Abaı men Alashtyń izi qalǵan kóne ǵımarattar qańyrap tur

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda jarııalaǵan «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» at­ty maqalasynda «Semeı óńiri – qa­zaq ta­rıhyndaǵy kıeli ólkeniń biri. Son­dyq­tan eldiń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retinde belgilegen jón. Uly Abaı men Shákárimniń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan óńir aıryqsha qurmetke laıyq. Osyǵan oraı, sha­hardy áleýmettik-ekonomıkalyq tur­ǵydan keshendi túrde damytyp, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandardy jańa talapqa saı jańǵyrtamyz. Úkimetke bul máselege baılanysty tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn», degen edi. Sodan beri qan­daı jumystar atqaryldy? Semeıdi tarıhı ortalyqqa aınaldyrý baǵytynda ne isteldi? Jýyqta tarıhı shaharǵa arnaıy baryp, zııalylardyń izi qalǵan kóne nysandardyń jaǵdaıymen tanysqan edik.

Semeı jáne Smaǵul Sádýaqasov

Ras, Semeıge kelgen jurt Abaı zama­nynyń, Alash kezeńiniń rýhyn sezingisi keledi. Sol dáýirden qalǵan, ishine syr búk­ken ǵımarattardy kórgisi keledi. Mun­daı ǵımarattar Semeıde barshylyq. Bul rette Abaı qoryq-mýzeıi men «Alash arystary – Muhtar Áýezov» mýzeı-úıin erekshe atap ótýge bolady. Budan basqa Abaı zamanyn, Alash qaıratkerleri bılik qurǵan ýaqyttyń tynysyn sezdiretin ǵımarattar da bar eken. Muny jurttyń biri bilse, biri bile bermeıdi.

Áýeli bıyl 175 jyldyq mereıtoıy atalyp ótip jatqan uly Abaı zamanynan, alashordashylardan qalǵan tarıhı oryndarǵa az-kem toqtalsaq.

Abaı kóshesiniń bir tusy «Tatkraı» dep atalady. Bul jerdegi eski úılerdi ertede tatar kópesteri salǵan. Kópesterdiń qoldarynda qarjy bar. Qarjy bolǵan soń bılik te boldy. Al qazaqtyń ómir-tirshiligi jańa Semeıde ótip jatty. Bi­ren-sarany ǵana jel qaıyqqa mi­nip oń jaǵalaýǵa óte-tuǵyn. Álıhan Bó­keı­hannyń ózi Ombydan kele sala ortalyqtaǵy sharýalaryn bitirip, arǵy betke Alash qalasyna asyǵatyn. Qala­nyń sol jaǵalaýy resmı túrde Alash qalasy atanǵanymen, belgi bolatyndaı ǵımarattar saqtalmaǵan eken.

Tarıhı derekterge úńilsek, qazaqtar sol jaǵalaýda turǵandyqtan, Semeı qa­lasy sol jyldarda Altaı aýmaǵyna ótip kete jazdaǵan. 1919 jyldary aǵaıyndy Baranovtar qol jınap, kópshilik qoldap, «Semeı Altaı aýmaǵyna qaraıdy» degen sheshimdi shyǵartyp alǵan eken. Sodan Smaǵul Sádýaqasov Semeıdiń Reseıge ketýine jol bermeý úshin Máskeýge at­tanǵan kórinedi. Jalyndy jigit qazaq jeri úshin Lenınge deıin jetip, sheshimdi buzǵyzǵan. Qabyldanyp ketken sheshimdi buzý ońaı sharýa emes edi. Ol «Sibirde bálenbaı ózen bar, bári orystiki, qyrǵyz aǵaıynǵa bir ózendi qımaısyzdar ma?» degen maǵynada hat jazǵan kórinedi. Sóıtip Semeı qazaq elinde qaldy. О́ki­nishke qaraı, qalada Semeıge arasha tús­ken alashordashynyń atymen atalatyn kóshe joq. Erte me, kesh pe, Smaǵul Sádýaqasovtyń atyna qaladan kóshe berip, qasqaıtyp músinin qoıý da búgingi qala turǵyndarynyń paryzy bolsa kerek.

