Tarıhty tiriltken qalamger

Qııaǵa qanat sermegen

«Qanatyn keń jaıa almady. Sol ókinishti. Oıymnan ketpeıdi».

Jýrnalıst, pýblısıst, jazýshy Baqtyıar Ábildauly týraly osylaı dep eske alady búginde memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov.

Olar Baqtyıar Ábildauly ekeýi jas­ty bolatyn, mektepte, bertinde ýnıversıtette birge oqydy.

…Jambyl.1970-jyldar. Qazaq­stan­nyń ońtústigindegi shaǵyn qala turǵyn­dary oblystyq «Eńbek týy» gazetin­de ja­rııa­lanǵan maqalany qyzý talqylaýda.

Jas arý jaıly baıandalatyn «Aısha týraly ańyz» tarıhı ocher­kiniń kúndelikti bas maqalaǵa, egis alqap­tarynan jazylǵan reportajdar men jınalystar týraly aqparattarǵa múldem uqsamaıtyny sonshalyq, ony baıqamaı qalý múmkin emes edi. Onyń ústine maqala avtory jas jýrnalıst óziniń ocherkinde buryn belgisiz bolyp kelgen arhıvtik qujattardy keltirgen bolatyn.

Bul oqıǵadan birneshe jyl buryn.

…Tashkent. Memlekettik arhıv. Túr-sıpaty zııaly jas qazaq taǵy da kóne qu­jattarǵa berile úńilip otyr. Arhıv qyz­metkerlerine ol jaqsy tanys, sebebi birin­shi ret kelýi emes. Qashanda ıbaly, áńgimelesse baýrap áketedi. Jylna­ma­lardan ózine qajet derekterdi tabandylyqpen tynymsyz izdeıdi. Sońǵy joly arhıvten qýanyp shyqty, bas­paldaqtardan jeńil attap, qaqpaǵa qaraı júgire jóneldi.

Aısha bıbi týraly ańyzdy búginde bári biledi. Tipti birneshe nusqasy da bar. Alaıda kóne Taraz shaharyndaǵy qos ǵashyq týraly ańyzdy shań basqan arhıv qoınaýynan alyp shyǵyp, ekinshi ómir syılaǵan jambyldyq jergilikti jýrnalıst ekenin ekiniń biri bile bermeıdi. Biz búgin ýaqyt atty uly qudirettiń ózin tize búktirip, umytylǵan tarıhty qaı­ta tiriltken osynaý tańǵajaıyp adam – Baq­tyıar Ábildauly týraly áńgi­melemekpiz.

Baqtyıar mektepte úzdik oqýshylardyń biri boldy, sol kezdiń ózinde-aq qaǵilez balanyń boıynan maqsatyna jetýge degen umtylys baıqalatyn. Mektepten keıin olar arman qýyp Almatyǵa attandy. S.Kırov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Ulttyq ýnıversıtet) fılologııa fakýltetine tústi.

– Ustazdar jaǵynan bizdiń toptyń keremet joly boldy. Bizge uly Muhtar Áýezovtiń ózi dáris oqydy. Kýrsy­myz myqty boldy, bári oqý úzdikteri. Degenmen sol sen tur, men ataıyn stýdent­terdiń arasynda Baqtyıar erek­shelenip turatyn. Onyń keremet taldaý qabileti keıde professorlardyń ózin tyǵyryqqa tireıtin.

Ýnıversıtetten keıin men Almaty­da qaldym, Baqtyıar Jambylǵa qaıtty. Onyń júregi keń bolatyn. Qashanda kómektesýge daıyn turatyny tańǵal­dy­ratyn ári tánti qylatyn. Zaıyby Aqy­laı da ózine saı edi, olardyń esigi dos-ja­ran­dary úshin qashanda ashyq bolatyn.

Ol óte eńbekqor edi, sharshaýdy bil­meıtin. Onyń tarıhı turǵyda óte aýqymdy oılaı biletin qabileti meni eriksiz tańǵaldyratyn. Eger ol ǵylym jolyn tańdaǵanda iri ǵalym bolar edi. Arhıvterge qalaı barǵany, qujattardy qalaı kóz maıyn tamyzyp zerttegeni áli esimde. Onyń barlyq eńbegi qujat­tarmen rastalǵan faktilerge negizdelip jazylǵan, – deıdi Myrzekeń ótken kúnderdi emirene eske alyp.

