Maııa órkenıeti kúntizbeler júıesi men sáýegeıliktiń ǵylymı negizderi

Ǵalymnyń pikirinshe, maııalar ýaqyt zańdylyǵy men onyń qyr-syryn shegine jetkize meńgergen asa bilgir halyq bol­ǵan. Olar ýaqyt zańyn óte sheber qoldana bilý­diń arqasynda Jerdiń galaktıka keńistigindegi orny men orbıtasyn dál anyq­­­taǵan. Ol – ol ma? Maııalar ýaqyt pen ma­­tematıkaǵa baılanysty qazir qolda­nysta júrgen úshtik ólshemnen adam­­zat­tyń tórttik ólshemge qaı zamanda aýysa­ty­nyn da aldyn-ala boljap qoıǵan sy­ńaıly.

Arheologtardyń zertteýleri dáleldep otyrǵandaı, maııalar joǵaryda atalǵan zamandarda ózderi mekendegen úlken aımaqta bir-birinen alshaq ornalasqan ondaǵan iri qalalar salǵany belgili bolyp otyr. Álgi qalalardyń basty nysandaryn pıramıdalar júıesi men tasqa oıylyp jazylǵan ıeroglıfterge toly stellalar men tas­tan turǵyzylǵan óte sándi ǵımarattar qu­raǵan. Alaıda maııa órkenıetine tán, biraq búgingi ǵalymdarǵa túsiniksiz ári osy ýaqytqa deıin naqty sheshimi tabylmaı kele jatqan «maııalar nelikten ózderi salǵan sáýletti qalalary men áli salynyp bitpegen iri qurylys nysandaryn kúrt toqtatyp, iz-túzsiz ketken?» degen jumbaq syr bar. Munyń sebepteri men saldaryn álem ǵa­lymdary áli kúnge deıin izdeýmen keledi. Solaıy solaı bolǵanmen, bizdiń zamanymyzdyń 830-jyldary izderin kúrt sýytqan baıyrǵy maııalardyń aman qalǵan mádenı muralaryn jan-jaqty zertteı kele, ǵalymdar olardyń matematıka ǵylymyna óte júırik bolǵanyn bir aýyzdan moıyndaıdy. Onyń ústine maııa­lar qazirgi zamanda biz qoldanyp júrgen ondyq júıege negizdelgen matematıkany emes, jıyrmaǵa negizdelgen matematıka júıesin sheber meńgergen. Bul ozyq júıeni maııalar ózderi turǵyzǵan záýlim pıramıdalar men sáýletti qalalar salý úshin ǵana emes, sonymen qatar kúni bú­ginge deıin búkil álemniń tańdaıyn qaq­qyzyp otyrǵan kúntizbeler júıesin qurastyrýǵa da keńinen paıdalanǵan.

Bizdiń zamanymyzǵa deıin tek úzik-úzigi ǵana jetken maııalar qalyptastyrǵan uly órkenıet qundylyqtary tolyǵymen saqtalyp qalýy da ábden múmkin edi. Biraq, ókinishke qaraı, ıspandyq kon­kıs­todorlar olardy qoldarynan kelgenin­she joıyp jiberýge tyrysqan. Myna bir mysal – álgi soraqylyqtyń aıqyn dá­leli: 1562-jyly tún mezgilinde maııa­lardyń Manı deıtin qalasynda Dıego de Landa esimdi ıspandyq epıskop óz jarlyǵymen baıyrǵy maııalardyń baǵa jetpes óner týyndylaryn, kitaptary men qoljazbalaryn túgel jıǵyzyp alyp, túgin qaldyrmaı órtetip jibergen. Bul shekten shyqqan aıýandyq áreket Mysyrdyń Aleksandrııa qalasynyń Úlken kitaphanasyna jasalǵan vandalızmmen para-par-tyn. О́ziniń jymysqy maqsatpen ádeıi jasaǵan qylmysyn búrkemeleý úshin, álgi epıskop: «Biz óte kóp kitap taýyp aldyq, biraq olardyń ishin­de soqyr senim men adamdy eliktirip, shaıtan jolyna azǵyratyn dúnıelerden basqa eshnárse bolmaǵandyqtan, olardy tú­geldeı órtep jiberdik. Al úndister bu­ǵan qatty ókindi», – dep jalǵan málimet taratqan.