Al qala tarıhynda erekshe oryn alatyn kóne nysandar jaıynda alashtanýshy Murat Kenemoldın áńgimelep berdi.

– Qazaqtar Semeıdiń sol jaǵalaýynda turǵanyn bilesizder. 70-80-jyldary kóp qabatty paneldi úıler salyna bastaǵanda eski nysandar súrilip ketti. Jalpy, bul Zarechnaıa Slobodka eldi mekeni 1917 jyl­ǵy aqpan tóńkerisine deıin-aq el aýzynda Alash qalasy bolyp atalyp kelgen. Oǵan Semeı qalasyndaǵy «Qazirgi zaman tarıhynyń qujattama ortalyǵynda» saqtalǵan «Plan goroda Alash ýtverjdennyı 28-noıabrıa 1916 g.» dep atalatyn resmı qujat dálel bolady. О́kinishke qaraı, Alash qalasynyń ataýy 1927 jyldyń 15 qyrkúıeginde ótken Semeı oblystyq atqarý komıteti jıynynyń qaýlysymen Jańasemeı qalasy bolyp ózgertildi, – deıdi M. Kenemoldın.

Alashtanýshy Murat Kenemoldınniń aıtýynsha, sol kezdegi Alashorda úkimeti men oblystyq qazaq komıteti, Zemstvo basqarmalary keńseleri, «Saryarqa» gazeti jáne «Abaı» jýrnaly redaksııa­lary Semeıdiń sol jaǵalaýynda, ıaǵnı Alash qalasyndaǵy Ábdirahman Júsi­pov, Qarajan Úkibaev, Aleksandr Ery­kalov syndy dáýletti, zııaly aza­mat­­­tardyń úılerinde ornalasypty. Sony­men qatar osy «Okean» jáne «Novo­stroıka» bazarlary aýmaǵynda birneshe mu­sylman beıitteri ornalasqan. Tipti bul aýmaqtarda «Mogılnaıa» degen kóshe ataýy da bolǵan eken. Bul kóne zırattarda 1830 jyldary Alash qalasynyń alǵashqy irgetasyn qalaýshylar Tinibaı Káýkenov pen Jola­man Jandarbekov tárizdi qazaq­tyń ıgi jaqsylary jerlengen.

Kóneniń kózi – oń jaǵalaýda

Oń jaǵalaýdaǵy eń eski kóshe – qa­zirgi Abaı kóshesi. Mundaǵy eski ǵıma­rattardyń kóbi kóneniń kózindeı bolyp, búginge jetken. Oń jaǵalaý XIX ǵa­syrdyń ortasynda tatarlar kóship kel­gen soń ǵana jańara bastaǵan. Baıqap qarasaq, olar salǵan úılerdiń áli san ǵasyr turary anyq. Astyńǵy qabaty kirpishpen jınalyp, ústi bórenemen kóterilipti. Tarıhshylardyń aıtýynsha, astyńǵy qabatynda jalshylary tursa, ekinshi qabatynda ózderi turǵan. Al balqaraǵaıdan qıyp salǵan birden-bir sebebi – mundaı úıde turyp, qaraǵaıdyń aýasymen tynystaǵan adam eshqashan qurt aýrýymen (týberkýlezben) aýyrmaıdy eken. Qaqpalary da sol zamanǵy dızaınǵa saı qyzyl kirpishpen órilipti.

Kóne kóshe boıynda kúmbezi kók ti­rep turǵan – aǵaıyndy Mýsınderdiń deme­ýimen kóterilgen tatar meshiti men­mundalaıdy. Sál qıystaý 1850 jyldary salynǵan bý dıirmeni tur. Turǵyndar bıdaılaryn osynda arqalap kelip, pul tólep, un tartqyzypty. Dıirmen ónimdi jumys istep, aýqattary artqan soń ǵana meshit salǵyzǵan.

Eski dıirmenniń ǵımaratyn ja­qyn­nan kórmek nıette esigin betke alyp edik, qyzmetkeri bolsa kerek, aldymyzdan ke­­se-kóldeneń shyǵyp ruqsat bermedi. Qysqasy – jeke terrıtorııa. Alystan qyzyqtap, syrtynan tańdanyp qaıt­tyq. Kirpishteri báz-baıaǵy qalpynda.

