Bıylǵy Joldaýda Prezıdent aıtqandaı, monoqalalardy damytý isine tyń serpin berý asa mańyzdy. «Bul rette, qala quraýshy kásiporyndarǵa zor jaýapkershilik júkteledi. Olar barynsha aralaspasa, bul mindet oryndalmaıdy», dedi Memleket basshysy.
Elimizdegi 27 monoqalada shamamen 1,5 mln-ǵa jýyq adam turady. Derekterge súıensek, shaharlardaǵy halyq sanynyń ósimi asa joǵary emes. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń resmı málimetinde mono jáne shaǵyn qalalardy qosa eseptegendegi halyq sany 2009-2019 jyldar aralyǵynda bar-joǵy 52,5 myń adamǵa kóbeıgeni kórsetilgen. Bul qala kásiporyndaryndaǵy óndiristik qýattyń kemýine, iri jáne úlken qalalarmen salystyrǵandaǵy turmys sapasynyń tómendigine tikeleı qatysty.
Ádette monoqalalardyń máseleleri bir-birine uqsas keledi. Ondaǵy keshendi problemalar da negizinen burynǵy qalaquraýshy kásiporyndarmen baılanysty. Biraq mundaı kásiporyndardy damytýǵa memlekettiń kórsetken qoldaýy, dálirek aıtsaq óndiris oryndaryn tikeleı jáne janama sýbsıdııalaýy anaý aıtqandaı ekonomıkalyq tıimdilik kórsetip otyrǵan joq. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń zertteýinde monoqalalardaǵy kásiporyndardy sýbsıdııalaý nemese basqa da memlekettik qoldaý sharalary ýaqytsha ǵana bolýy kerek dep kórsetilgen. Kerisinshe, onyń bári jańa, ózin-ózi aqtaıtyn, tabysty óndiristerge baǵyttalýy kerek. О́z kezeginde bul memlekettiń ekonomıkany ártaraptandyrý saıasatymen ushtasady.
– Qazaqstannyń jer kólemi úlken bolǵandyqtan, monoqalalardy damytý aıyryqsha mańyzǵa ıe. Birdi-ekili shaharlarǵa ǵana nazar aýdarý alǵa jeteleıtin jol emes. Sondyqtan Úkimettiń monoqalalardaǵy atalǵan jaǵdaıǵa kóńil bólýi, árdaıym nazarda ustaýy oryndy. Mundaı shaharlarda kem degende bir úlken júıe quraýshy kásiporyn bar. Alaıda jalǵyz kásiporyn máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Meıli, úsh-tórt kásiporyn bolǵan kúnniń ózinde jaǵdaıdyń jaqsarý múmkindigi shamaly. Sebebi kompanııalardyń óz sharýasy, óz baǵyty bar. Olar óndiristi ilgeriletýden artylǵan qarjynyń belgili bir mólsherin ǵana qalanyń damýyna jumsaıdy. Jergilikti halyqty jumyspen qamtyp otyr ǵoı dersiz. Biraq kásiporyndarda negizinen er adamdar eńbek etedi. Sonda jumyssyz áıelder, tájirıbesi tolyspaǵan jastar ne isteýi kerek? Munyń sheshimi bar, – deıdi ekonomıst Beısenbek Zııabekov.
Onyń pikirinshe, óndirispen ǵana shektelmeý kerek. Keıbir monoqalalarda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik mol. Ekeýin qatar qolǵa alsa, tipten jaqsy.
– Bir kezderi qolǵa alynyp, alaıda sońy suıylyp ketken aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin qurý isine basymdyq berý kerek. Monoqalalarda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndiretin kásiporyndar kóbirek salynýy tıis. Bul qalanyń damýyna serpin beretin mańyzdy faktor. Birden iri kásiporyn ornatýǵa kúsh salýdyń qajeti joq. Kishigirim óndirister, shaǵyn zaýyttar kóbeıse de jaman bolmas edi, – deıdi ekonomıst.
