Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dramatýrg Roza Muqanovanyń dramalyq shyǵarmalarynyń bárin buǵan deıin de oqyp júrmin, árıne. Degenmen, onyń «Farızasy» meni qatty tolqytty. «Farıza» pesasyn oqyp, odan keıin sahnadan kórip, Rozanyń dramalyq shyǵarmalaryndaǵy bir altyn jelini kórdim. Ol psıhologııalyq-tragedııalyq, keıde komedııalyq-tragedııalyq jeli eken. Bir-biriniń jalǵasy ispettes bolyp, birin-biri tolyqtyryp, biri-biriniń jańa qyryn ashyp, qalamger qýatynyń darııaǵa aınalyp jatqandyǵyn kórsetedi eken.
«Men seni túsimde jazam О́leń! Men seni saǵynyp jazam, О́leń!» deıdi Rozanyń Farıza-aqyn keıipkeri. Negizi bul dramalyq shyǵarmany Farıza Ońǵarsynova týraly degennen góri, aqyndyq týraly nemese óleńniń jaryqqa shyǵýynyń stıhııasy degenge keledi eken degen oıǵa keldim. Aqynnyń ishki álemin quramdas elementterge bólip tastap, shashyp tastap kórsetip, sosyn pesanyń sońynda qaıta qurastyrǵanda, aqyndyq degenniń ne ekendigine endi ǵana kóziń jetedi. Jaratýshy Iemiz aqyndyqty jaryq dúnıege adam keıpinde jibergenimen, onyń ishki ǵaryshyna Mendeleev kestesindegi sııaqty kúrdeli elementterdi qosa jiberetindigin osy týyndydan aıqyn baıqaısyń. «Kimmenen júr, qaıda bar, qanshama azap shek meıliń, Júregińnen báribir men eshqashan ketpeımin», dep aqyn óziniń ǵashyqtyq áleminiń astaryn shyrqaı aıtqysy kelip edi, oǵan aıaqastynan paıda bola qalǵan Kempir-keıipker: – Joq!!! Erkek saǵan paryz emes. О́leń – PARYZ. Ǵashyq etip ózgelerge áýre bolma qur bosqa, – dep úmitin bir-aq kesti. Pesadaǵy bul Kempir-keıipker Farıza aqynǵa qaıta-qaıta eles bolyp kórinip ketip júretin onyń Taǵdyry edi. Avtor pende retindegi Farızany emes, aqyn Farızanyń jan dúnıesindegi aqyndyqtyń psıhologııalyq-tragedııalyq, lırıkalyq-progressıvtik-fılosofııalyq sıpattaǵy poezııanyń ómirge kelý dramasyn kórsetýdi maqsat etken. Ol avtordyń ózi oılaǵandaı dárejede bıiktik, talǵampazdyq, barynsha shynaıylyq shyńynda kórindi deı alamyz.
Aqyndy adam keıpinde ǵana kórý – úırenshikti kórý. Al aqyndy aqyn retinde kórý – ol basqa traektorııa. Basqa parallelder arqyly júretin qısyndar. Aqyn óz bolmysyna «О́leńdi ózińe al da, meni ózime qaıtar» dep janushyrady. Mine, naǵyz aqynnyń naǵyz shyndyǵy osy. О́ıtkeni ózi – ózi emes. Ony qınaıtyny da osy jaǵdaı. «...Ataq! Dańq! Mańdaıyma buıyrǵany osy-aq pa?». Farıza aqynnyń naǵyz shyndyǵy – ol aqyn emes, kádimgi pende bolǵysy keledi. Kádimgideı turmysqa shyǵyp, bala súıgisi keledi. Áıel zatynyń eń qasiretti de qudiretti tragedııasy – bala.
Bala súıe almaý tragedııasy qalamgerdiń «Sarra» dramasynda ári qaraı jalǵasady. Sona-a-aý Paıǵambarlar dáýirindegi Sarra men Prezıdentter ǵasyryndaǵy aqyn Farızanyń ishki tragedııasy birin-biri ashyp tur.