Semeıdiń negizi, júregi – Ertistiń boıymen sozylǵan Abaı kóshesi. Kóshe boıyndaǵy kóne ǵımarattardyń kóbi saqtalǵan. Biri dúken, endi biri qarapaıym otbasynyń turǵyn úıi. Mamandardyń aıtýynsha, qala ishine «Abaıdyń júrgen joly» dep týrıstik marshrýt jasap, sol zamannyń elementterin paıdalanyp, bezendirip qoısa Abaı zamanyndaǵy rýh sezilip turar edi. Baǵytty Túıemoınaqqa buryp, odan ári Ánııardyń úıi, Abaıdyń barǵan kitaphanasy dep jalǵastyra berýge bolar edi. Ánııardyń úıi búginde Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıal­dyq qoryq-murajaıyna qarasty «Alash
arystary – Muhtar Áýezov» murajaı-úıi bolyp tur. Uly aqyn toqtap júrgen eki qabatty úıde keıinnen Álıhan Bókeıhan men Mirjaqyp Dýlatov otbasylarymen turǵany belgili.

Túıemoınaq deımiz, ústinen qaraǵanda túıe tárizdes aral Abaı zamanynan bertinge deıin «Polkovnıchıı ostrov» atalyp kelgen. Tatarlardyń sabantoıy jylda osynda ótip, gýbernator da osy aral­da demalǵan. Gýbernator osynda bol­­ǵan soń telegraf, poshta, bári orta­lyqta edi.

Telegraf ǵımaraty tozyp ketken

Telegraf demekshi, Qazaqstandaǵy tuńǵysh telegraf Semeıde bolǵanyn jurt­tyń biri bilse, biri bilmes. 1915 jyldary boı kótergen telegraf ǵımaraty bú­ginde búlinýdiń az-aq aldynda tur. Qa­­byrǵasyndaǵy mármár taqtasyna qa­ra­saq, 1989 jyldan beri memleket qa­ra­ýynda kórinedi. Memlekettiń qol qý­­syra qarap qana otyrǵanynan ne qa­ıyr?! Jóndelmese, qaıta qalpyna kel­tiril­mese...

Bizdi Naımanbaev kóshesindegi tarıhı telegraf ǵımaratyna otstavkadaǵy polkovnık Álıhan Omarbekov alyp bardy. Qalanyń ortasyndaǵy ǵımaratty qaýlap ósken tal jasyryp turǵandyqtan kózge kóp túse bermeıdi. Esiginiń aldynda qoqystyń qos jáshigi tur. Jaqyndap sýretke túsire bergenimiz sol edi, aldynan ótip bara jatqan qyz «neýjelı vosstanovıt?» dedi. Ne derimizdi bilmeı tosyldyq. О́zin Olga dep tanystyrǵan qala turǵyny telegraf tarıhyn ólke­tanýshy Pavel Nıkolaevıch Jýkov jaqsy biledi dep jón siltedi, telefon nómirin berdi. Habarlastyq.

– 1915 jyly boı kótergen Qazaqstan­daǵy tuńǵysh ar­naıy telegraf – osy. Ǵımaraty óte áde­mi, úlken edi. Keıin Lýshınıkov esimdi aza­mat qundy jádi­gerlermen toltyryp, murajaı etti. О́ki­nishke qaraı, ol ómirden ótken soń túk qalmady. Qazirgi qalǵan bóligi osy ǵana. Qaıta qalpyna keltirý kerek. Qolda bar qundy ǵımarattardyń biri, – deıdi janashyrlyq tanytqan P.N.Jýkov.

1918 jyly 20 naýryzda «Alashorda» tóraǵasy Álıhan Bókeıhannyń tapsy­rýymen Halel Ǵabbasov avtonomııa qu­rý jóninde Semeıden telegraf ar­qyl­y Stalınmen kelissóz júrgizgen. Sol jyl­­dyń sáýirinde Á.Bókeıhan, Á.Er­me­kovtermen birge Alash avtonomııasyn alý jóninde telegraf arqyly Stalınmen taǵy da sóılesken. 1918 jyl­ǵy 21 sáýir­de Halyq komıssarlary keńesi men Ult isteri jónindegi komıssarıatyna jol­daǵan jedelhatynda Alashorda avtonomııasyn dereý moıyndaý týraly talap qoıady. Biraq jaýap bolmaǵan. Demek, alashordashylar osy telegraf arqyly baılanysýlary ábden múmkin.

