǵyl oılaryn jarııalap, halqynyń ar-namysyn joqtaıtyn erkin oıly sanatker. Ana tili, ata dili, ulttyq qundylyqtar, ásirese rýhanı ómirimizde tolǵaǵy jetken túıtkildi dúnıeler aqynnyń nazarynan eshqashan tys qalǵan emes. Onyń osy baǵyttaǵy maqalalary men suhbattary «Saraıymnan shyqqan sóz» (2014) degen atpen kólemdi jeke tom bolyp jaryqqa shyǵyp, oqyrmannyń qumartyp oqıtyn kitabyna aınalýy – sonyń bir dáleli. Tulpar – qalam ıesiniń qatarlastary men áriptesteri, ádebıettanýshy ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri ony «Bostandyq jyrynyń boz jorǵasy» (2017) dep ataýy, aqyn týraly zertteýlerdiń osy attas kitapta toptastyrylyp oqyrmanǵa jetýi azattyqtyń eleń-alańynan beri Alash jurtynyń tereń tarıhyn tolqyta tolǵap, táýelsiz elimizdiń búgingi tynys-tirshiligin shabyttanyp jyrlaǵan jemisti týyndy ıesi bolýyna berilgen shynaıy baǵa deýge ábden bolady.

Aqedil TOIShANULY,

aqyn, folklortanýshy ǵalym