«Farızada» aqyn kóp jaǵdaıda óziniń ishki álemin syrtqa shyǵara bermeıdi. Onyń bári ishinde. Biz sahnadan sol «ishindegini» kóremiz. Degenmen ishki tolqynys pen ishki qaqtyǵystar keıde oǵan yryq bermeı, aqynnyń minezinen baıqalyp qalady. Sonda da, Farıza-keıipkerdiń ishki senzýrasy myqty. Al Sarrada ishki senzýranyń ózi senzýra bolmaı qalady. Ol syrtqa atyla shyǵady. Bar bitim-bolmysymen. Ol paıǵambar kúıeýin barynsha baqytty etkisi kelip, biraq óziniń bala tappaıtyn bedeýligine ashynyp, endi kúıeýin ózinen sýytyp, Ajar sulýǵa kóńilin aýdartý úshin eshbir áıel zaty aıta almaıtyn shyndyqty aıtady: «Jasyna jetip kóringenmen urysqan, qabaǵy qatyp tyrysqan, dambaly butyna qatqan, ózi týmaıtyn qudaı atqan, bizdıgen ǵana boıy bar, adam tappas oıy bar, basy múıiz, kóti kıiz kempirdiń keregi ne? Kempir, sum-surqııa oıy bar kempir – Sarramyn men!». Neshe jerden tozyp otyrsa da qaı áıel ózin osylaı sıpattaıdy? Eshbir áıel aıta almas! Biraq Sarranyń óz qalaýyn qalaı da júzege asyrý úshin ózi týraly osylaı aıta alatyndyǵyna senesiz.
Farıza men Sarra – eki túrli taǵdyr, eki túrli ǵarysh. Biraq arǵy kodtary bir. Ekeýi de shynshyl. Farıza – kemel aqyn, Sarra – kemel áıel. Sarranyń qyzǵanyshy – jaryn súıgen kúlli áıel zatynyń qyzǵanyshy. Biraq sol qyzǵanyshty bala taba alatyn áıel úshin qurban etýi – bul tek áıelder ǵana jasaıtyn erlik. Alaıda sol erlikti jasaýyn jasady da, Paıǵambardyń nazary Ajar sulýǵa kóbirek aýyp ketken kezde baıaǵy qyzǵanysh qaıta bas kóterdi. Al Ajar sulýdyń sábıli bolatyndyǵyn bilgen kezde, baıaǵy qyzǵanyshy qaıta bas kótergeni sonshalyq, «qaıta shapqan jaý jamannyń» dál ózi bolyp, qaıta shapqan qyzǵanyshtyń qudirettiligin osy Sarra beınesi dál kórsetti. Avtor Sarra arqyly qyzǵanyshtyń fılosofııalyq obrazyn jasady. Qyzǵanysh sezimi áıel beınesindegi keıipkerge aınalyp ketkendeı. Sarranyń qylyǵyn emes, qyzǵanyshtyń qylyqtaryn kóre bastaısyń. Osylaısha keıde Rozanyń bir keıipkerinen taǵy bir keıipkerdi kórip turasyń. Ol abstraksııaly keıipker. Oqıǵanyń qıynnan osylaı qııýlasýy – qalamger sheberliginiń taǵy bir kórinisi. Sarra arqyly avtor mahabbattaný zerthanasynyń qaınaǵan qyzý jumysyn kórsetkendeı. Jan dúnıe ınternetiniń elementteri men kodtaryn sheberlikpen usynady.
Qazir jattandy keıipkerlerdiń jattandy sózderi, ótirik «tragedııasy» sahnadan birte-birte yǵysyp barady. Olardyń kórermeni de teatr zaldarynan birte-birte shyǵyp ketti. Sahnaǵa Sarralar, Farıza-aqyndar, «Shatyr astyndaǵy Mender» kele jatyr. Kórermender de zalǵa qaıta oralýda. Qazirgi kórermen men oqyrmannyń da psıhologııalyq júgi óte aýyr. Aqparattyq daýyldardan yq izdegen olar osyndaı spektaklderge kelip, jetimsirep qalǵan ózderin tapqandaı kúıge bóleneri anyq.
R.Muqanovanyń «Shatyr astyndaǵy Men» pesasy áli sahnada qoıylǵan joq. Usynylmaǵandyǵynan emes. Usynylǵan. Zamanynda shyǵarmalary baǵalanbaǵan Stendal «Meni 1900-jyldary taýyp alady» dep jazyp ketipti. Shynynda da ol ózi ómirden ótkennen keıin jarty ǵasyrdan astam ýaqyttan soń ǵana tanyla bastady. Árıne, «Shatyr astyndaǵy Men» pesasy bulaı uzaq ýaqyt sórede jatyp qalmas.