Qara nar

Baqtyıar Ábildauly uzaq jyldar Jambyl oblystyq «Eńbek týy» (qazirgi «Aq jol») gazetinde eńbek etti, tilshi­likten bastap, aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi, bas redaktordyń orynbasary qyzmetine deıin atqardy.

Qalamdas áriptesteriniń jadynda ol tynymsyz eńbekqor, jazǵandaryna jany kúıetin avtor jáne jaqsy joldas retinde qaldy. Jazýshy-dramatýrg Elen Álimjan bylaı dep eske alady:

– Redaksııanyń qara nary edi. Gazettiń bar aýyrtpalyǵyn qaıyspaı kóterdi. Osy jumystyń bárin ol bilik­tilikpen úılestirip, baǵyttap otyrý­shy edi, ózi de kóp jazatyn. 

Kezinde úlken shý týdyrǵan, oblys aýmaǵyndaǵy Aısha bıbi, Qarahan baba keseneleriniń taǵdyryndaǵy bet­burysty kezeńge aınalǵan ocherk te áriptesteriniń esinde.

– Qala azannan shýlap ketti. Maqala ákim­shiliktegi apparat májilisinde tal­qy­lanyp jatty, redaksııada – aıtsa-aıt­pasa da. Telefonǵa tynym bolǵan joq. Qońyraý shalmaǵan aımaq ta, adam da qalmady. Bul Baqtyıardyń kóp jyl boıǵy tynymsyz izdenisiniń jemisi edi, – deıdi dramatýrg.

Tarazdyń tarıhyn túgendegen

Baqtyıar Ábildaulynyń Aısha bıbi men Qarahan batyrdyń ǵashyqtyq dastanyn jańǵyrtqan eńbeginen de eleýli taǵy bir eńbegi bar. Ol – Jambyl oblysy or­talyǵynyń tarıhı ataýy Taraz eke­nin jáne onyń 2000 jyl­dyq tarıhy bar eke­nin dá­leldeýi. О́kinish­ke qaraı, bul jaıtty qazir ekiniń biri bile bermeıdi. Sol tusta oblys­tyq ákimshiliktiń ıdeologııa bólimin­de qyzmet etken, sol bir tarıhı oqıǵa­lar­dyń tikeleı kýási bolǵan áriptes shákirtteriniń biri Qýanysh Sabyr­uly bylaı eske alady.

– Baqtyıar aǵa ol kezdegi Jambyl qalasynyń tarıhı aty Taraz ekenin, onyń 2000 jyldyq tarıhy bar ekenin dáleldep, jazyp qana qoıǵan joq, resmı moıyndatýǵa da baryn saldy. Elbasy Jambyl oblysyna jumys saparymen kelgende alqaly top aldynda oblys ortalyǵyna tarıhı ataýyn qaıtarý, 2000 jyldyǵyn atap ótý taraly máseleni kóterdi. Oǵan ózim kýámin. Elim, jerim degen azamatty óńir basshylarynyń Prezıdent aldynda bul máseleni kótermeý týraly «ótinishi» de toqtata almady. Abyroı bolǵanda Nursultan Ábishuly durys kóterilip otyrǵanyn, dańqty tarıhymyzdy jańǵyrtýymyz kerektigin aıta kelip, máseleni zerdeleýge ýáde berdi. Kóp uzamaı tarıhı máselelerdiń qoldaý tapqany týraly qýanyshty habar jetti.

1997 jyly qysta Prezıdentimiz Qarahan baba kesenesi aldynda Jambyl qalasyna óziniń tarıhı Taraz degen atyn qaıtarý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. 2000 jyly Baqtyıar Ábildaulyna osy eleýli eńbegi úshin Taraz qalasynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. Al 2002 jyldyń 25-26 qyrkúıek kúnderi kóne shahardyń 2000 jyldyq mereıtoıy IýNESKO aıasynda toılandy.

El asyǵa kútken premera

Merzimdi basylymda, kúndelikti shyǵatyn gazette jumys isteı júrip Baqtyıar aǵa shyǵarmashylyqqa, izdenis­ke, zertteýge de ýaqyt tapty. Sol kezdiń ózinde el tarıhynyń mánin tereń tú­sin­gen azamat jyldar boıy arhıv­te otyr­dy, qujattardy zerttedi, tarıh tere­ńinde jatqan málimetterdi tirnek­tep jınady. Onymen de qoımaı, tıisti mekeme­lerge hat jazyp, olardyń nazaryn oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı eskert­kish­terdiń kútimsizdikten, jaýyn-shashynnan joıy­lyp bara jatqanyna aýdardy.