Keıin anyqtalyp otyrǵandaı, kon­kıs­todorlar qansha tyrysqanymen, maııa­lardyń qalalaryn túgeldeı joıyp jibere almaǵan. Sebebi bitik ósken tro­pıkalyq ormandar maııalardyń keıbir órkenıet oshaqtaryn konkıstadorlardyń kózinen tasalap, aman saqtap qalǵan. Joǵaryda sýrettelgen aıýandyqtan soń 250 jyl ótken kezde, lord Kıngsboro jáne Djon Lloıd Stefens sekildi áıgili saıahatshylardyń jazbalary jaryq kóre bastady. Osynyń arqasynda maııalardyń órkenıetine degen qyzyǵýshylyq qaı­ta jandanyp, tek sodan keıin ǵana maııa­lardyń óner men ǵylymǵa ıek artqan uly órkenıetin búkil álem moıyndaı bastady.

Stefens ıt tumsyǵy ótpeıtin orman-toǵaılardy kezip, olardyń shyrmaýynda qalǵan maııa qalalarynyń qalyń múk basqan silemderin izdep taýyp, baıyrǵy maııa órkenıetiniń qanshalyqty bıik deńgeıde bolǵanyn, tipti kezinde álgi órkenıettiń sharyqtaý shegine jetip, altyn ǵasyrdy da basynan ótkizgenin, biraq sóıte tura, jasampaz maııalardyń tarıh sahnasynan túsiniksiz jaǵdaıda ǵaıyp bolyp ketkeniniń kýási bolady. Stefens jazbalaryn oqyǵan arheologtar endi tropıkalyq ormandardyń qalyń qursaýynda qalǵan adam tańǵalarlyq sándi de sáýletti saraılarǵa, pıramıdalar men ǵıbadathanalarǵa toly baıyrǵy maııa qalalaryn birtindep arshı bastaıdy. Olar maııalardyń jazý júıesiniń negizin quraıtyn ıeroglıfterge de jete mán be­rip, zertteý jumystaryn qolǵa alady. Biraq, ókinishke qaraı, olardyń syry áli kúnge deıin tolyq ashylǵan joq.

Maııa órkenıetine baılanysty óz jazbalarynda Djordj Stıýart mynadaı bir óte qundy pikir keltiredi: «Eýropa orta ǵasyrda qaratúnek zamandardy bas­tan keshirip jatqanda, maııalar adamzat órkenıetiniń keremet úlgisin jasap úlgeripti».

Búgingi zamanda belgili bolyp otyrǵan­daı, maııa halqy, negizinen, Gondýrastaǵy Kopan sekildi qala-memleketter men Gva­te­maladaǵy Tıkal jáne Meksıkadaǵy Pa­lenke, Chıapas sekildi iri-iri dinı or­tal­yq­tardyń tóńiregine toptasyp ómir súrgen.

Arheolog Thomas D.H esimdi ǵalym­nyń izdenisteri de nátıjeli boldy. My­­saly, ol ǵalym maııalardyń jazý má­de­­nıetine qatysty túrli-tústi boıaýlar­men kómkerilgen ıeroglıftermen qatar, nefrıtten jasalǵan monshaqtar men alqa­lardy, skýlptýra úlgileri men qysh­tan jasalǵan buıymdardy, mys pen altynnan jasalǵan óte baǵaly bu­ıymdar men keremet óner týyndylaryn da qazyp alady. Biraq olardyń barlyǵyn bylaı qoıǵanda, ǵalymdardy erekshe tańdandyrǵan ǵajap dúnıe maııalardyń astronomııalyq jáne matematıkalyq bilimderiniń sonshalyqty tereńdigi bolatyn. Munyń bultartpas dálelderi maııa halqynyń joǵaryda atalǵan ıspandyq epıskop ádeıi uıymdastyrǵan órtte múlde janyp ketpeı, julyq-julyqtary ǵana aman qalǵan úsh kitap-kodeksten anyq baıqalady. Ol kitaptardyń kúıik shalǵan qaldyqtary bul kúnde Madrıd, Drezden jáne Parıj qalalarynyń mýzeı­lerinde saqtaýly turǵandyqtan, olar sońyra álgi qalalardyń ataýlarymen baı­lanysty Madrıd, Drezden jáne Parıj kodeksi bolyp atalyp ketken.