Bul pesanyń keıipkerleri – qazirgi synǵa ushyrap júrgen keıbir sheneýniktik kózqarastar men ustanymdar jáne solarǵa «bas shulǵýdan» basqa is-áreketti bilmeıtin qoǵamdyq orta. Qatyp qalǵan qaǵıdalarǵa jatyp qalǵan «eti ólip ketkendik» problemasy – qaı qoǵamnyń da, qaıbir damydym degen memleketterdiń de bas aýrýy shyǵar. Ol bizdiń qoǵamda joq desek, ótirik aıtqandyq bolyp shyǵady. О́ıtkeni adamzat adamzat bolǵaly beri «bas shulǵýshylary joq» qoǵam da, ondaı memleket te bolǵan emes. Bolmaıdy da. Pesa sol syrqattyń dıagnozyn dál qoıǵan jáne soǵan em izdep júr.
Pesada toqyraǵan qoǵamdaǵy bılik psıhologııasy sóz alady. Keıipkerlerdiń attary da óz obrazdarynyń sıpatyn keltiredi: Antı-Shrek, Býfo, Erlo, Sapaq Satalovıch, Imova. Esimderiniń osylaı atalýynyń ózi qoǵamdyq qatynastardaǵy qısynsyzdyqtardan habar berip turǵandaı. Antı-Shrektiń «Aqymaq, men saǵan talanttylarǵa bıligińdi júrgizip, urshyqsha ıire ber dedim. Qolynda bıligi barlarǵa emes... Qolynda kishkentaı bıligi bolsa boldy, tońqańdap, basyńdy sájdege urǵandaı urǵylaı ber, urǵylaı ber. Mańdaıyń jarylǵansha urǵyla...». Antı-Shrektiń sózderiniń astarynan munyń óz erkimen paıda bolǵan ustanym emes ekendigi birden túsiniledi jáne bul – juqpaly ustanym. Kózge kórinbeıtin vırýstar bolyp, árkimniń sanasyna qonatyndyǵymen de qaýipti. Oǵan osylaı degizetin basqa bir kúshter kategorııasy jáne olar osy sózderiniń arǵy jaǵynan syǵalap, yzǵar shashyp turǵandaı. Al Býfonyń Antı-Shrektiń bul sózderine bergen jaýaby jaýaptan góri ishki tragedııasy sııaqty estiledi: «Durys aıtasyń, meniń eshkimim de joq. Men kimdi jónge keltirgendeımin, bir baıquspyn. Qoqańdaýǵa bolmaıdy maǵan, durysyn aıtqanda – jaqpaıdy. ...Seniń aıtqanyń ras. Ákimshiliktiń qyzmetkeri sııaqty emespin. Men seniń kóńilińdi aýlaıtyn qubyjyq sııaqtymyn». О́zin qubyjyq sııaqty sezinetinder az ba! Az emes! Shyn qubyjyqtyǵynan emes. Kúshtilerdiń tisi batqandyǵynan. Tipti jeke adam ǵana emes, ózin qubyjyq sııaqty sezinetin memleketter de bar. О́ıtkeni olarǵa da kúshtilerdiń tisi batqan, batyp ta tur. «Qubyjyq» sııaqty seziný zonasy damýdy noqtalap, ilgeri baspastyń qazyǵyna baılap tastaıdy. Jeke adamdy da, memleketti de. Tipti sol qalpynda júre berse, shynynda da, qubyjyq sııaqty qımyl jasaýǵa kóshe bastaıdy. Býfo – sondaı qımyl jasaýǵa daıyn bolǵan keıipker. Býfony jeke tulǵa emes, tutas bir qoǵam dep qabyldaýǵa bolady. Antı-Shrek pen Býfonyń bul shaǵyn ǵana dıalogy – úlken oı salarlyq dıalog.
Qazirgi zaman kórermeni shıryqqan dúnıe bolmasa, bolbyr obrazdar men sentımentaldy, jylaýyq sózderge, jybyrlaq kórinisterge asa ılana da qoımaıdy, áser almaıtyny, sirá anyq. О́ıtkeni qazirgilerdiń sanasy sıfrly-vızýaldy ortada júrip shıryqqan. Az sózden, shaǵyn kórinisten kóp áser alǵysy kelip turady. Tez tistep, jyldam jutady. Asaý obrazdardy jany súıedi jáne shyndyqtyń jarqyraı kóringenin qalaıdy. Bizdiń kórermen men oqyrman aldamshy sózge aldanyp ta boldy, mardymsyzǵa maldanyp ta júrdi. Bul kúnde olar talǵam bıiktigi jaǵynan «qamal alyp», oqyrman «orda buzyp», talap deńgeıi, kóńil qalaýy shyrqaı ósip ketti. Demek, óner týyndylaryna da dál osyndaı talap bar.