Túrmeni de týrıstik orynǵa aınaldyrýǵa bolady

Qolda bar dúnıeniń qadirin kesh bi­lip jatatynymyz shyndyq. Ony aıtyp otyrǵanymyz, 1870 jyldary shoıyn joldyń boıyna salynǵan tarıhı túr­meni de jermen-jeksen etipti. Kir­pi­shin kólikke tıep jatqanyn kózimiz kór­di. Bile-bilsek munda Abaıdyń uly Turaǵul, Álıhan, Ahmetter otyrǵan. Ke­ıin táýelsizdik jolynda qurban bolǵan Qaı­rat Rysqulbekovti de osynda qama­ǵan.

Izolıatorda on bes jyl basshy bolǵan Álıhan Omarbekov «túrme de týrıstik orynǵa aınalar edi ǵoı» dep ókinedi.

– Qazaqstanda júz eski ǵımarat bolsa, biri osy tergeý ızolıatory edi. Árıne adam janyn túrme túrshiktiredi. Biraq bul – tarıh. Munda talaı adamnyń taǵ­dyry qıyldy. Mádı ánshi: «Abaqty qa­tar-qatar bolady eken, Ishine jaqsy jaman tolady eken» degen. Kórdińiz be, naqaqtan naqaq qamalǵan jaqsylar da bolǵan. Ǵımaratty saqtap qalýdyń joly bar edi. Buzylar aldynda shyryldap, jazbaǵan jerimiz qalmady. Aqshanyń dúrildep turǵan kezinde adam pikirin tyńdaı ma?! Qala ortasy. Úı salýǵa, bızneske yńǵaıly jer. Satyldy da ketti, – dep kúrsindi Á.Omarbekov súrilip ketken túrmeniń ornyna qarap.

Qanshama qan tógilgen, jan qıylǵan jerge úı soqsyn, bıznes nysanyn kó­ter­sin, tylsym kúshtiń áseri bolmas pa eken degen úreıli oı keletini ras. Berlınde «Gestapo» degen bolǵan. Ol kommýnısterdi ǵana qınaǵan joq, ne­misterdi de aıamady. Germanııa nege «Ges­tapony» tarıhtan joq qylyp jibermedi? О́ıtkeni aqyldy halyq. Erteń halyqtyń mádenıetke degen kózqarasy ózgeredi, ál-aýqaty artady, Semeıge Abaı, Álıhan, Muhtarlardyń júrgen jerin kóremiz dep týrıster aǵy­lady. Sonda «bul jerde túrme bolǵan» degennen góri, «bul – túrme» dese, álde­qaıda artyq edi ǵoı.

Araldaǵy áıgili Alkatras túrmesine de týrıster tolassyz qatynaıdy. Kerek deseńiz, Germanııadaǵy myńdaǵan adam­nyń qany tógilgen konslagerler de ta­rıhı nysanǵa aınalǵan. Al bizdiki – búl­dirý, joıý. Jaý ketken soń qylyshty tasqa shapqandaı bolyp attandaımyz. Halyq únine qulaq asatyn basshy bolsa, búıtpes pe edik. Mine, semeılik zııaly­lardy osy máseleler tolǵandyrady.

Jergilikti bılik Prezıdent maqala­syndaǵy tapsyrmalardy buljytpaı oryndaıtyn bolsa, qańyrap turǵan telegraf ǵımaraty da, 1875 jyly salynyp, eki ret órtke oranǵan zoovetınstıtýttyń alyp ǵımaraty da jónge keltiriler edi. Jańartylmasa da syrttan kelgen el sanasyna sińiretin rýhanı sabaqtastyqtyń ornyna aınaldyrýǵa ábden bolady.

Mereı QAINARULY,

jýrnalıst

SEMEI