Sarapshynyń meńzep otyrǵany ınvestısııalyq baǵyttaǵy zákirlik jobalar. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń resmı saıtyndaǵy derekke súıensek, monoqalalardyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý maqsatynda 2013-2019 jyldar aralyǵynda 48 zákirlik joba júzege asyrylǵan. Biraq onyń bári tolyq qýatpen jumys istep turǵan joq.
EMCG konsýltanty, ekonomıst Aqmaral Qamalıevanyń habarlaýynsha, 2017 jyly paıdalanýǵa berilgen 36 zákirlik jobanyń 24-i 50 paıyzdyq qýatpen ǵana jumys istegen. Qarjynyń azdyǵynan 12 jobany júzege asyrý toqtatylǵan.
– Monoqalalardaǵy zákirli jobalardyń tizimine kóbine burynnan bar jobalar kirip jatady. Deni jumys istep turǵan óndiristi odan ári keńeıtip, jańa jumys oryndaryn ashýdy negizgi krıterıı etip alady. Biraq bul monoqalalardyń ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa jatpaıdy. Máselen, jezqazǵandyqtar 2012 jylǵa deıin memlekettik mekemeler, bazar men «Qazaqmys» kompanııasynan basqa jerde jumys orny bolmaǵanyn, óńirlerdi damytý baǵdarlamasy qabyldanǵannan keıingi jaǵdaı da sol kúıi ózgermegenin aıtyp júr, – deıdi Aqmaral Qamalıeva.
Shynynda da, osy kúnge deıin júzege asyrylǵan zákirlik jobalardyń barlyǵy derlik ınnovasııalyq sıpattan ada ári monoqalalardyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý uzaqmerzimdi áleýetke arnalmaǵan. Demek máseleniń túıinin tarqatý úshin basqa joldardy da qarastyrǵan durys.
– Menińshe, monoqalalardy olarmen irgeles jatqan aýyldardan jeke bólip alyp qarastyrýǵa bolmaıdy. Barlyǵy keshendi túrde qamtylyp qarastyrylýy kerek. Mysaly, monoqalalardyń birinen sút óńdeıtin zaýyt ashylsyn. Al oǵan qajetti shıkizat álgi shahardyń irgesinde jatqan aýyldardan jınalýy kerek. Nemese aýyldarda kókónis óndirilse, qalada óńdelýi tıis. Sonda aýyl men qala arasyndaǵy úzilip qalǵan jip qaıta jalǵanady. Monoqala da, aýyl da qatar damıdy. Bıznes salasy biraz sharýany rettep beredi dep oılaımyn. Bizde úlken, shaǵyn jáne orta bıznesterdiń árqaısysy óz qazanynda ǵana qaınap jatyr. Aralarynda baılanys joq. Osyny retteý kerek. Sonda iri bıznes orta bızneske, orta bıznes iri bızneske qyzmet kórsetetin boldy. Aýyl men qalany da osylaı jalǵastyramyz, – deıdi Beısenbek Zııabekov.
Ekonomıstiń pikirinshe, jańa jumys oryndaryn qurý kezinde áıelder men tájirıbesi tolyspaǵan qyz-jigitter nazardan tys qalyp jatady. Monoqalalardy damytý barysynda nazar aýdarar dúnıeniń biri osy.
– Kóp jaǵdaıda jumys oryndary erazamattardyń yńǵaıyna qaraı qurylady. Alaıda jumysqa qabiletti áıelder men tájirıbe jınap úlgermegen jastar da qamtylýy kerek. Biz osy dúnıeni eskere bermeımiz. Qoǵamdyq menshik degen uǵym bar. Bul – barlyq adamdy ortaq iske uıystyrý. Ortaq iske jas ta, jasamys ta, áıel de, er de qatar atsalysýy kerek, – deıdi ol.
Ekonomıkany ártaraptandyrý – monoqalalardyń damýyna qatysty memlekettik baǵdarlamalardyń negizgi ındıkatory. Biraq ázirshe bul úderis baıaý júrýde. Úkimettiń iri óndiristen bólek, agroónerkásip, kásipkerlik, jeńil ónerkásip sekildi salalarǵa den qoıyp jatqany da sondyqtan. Bálkim, monoqalalardaǵy týrıstik áleýettiń de tamyryn basyp kórgen jón shyǵar.