Kórermen men oqyrmanǵa Sarranyń ishke syımaı syrtqa atylǵan mahabattyq-qyzǵanyshtyq sýnamıi, Farızanyń ot shasha burqyraǵan aqyndyq-áıeldik janartaýy, «Shatyr astyndaǵy Menderdiń» shytyrman, dańǵyrlaq júgiristeriniń astaryndaǵy áleýmettik aýyrtpalyq, «Máńgilik bala beınedegi» adam qolymen jasalǵan qasiretke tabıǵattyń asa qatal qaıtarǵan Láıla qyz beınesindegi jaýaby, «Mysyqtar patshalyǵyndaǵy» kúlmeıtin qoǵamnyń jabyq áleminiń oı salarlyq obrazdar álemi kerek. R.Muqanovanyń dramalyq shyǵarmalary – sol «kerekterdiń» bárin altyn tabaqqa salyp, aqıqatyn aqtaryp turǵan týyndylar.
Osynyń bári ne úshin kerek ózi? Adam men qoǵamnyń ózin ózi tanı túsýi úshin kerek. О́nerdiń eń negizgi maqsaty – adamǵa ómir súrýdiń jańa baǵytyna jol silteý. Rýhanı azyqtandyrý. Arıstoteldiń «tragedııa jan dúnıeni tazartady» degen tujyrymy ras sııaqty. О́ıtkeni tragedııadaǵy psıhologııalyq-fılosofııalyq saryndar sanadaǵy qatyp qalǵan, ózgeristerge ósim bermeıtin zonalardyń sheńberinen shyǵýǵa kómektesedi. О́ner tek tamsanyp oqyp, tańyrqap kórip qaıtý úshin emes, ıdeıalar keshenine jol ashý úshin kerek. Oı-sananyń baılaýly attaı shyr aınalyp júrgeni emes, qııal kesheninde saparlap, qoǵamdyq qatynastardaǵy quraq-suraqtardyń jaýabyn izdeýge yntalandyrý úshin kerek.
Kezinde Ábish Kekilbaev «Rozanyń keıbir týyndylary planetarlyq mánge ıe» dep baǵa bergeni esimde. R.Muqanova shyǵarmalary qazaq dramatýrgııasyna aıryqsha jańalyq ákelgen týyndylar. Onyń «Farızasy» Máskeýde «Sovremennık» teatrynda qoıyldy. Reseı kórkemóner akademııasynyń vıse-prezıdenti A.Lıýbavın qoıylymdy ádeıi qazaq tilinde kórgendigin aıtypty. Ol «Sputnik» arnasyna bergen suhbatynda: «Keremet. Aýdarmasyz-aq barlyǵy túsinikti. Sebebi mahabbatty aýdarýdyń qajeti joq. Spektakldiń sońynda kóz jasyma erik berdim», dep A.Lıýbavın aǵynan jaryldy. Al bul spektakldi kórý úshin K.Paraskevopýlos esimdi kórermen Grekııadan arnaıy kelgen eken. «Meniń týǵan jerim Qazaqstan. Balalyq shaqtaǵy baqytty sátterimdi esime aldym», dep shynaıy sezimin jetkizipti. R.Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne» pesasy sahnalarda 25 jyldan beri júrip jatyr. 2002 jyly rejısser S.Narymbetovtiń osy pesa boıynsha túsirgen «Qyz jylaǵan» fılmi kóptegen halyqaralyq festıvaldarǵa qatysyp, júldeger boldy. Osloda ótken Qazaqstan kınosynyń kúnderinde osy fılm týraly norvegııalyq quqyq qorǵaýshy Ý.Gelıs «О́te qýatty, jan dúnıeni qozǵaıtyn ári tárbıelik te mańyzdy týyndy» dep baǵalaǵan edi.
Roza Muqanovanyń dramatýrgııasyna osylaı naǵyz baǵasyn beretin kez keldi. Ol Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa usynylǵan eken. Mundaı deńgeıdegi syılyqqa ábden laıyqty der edim.
Ońaıgúl Turjan,
aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