Olardyń aldyńǵy ekeýi astronomııa men bolashaqty boljaıtyn sáýegeılikke baǵyshtalsa, sońǵysy – salt-dástúrler men josyn-joralǵylarǵa jáne maııa qudaılary men astrologııaǵa baǵyshtalǵan jazba týyndy. Osy aıtylǵandarmen qatar maııalardyń ǵarysh álemindegi pla­netalar men juldyzdar júıesin ba­qy­laıtyn observatorııalarynyń da bolǵandyǵy belgili bolyp otyr. Mysaly, Chıchen-Ise qalasynda orna­lasqan observatorııa kúmbezindegi tereze tárizdes oıyqtan maııalar kún men túnniń teńeletin kezindegi Kúndi ba­qylaı alatyn bolǵan. Astronomııalyq esepteriniń dáldigi men minsizdigi ja­ǵynan maııalar aldyna jan salmaǵany baıqalady. Tipti búgingi zaman­nyń eń ozyq astronomııalyq tehnologııalarymen qatar, eń ushqyr teleskoptarymen qarýlanǵan astronomdar da maııalardyń tórttik ólshemdegi matematıka men astronomııa ǵylymdaryn sonshalyqty tereń meńgergenderine eriksiz tańdaı qa­ǵady. О́ıtkeni maııalardyń Aı, Kún, Jer, son­daı-aq Kún júıesine kiretin ózge planetalarmen qatar Sholpan jáne Úrker top juldyzdarynyń sıkldaryna qatysty esepteriniń búgingi astronomdardyń qol jetkizgen nátıjelerinen asyp túspese, eshbir kem túspeıdi. Demek, maııalar som­daǵan órkenıetke tán ǵylym men bilim­niń asa joǵary deńgeıde bolǵany kúmán týǵyzbaıdy.

Bul kúnde maııalardyń ár qıly maq­­sattar úshin paıdalanǵan 17 túrli kúntizbe júıesi bolǵany belgili bolyp otyr. Alaıda solardyń ishindegi eń jıi qoldanylatyn úsh ámbebap kúntizbesi erekshe nazar aýda­rady. Olardyń birinshisi – qazirgi zamanda adamzattyń basym kópshiligi qoldanyp júrgen 365 kúndik Grıgorıı kúntizbesine uqsastaý keletin Haab dep atalatyn azamattyq kúntizbe. Bul kúntizbe boıynsha bir jyl ár qaısysy 20 kúndik 18 aımen (18h20=360) qosa, ataýy joq 5 kúnnen, ıaǵnı bas-aıaǵy 365 kúnnen turady. Alaıda sońǵy bes kúndi halyq jaman­shylyqqa ushyratatyn qaterli mezgilge joryǵan. Sosyn Kún sıklymen sáıkestendirip jasaqtalǵandyqtan bul kúntizbe, negizinen, kúndelikti ómirge qajet­ti sharýashylyq júrgizý úshin qol­danylǵan.

Maııalardyń ekinshi kúntizbesi – Sol­kın dep atalatyn 260 kúndik Aı kúntizbesi. Bul júıeniń qyr-syry da, jumbaǵy da óte mol. Birinshiden, osy kúntizbe arqyly maııa abyzdary dinı salt-dástúrlerdi ótkizetin mezgilderdi belgilep, olardy kıeli sanalatyn osy kúntizbege sáıkes atqaryp otyrǵan.

Maııalardyń 260 kúndik Solkın kún­tizbesi Haab kúntizbesinen áldeqaıda qys­qa ekendigine qaramastan, mundaǵy 13 aı da 20 kúnnen turady (20h13=260). Alaıda bul eki kúntizbeniń bir-birimen úndestik tabatyn, ıaǵnı qabysatyn tusy da joq emes. Máselen, Haab kúntizbesiniń 52 sıkly (52h365) men Solkın (Aı) kún­tizbesiniń 73 sıkly (73h260) 18980 kúnge teńesedi. Demek, sońǵy san (18980) maııa­lar oılap tapqan Kún kúntizbesiniń 52 jyldyq 365 ǵasyry men Aı (Solkın) kúntizbesiniń 260 ǵasyryna teńesedi. Shyn­dyǵynda da, maııalardyń bir ǵasyry 52 jylmen ǵana shektelgen.