Aısha bıbi týraly ańyzdy ol ózi Tashkent arhıvinen tapqan qujattardyń negizinde qaıta jańǵyrtty. Joǵaryda aıtylǵan tarıhı ocherkin de sol derek­terdiń negizinde jazdy.

Sondyqtan da 1984 jyly Jambyl oblystyq drama teatrynyń dırektory Álibek Ámzeevtiń Aısha bıbi týraly pesa jazý týraly usynyspen dál osy Baqtyıar aǵaǵa qaıyrylǵanyna tańǵalýǵa bolmaıtyn edi.

– Men teatrǵa dırektor bolyp 1983 jyly keldim. Qyzmetimdi teatr reper­týaryn ózgertip, mazmunyn baıytýdan bastadym. Rejısser Asqar Qul­danovpen aqyldasa kelip, Aısha bıbi týraly ańyzdy shyǵarýymyz kerek dep sheshtik. Pesany jazyp berýdi Baqtyıar Ábildaulynan ótindik. Ony ańyzǵa ekinshi ómir syılaǵan adamnan basqa kim jazýy múmkin? Qýana kelisti. Qulshyna kiristi. Jarty-aq aıdyń ishinde birinshi nusqasyn jazyp bitirdi. Biraq odan keıin de shyǵarmasyn shyńdaý jumystaryn toqtatqan joq. Premerasy 1985 jyly tamyz aıynda boldy. Zalǵa el syımaı ketti, – dep eske alady Álibek Ámzeev.

Basty rólde ol kezde jas aktrısa, búginde QR eńbek sińirgen qaıratkeri Gúlshat Qypshaqova oınady, Qarahannyń rólin talantty akter, marqum Spandııar Muqashev asqan sheberlikpen somdady.

Sol jyldary Jambyl qalalyq mádenıet bóliminiń meńgerýshisi qyz­metin atqarǵan Moskaý Noqrabekov te ol oqıǵalardy jaqsy biledi.

– Premerany el asyǵa kútti. Ol jyl­dary ulttyq mádenıetimiz, tarıhymyz týraly shyǵarmalar joqtyń qasy bolatyn. Onyń ústine Baqtyıar Ábildaulynyń gazet betinde baıandalǵan ańyzy elge tanylyp qalǵan. Sondyqtan kórermen «Aısha bıbi» spektakline qýana keldi, tipti birneshe qaıtara kelip kórgender de az bolǵan joq. Bul asa qýa­nysh­ty jaı edi, – deıdi Moskaý Noqrabekov.

«Aısha bıbi» teatr repertýarynan uzaq ýaqyt túsken joq. Spektakl joǵary nagradalarǵa ıe boldy. Eń bas­tysy – kórermenniń kóńilinen shyqty.

– «Aıshadan» keıin Baqtyıar tarıhı taqyryptaǵy «Tóle bı», «Sypa­taı batyr» jáne basqa birneshe dra­malyq shyǵarma jazdy, degenmen onyń shyǵar­mashylyǵynyń shyńy qos ǵashyqtyń mahabbat tarıhy bolyp qaldy, – deıdi Á.Ámzeev.

Án qanatynda

Spektaklge mýzykany bastapqyda Nurǵısa Tilendıev jazýy kerek bolatyn.

– Biz Nurekeńmen kelisip, pesanyń mátinin berip te qoıǵanbyz. О́kinishke qaraı, jumysynyń qaýyrttyǵyna baılanysty jaza almady. Ol kezde Nuraǵa fılmge mýzyka jazyp jatqan, orkes­trimen gastrolderge de shyǵýy kerek boldy. Bul týraly maǵan telefon arqyly ózi aıtty. Aqyldasa kelip, qoıylym mýzykasyn sol kezdegi oblys­tyq fılarmonııanyń dırektory, sazger Altynbek Qorazbaev jazady dep sheshtik, – deıdi Álibek Ámzeuly.

Al bul týraly kompozıtor, Qazaq­stannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Altynbek Qoraz­baevtyń ózi:

– Baqtyıar Ábildauly tarıhymyzdy jańǵyrtýda orasan jumys atqardy. Onyń ólmes tarıhı shyǵarmalary sonyń dáleli. Solardyń arasyndaǵy shoqtyǵy bıigi «Aısha bıbi» pesasynyń qoıylymyna mýzykany men úsh aıǵa tolmaıtyndaı ýaqytta jazdym. Árıne, aldymen pesany oqyp shyqtym, ondaǵy oqıǵalardy júrekten ótkizdim. Spek­taklde bas keıipker oryndaıtyn «Aıshanyń áni» bar. Onyń mýzykasyn da men jazdym, sózi Baqtyıar aǵanyń óziniki. Án hıtke aınaldy desem, artyq aıtqandyq emes. 80-shi jyldardyń sońynda ony úlken de, kishi de aıtatyn. Úlken sahnada ony Maqpal Júnisova, Qarlyǵash Qojaǵazına shyrqady, men ózim de konsertterimde mindetti túrde oryndaımyn, – dep eske alady.

Bul ándi sizderdiń de san ret tyńda­ǵan­daryńyzǵa senimdimin.

Syrly sazben aıshyqtalǵan ǵashyq­tyq sezimge toly jyr joldary el arasyna tez tarady. Bizdiń otbasymyzdaǵy súıikti ánderdiń biri de osy «Aıshanyń áni» edi. Berile shyrqaıtynbyz, al ákemiz dombyramen súıemeldeıtin. Keıin dombyramen oryndaýdy ózimiz de úırenip aldyq.

Kózden ketse de, kóńilden ketpeýi tıis

Onyń ǵumyry uzaq bolǵan joq. Jýrnalıst, jazýshy, dramatýrg, zertteý­shi Baqtyıar Ábildaulynyń baqılyq dúnıege attanǵanyna bıyl on jyl.

Qos ǵashyq Aısha bıbi men Qarahan batyr týraly shyǵarmanyń tuńǵysh qoıylymynyń premerasyna 35 jyl tolyp otyr.

Osy ýaqyt aralyǵynda qos kesene Jambyl oblysynyń eń tanymal sımvolyna aınaldy. Bul tarıhı nysan­dar kıeli oryndardyń respýbl­ı­ka­lyq tizimine engizilgen jáne búkil Qazaq­stannan, basqa elderden saıahattap kele­tin týrısterdiń, dertine shıpa izdep kele­tin zııarat etýshilerdiń súıikti jerleri.

Al osy aımaq mádenıetiniń, tarıhy­nyń úlken bir qatparyn saqtap qalý jónindegi eń alǵashqy jáne eń mańyzdy qadamdy kóp jyldar buryn oblystyq «Eńbek týy» gazetiniń jýrnalısi Baq­tyıar Ábildauly jasaǵan bola­tyn. Jas tilshi keseneleri Áýlıe­ata óńirinde sandaǵan ǵasyr boıy mahabbat sımvolyndaı bolyp tur­ǵan tulǵalar týraly málimetterdi kór­shi eldiń arhıvterinen óz betinshe taban­dylyqpen izdedi.

Kónekózder men Baqtyıar aǵanyń zamandastary, árıne, onyń eńbegin, shyǵar­mashylyǵyn jaqsy biledi. Alaıda, nege ekeni belgisiz, ózi uzaq jyldar qyzmet etken, qazir «Aq jol» degen atpen shy­ǵyp jatqan gazet redaksııasynda da, oblystyq mýzeıde de, tipti «Rýhanı jań­ǵyrý» ortalyǵynda da óziniń tabandy eńbegi­men, izdenisimen ýaqyt teger­shigin keri aınaldyra alǵan, Taraz shaha­ry­nyń dańqty tarıhy bar ekenin dálel­dep, sol kezdiń ózinde-aq rýhanı jań­ǵy­rýy­myzǵa ólsheýsiz úlesin qosqan, mahab­bat sımvolyna aınalǵan ańyzdy tarıh tozańynan arshyp alyp, hal­qy­myz­ben qaıta qaýyshtyrǵan adamǵa ar­nal­ǵan ne kabınet, ne stend, ne taqta joq.

Shynyn aıtqanda, óte ókinishti jaıt. О́ıtkeni mundaı adamdar maqtanyshymyz bolýy tıis. Jastarymyzǵa, jalpy qoǵa­my­­myzǵa, óziniń týǵan jerine, óziniń sú­ıik­ti isine berile qyzmet etýdiń úlgisi qajet.

Bul oraıda shyǵarmashylyq adamdaryn yntalandyrý maqsatynda jýrnalıster arasyndaǵy syılyqtyń Baqtyıar Ábildauly atyndaǵy «Tarıh zert­teýshisi» nomınasııasyn taǵaıyndaǵan durys bolar edi.

Zarına MOSKAÝ,

jýrnalıst