Máńgiliktiń syr sherter munarasy

Biz alystan oraǵytyp otyrǵan qaı jer deısiz ǵoı, ol – qasıetti Ulytaý. О́zi­­mizdiń Ulytaý. Uly taý bolǵanda da ejelgi bádizdik pen búgingi hám erteń­gi ta­rıhtyń máńgilikke syr sherter mu­n­ara­sy, qazaq halqynyń qundaǵynda qun­­dylyǵy tynymsyz typyrlap, sábı ráýish­tegi rýhızaty bulqynǵan besigi, «kósh­peli halyq mádenıetiniń, dala órke­nıetiniń altyn kindigi». Bir-aq aýyz sóz­ben aıtqanda, jer men kóktiń arasynda tarıhy qobyrap, qopsyp, burqyrap jatqan ashyq murajaıy ispetti.

Ańyzǵa súıensek, Shyńǵys han zamanynda ómir súrgen qazaqtyń tóbe bıi Tóbeıuly Maıqynyń Alash balasynyń enshi­sin osy jerde bólip bergeni aıtyla­dy. Osyndaıda mundaı ańyzǵa bergisiz derekti aqıqattan degińiz-aq keledi. Nege óıtpessiz: dál osydan shamamen bes-alty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende qazaqtyń ataqty úsh bıi – Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń baba bıigine bas ıgendeı, sol bıikten bereke tilegendeı bo­lyp bas qosyp, jońǵarǵa qarsy soǵys uıym­dastyrýdy oılasqany áste tegin­nen bolmasa kerek. Onyń ústine osy soǵys qazaqtyń el bolyp qalýy men qal­maýy­nyń tarıhı sheshimi sııaqty edi. Nátı­jesinde Bulanty-Bileýti ózenderi ara­ly­ǵynda bolǵan urysta qazaqtar basym túsip, bul shaıqas tarıhta «Qalmaq qyryl­ǵan» nemese «Bulanty shaıqasy» degen atpen qalǵan bolatyn.

Shyńǵys han demekshi, osy Ulytaýdyń boıynda sol Shyńǵystyń erjúrek, abadan uly Joshy óz ulysyn ornyqtyrdy. Altyn Ordanyń keregesin kerdi. Tarıhtan ádil, tarıhtan týrashyl shejireshi bolsa qane. Sol tarıh búgin Joshynyń kúmbezi bolyp kúmbirlep: «Aıaǵyńnyń astynda Joshy ulysy jatyr», – dep tur.

Sirá, mundaıda aıyzyń qana aıtsań ala tańǵa taýsylmaıtyn Ulytaýda izi qal­ǵan alyp tulǵalar tarıhynyń ala­qan­daı betke syımasy da – ekibastan. Sony eskerip, aldyńǵy uly perzentter sekil­di osy taýǵa taǵdyry ystyq bahadúr baba­lar esimin qysqasha atap ótkendi jón kórdik. Joshy hannyń uly Batýdyń, Aq Orda bıleýshisi Orys hannyń, Altyn Orda bıleýshileri Edige men Toqta­mys­tyń, Ámir Temirdiń, Kereı men Jáni­bek, Qasym men Abylaı handardyń, Nuraly hannyń, Ketbuǵa, Baraq, Kóshim, Ábil­qaıyr, Aqjol, Bógenbaı, Qabanbaı, Shaq­shaq Jánibek, Kenesary hannyń, taǵy basqa uly babalarymyzdyń Ulytaýda bolǵandyǵy tarıhı oqıǵa deýge bolady.

Al jıyrma jeti mem­le­ketti jaýlap alyp, «Azııanyń arys­tany» atanǵan Ámir Temir de osy óńirge arnaıy at shaldyrypty. Bul týraly uly qolbasshynyń tarıhshysy Shara­fa­dın Álı Iezdı óziniń eńbeginde: «Temir Ulytaýǵa kelgende aldymen sol taý­­dyń basyna shyǵyp, tóńiregindegi kók jasyl dala men kókseńgir taýlarǵa uzaq­­ty kúnge telmire qaraýmen boldy. So­dan soń áskerin jınap, sol jerden úl­ken qul­pytas ornatýǵa buıryq berdi. Bar­maǵy maıysqan sheberler osynaý sátti oqı­ǵanyń bolǵan kúnin tasqa qashap jazyp, uzaq jyldarǵa jetetin máńgilik eskertkish qaldyrdy», dep jazady. Tarıhı jazbada meńzelgen bul úlken tasty Keńes zamanynda ultymyzdyń ardaqty perzenti Qanysh Sátbaev tapqan bolatyn. Munan soń mundaı qundy jádigerdi sóıletkenderdiń qatarynda qazaqtyń ataqty tarıhshysy Álkeı Marǵulan bolypty. Sol tastaǵy jazý ǵalymdar zerdesimen «Tarıhtyń jeti júz toqsan ekinshi qoı jyly. Jazdyń ara aıy. Turannyń sultany Temir bek júz myń áskerimen Toqtamys hanǵa soǵyspaqqa júredi. Bul jerden ótip bara jatyp, belgi bolsyn dep osy jazýdy qaldyrdy. Táńiri násip bersin. Inshalla, Táńiri bul kisige raqym qylyp, barsha adam esine alyp júrsin», dep oqylypty. Mine, bul jer Ulytaýdyń tas úıilgen ataqty Altynshoqysy edi.

Osydan soń bul taýdyń qazaq kókiregi­nen alǵan ornynyń qanshalyq bıik ekeni jaıly sóz aıtýdyń ózi tym artyq. Eger de bir jerdiń tarıhı mán-mańyzy sol jer ataýyna baılanysty túrli ańyz derektermen qosa tarıhı tól muralarynyń baılyǵyna da tike táýeldi desek, onda da Ulytaýdyń shyn mánindegi uly taý ekeni aqıqat. О́ıtkeni bul óńirde qazirdiń ózinde 800-ge tarta tarıhı mura bar ekeni anyqtalǵan. Al ataqty ǵalym Álkeı Marǵulannyń zertteýlerinde (sol tusta) Ulytaý óńirinde 2000-nan asa balbal tas bar delinse, qazir sodan qalǵany otyz-qyryq shaqty kórinedi. Qanshama joǵaltý deseńizshi?! Munan soń qazirdiń ózinde 800-ge tarta tarıhı mura bolǵan jerdiń áýelgi qoınaýy qalaı syńsyp turǵanyn oılaı berińiz...

Munyń bári qoınaýynan Mendeleev kestesi elementteriniń kóbi tabylǵan, «keń qushaǵyna Eýropanyń Shveısarııa, Gollandııa, Danııa tárizdi elderin syıdyra alatyn», tósinen ǵaryshqa keme zaý­laǵan osy bir dalanyń árýaqytta da ul­ty­myz úshin qasıetti meken ekenin ańǵarta­tyndaı. Endeshe, qazaqtyń uly ǵalymy Qanysh Sátbaev: «Orystarǵa Kreml qandaı qadirmendi bolsa, menińshe, Qazaq eli úshin Ulytaý da sonshalyqty qasterli», dep beker aıtpaǵan.

Sol sebepti de, Ulytaý ultymyz úshin qashanda kıeli jerden sanaldy. Tipten onyń aıqyn dáleli – osy jerde baǵ­zydan «Han ordasy» atanǵan tarı­hı oryn saqtalyp keldi. Sol arqy­ly erteden qazaqtyń handaryna osy jerde qurmet kórsetildi. Ári qalyń qaýym tek sonda ǵana bolashaq el basqarý­shyny aq kıizge kóterip, han taǵyna otyr­ǵy­zypty. Esterińizde bolsa, bul dás­túr 1993 jyly qaıta jańǵyrǵan bola­tyn. Elbasy arnaıy Ulytaýǵa baryp, «Han ordasyna» soqqanda babalar dást­úri yrym etildi. Ári osy jyly bul jerdi Qazaq­stan halqynyń birligi moný­men­tin ornatatyn jer retinde tańdap alǵan bolatyn. Budan bólek, Nursultan Nazarbaevtyń 2014 jyly Ulytaýdyń tórinde eldiń búgini men erteńi jaıly oı-tolǵamyn jarııa etti. Ári osy suhbatynda: «Qazaqtyń en dalasynyń qaı shetine barsań da osyndaı qasıetti jerler tabylady. Shyǵysqa barsań – Berel qorǵany bar, Ortalyqqa kelseń – qalmaqtarmen soǵysqan Ańyraqaı shaıqasy ótken jer bar. Batysqa barsań – Altyn Ordanyń handary turǵan Saraıshyq sııaqty qasıetti meken bar, Ońtústikke barsań – Túrkistan tur. Qazaqstanda osyn­daı qasıetti jerler kóp. Degen­men, Ulytaýdyń orny bir basqa. Bizdiń jastarymyz ony bile ber­meıdi», – deýiniń ózi Prezı­dent­­tiń Ulytaý jeriniń kıelili­gine sheksiz, shúbásiz senetininen edi.

Eger siz klassık jazýshy Ilııas Esenberlınniń «Altyn orda» trılogııa­syn oqyǵan bolsańyz, sonda Edigeniń sońǵy shaıqasta otyz jerinen jaralanyp, atynyń jalyn qushyp turyp, qasyndaǵy jalǵyz nemeresi Oqasqa: «Jaqsy ıt ólimtigin kórsetpeı ólýshi edi, eń bol­masa ólimtigimdi kórsetpeı óle­ıin, bir-eki jigit taýyp alyp, meni Ulytaýdyń basyna aparyp tas­tańdar. Eń bolmasa Altyn Orda­nyń asqar taýynyń basynda jan bereıin...», – deıtini bar emes pe?

Aıtyńyzshy, endigi urpaq bul taýdy Edigedeı súıe ala ma?!