Úshinshi kúntizbe – maııalardyń «Uzyn esep» dep atalatyn mıllıondaǵan jyldardy qamtıtyn kúntizbesi. Bul kúntizbe boıynsha «Uzyn esep» bizdiń zamanymyzdan 3113 jyl buryn bastalyp, 2012-jyldyń sońyna deıingi merzimdi qamtıdy. Bul júıeniń sózdiginde: kin (bir kún), uinal (20 kúndik bir aı), tun (360 kúndik bir jyl nemese 18 uinal/aı), katun (20 tun/jyl), baktun (20 katun nemese 400 jyl) sııaqty san ataýlarymen qatar, olardan da úlken uǵymdardy bildiretin: pictun, calabtun, kinchiltun jáne analtun sııaqty termınder de kezdesedi. Máselen, bir analtun 64 mıllıon jyl degen uǵymdy bildiredi. Sol sııaqty, aıtýly bir ýaqı­ǵanyń oryn alǵan mezgilin belgileý úshin maııalar san esimderdiń myna rettegi bes júıesin paıdalanǵan: baktun, katun, tun, uinal, kin. Mysaly, belgili bir stellaǵa bádizdelgen 9.10.19.5.11 sekildi maııa sıfrlarynyń má­nin bylaısha ashýǵa bolady: 9 baktun (1296000 kún), 10 katun (72000 kún), 19 tun (6840 kún), 5 uinal (100 kún), 11 kin (11 kún). Bulardyń jalpy qosyndysy 1374951 kúnge nemese shamamen, 3767 jylǵa teń. Al maııa­lardyń tastan turǵyzǵan bir stella-eskertkishindegi «Uzyn esep» júıesimen qashalyp tańbalanǵan jazýlar 90 mıllıon jyl buryn oryn alǵan ýaqıǵadan habar berse, endi birindegi tańbalar kerisinshe, 3000 jyldan keıin, ıaǵnı keleshekte bolatyn ýaqıǵaǵa jón silteıdi.

Bul oraıda 1952-jyly arheolog Al­berto Rýs ashqan Meksıkanyń Palenke qalasyndaǵy «Tańbaly ǵıbadathana» dep atalatyn pıramıdanyń tabanynan 30 metr tereńdikte jerlengen maııalardyń ataqty patshalarynyń biri, suńǵyla kósem Pakal Votannyń 20 tonna tartatyn tas­tan somdalǵan sarkofagynyń 8 sharshy metrlik, tórt buryshty, tas qaqpaǵynyń betine bádizdelgen 13 jumbaq aqparatqa soqpaı ótý múmkin emes. О́ıtkeni Pakal Votan bizdiń zamanymyzdyń 631-683-jyldary aralyǵynda 52 jyl boıy el bas­qaryp, maııa órkenıetine aıtarlyqtaı úles qosqan mártebeli tulǵa-tyn. Ol ásirese, pıramıda qurylystaryna zor mán bergen jáne kúntizbeler men jazý júıelerin qalyptastyrýda úlken ról atqarǵan. Sonymen qatar paıǵambarlyǵy men sáýegeılik qasıeti mol abyz adam bolǵan. Dúnıeden óter aldynda Pakal Votan halqyna: «Ǵaryshtan habar alyp, qaıta oralamyn» degen ósıet qaldyrǵan desedi.

Arheolog Alberto Rýs tapqan sar­kofag qaqpaǵynyń syrtqy betine bá­dizdelgen aqparatty 40 jyl boıy saraptaı kele, erli-zaıypty Hose jáne Lloıdın Argýellester kóptegen jumbaq syrdyń astaryn ashty. Máselen, Pakal Votannyń sarkofagy abyz tulǵanyń jerlengen mezgilinen 1260 jyldan keıin ǵana ashylǵan [1952 – 692 = 1260] bolatyn. Mine, dál osy sońǵy sandy (1260-ty) Hose Argýelles búgingi adamzat qoldanysynda júrgen jasandy ýaqyt jıiliginiń kodyna, ıaǵnı 12:60-qa silteme dep qabyldaǵan. Al joǵaryda atalǵan «Uzyn esep» sıklynyń aıaqtalǵan mezgilin, ıaǵnı 2012 jyl men Pakal Votan jerlengen 692 jyl aralyǵyndaǵy 1320 jyldy (2012 – 692 = 1320) suńǵyla ǵalym tabıǵı ýaqyt jıiliginiń kodyna, ıaǵnı 13:20-ǵa balaǵan. Sóıtip, sarkofag betindegi jazýlardy Pakal Votannyń óz halqyna arnap qaldyrǵan ósıeti dep tuspaldaǵan. О́ıtkeni ǵalymnyń bulaısha topshylaýyna da tolyq negiz bar. Sebebi tórt buryshty tas qaqpaqtyń ońtústik qyryndaǵy 8 Kún, 6 Aına degen belgiler Pakal Votannyń týǵan kúni men dúnıeden qaıtqan kúnderinen ha­bar beredi. Sosyn bul eki sannyń qosyndysy – 14 nemese 28 kúndik aıdyń teń jartysy. Qaqpaqtyń shyǵys jaq qyryndaǵy eki top tańbalardyń birinshi toby – 5 Jer, 7 Sarbaz, 9 Qol, 7 Kún. Mundaǵy sandardyń qosyndysy – 28. Ekinshi topty 11 Jylan, 2 Adam degen be­lgiler quraıdy jáne ondaǵy sandardyń qosyndysy – 13. Demek, álgi sandar – ár aıy 28 kúnnen, ár jyly 13 aıdan turatyn galaktıkalyq tabıǵı rıtmge (yrǵaqqa) negizdelgen maııa kúntizbesin meńzep tur. Qaqpaqtyń soltústik qyrynda 2 Eki dúnıeni jalǵastyrýshy degen málimet bádizdelgen. Maııalardyń uǵymynda bul – ajaldyń belgisi. Sonymen qatar jumbaqqa toly bul sımvol – Mars planetasynyń da belgisi. Qaqpaqtyń batys jaq qyrynda taǵy da eki top belgiler bádizdelgen. Olardyń birinshi toby – 3 Maımyl, 4 It. Ondaǵy sandardyń qosyndysy – 7. Bul belgiler qaqpaqtyń shyǵys jaq qyryndaǵy 13-ti beıneleıtin eki belgige qarama-qarsy ornalasqan. 7 men 13 – Solkın kúntizbesiniń negizgi sandary jáne bulardyń qosyndysy – 20. Ekinshi topqa kiretin 1 Kún jáne 13 Eki dúnıeni jalǵastyrýshy degen aqparattaǵy sandardyń qosyndysy taǵy da 14-ti quraıdy. Sonymen Pa­kal Votannyń sarkofagyndaǵy 13 aq­pa­ratqa qatysty sandardyń jalpy qosyndysy 78 bolyp shyǵady. Bul sandy Arýellester – Kosmos Aınasynyń jasyryn belgisine balaıdy. Bul qupııa syrdy sheshýge Hose Argýelles pen onyń jubaıy Lloıdın Argýelles 40 jyl ómirlerin arnaǵan-dy. Maııa órkenıetin zertteýshilerdiń qaı-qaısysy bolmasyn maııa abyzdarynyń bolashaqty boljaı alatyn sáýegeılik qasıeti bolǵanyn moıyndaıdy. Bul tujyrymnyń negizsiz emes ekenine joǵaryda sýrettelgen qu­pııaly málimetter naqty dálel. Sosyn baıyrǵy maııalar galaktıkanyń ishki syry men zańdylyqtaryn óte jetik bilgen syńaıly. Sol bilimniń arqasynda olar sol zamandarda-aq, 2012 jylǵy jeltoqsan aıynyń 21 juldyzyn bastap biz tirshilik etip otyrǵan ǵalamsharda tarı­hı betburystar men uly ózgerister bolatynyn aldyn ala boljap qoıǵan. Alaıda álgi qubylystardyń búge-shigesi bizge tolyq jetpeı qalǵan. Biraq olar birtindep ashylatyn bolar...

Ǵalymdardyń keıbiri álgi betbu­rystardy «aqyrzaman» bolar dep topshylasa, endi bireýleri maııalardyń sáýe­geıligin jer sharyna enetin jańa zaman nemese adamzattyń rýhanı jańǵyrý era­synyń basy nemese galaktıkalyq bıik sananyń bastalatyn mezgili bolýy da múmkin dep boljamdaıdy. Al astronomdardyń pikirine keletin bolsaq, birinshiden, 2012 jylǵy jeltoqsan aıy­nyń jıyrma biri qysqy maýsymdaǵy kún men túnniń teńeletin mezgiline dóp keledi eken. Bul, árıne, asa tańdanatyndaı qubylys emes. Alaıda dál col kúni Kún, Jer jáne Kún júıesine kiretin ózge planetalar ózimiz ómir súrip otyrǵan Galak­tıkanyń dál ortasynan ótetin Qus jolynyń ishindegi bir syzyqtyń boıy­na tizile ornalasqan-dy. Bul – árıne, kimdi bolsa da qatty oılandyrǵan ǵajap qubylys edi.

Dál osy arada: «Budan myń jyldan astam buryn qazirgi adamzat tirshilik etip otyrǵan ǵalamsharda oryn alatyn álgindeı qubylystardy maııalar aldyn ala qalaı boljaǵan?» degen suraq týatyny zańdy nárse. О́ıtkeni maııa sáýegeıleri ómir súrgen zamandarda ne lınza, ne teleskop, ne osy zamannyń kosmosqa baılanysty qol jetkizgen tehnologııalyq jetistikteri atymen bolǵan joq qoı. Joq álde boldy ma?

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi