Jazýy tiri klassık (Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Perishtelerdiń ólimi» romany jaıynda)

 Qater

О́mir bar jerde – jazý bar. Adam bar jerde – jazýshy bar. Yqylym zamannyń syryn topyraqqa, tasqa, papırýsqa, pergamentke qaldyrǵan adamzat balasy qaı zamanda da ómirin jazýǵa qumar bolypty. Adam Ata­dan beri ómir tájirıbesi molynan qor­dalanǵan adam jany da dáýirden dáýirge kúrdelene túsipti. Adam ómiri­niń qaǵıdasy, tirshiliginiń zańy, tarıhy toqtaýsyz jazylypty. Búginge deıin jazýshy ataýlynyń qalamy jazar ómir taýsylǵan emes. Jazýshy kóńilin alańdatar saýal da jaýabyn tolyq tappady. Saýal bir dersiz, biraq árkim óz jaýabyn estigisi keledi, aıtqysy keledi. Nısshe: «tarıh – tolassyz qaýip» depti. Endeshe ómir – tolassyz qater ǵoı. Jazýshy sol qaterdi jazady.

Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Perishteler ólimi» romanynyń «Jylannyń ýy» bólimi osy ómir qateri jaıynda. Jańaqorǵan aýdany Uzynaryq aýylynan shyqqan aǵaıyndy Baıshubar men Shertaı kúnkóris úshin Saratan stansasyna keledi. Ondaǵy kelýleriniń syry aýyl­das Eralynyń Sııagúlge mol aqsha jiberýi edi. Halyq bir sóz týdy­­ryp, ony jelmen qampaıtyp, túbi mıfke aınaldyryp jiberetin ádet aǵa­­ıyndylardyń delebesin qoz­dyr­­maı qoımady. Sóıtip jıyr­maǵa endi tolmaq Shertaı men Baı­shubar Sara­tannan hat jazyp turatyn aýyl­das­tary Eraly aıtqan poshtadaǵy 17 já­shik­tiń mańynan bir-aq shyǵady.

Oqıǵa munshalyqty tez bastalyp keterin oılamaısyz. Sebebi Tynymbaı prozasynyń tabıǵaty – qazaqy qaljyń men qazaqy aýyldyń turmys ádebine baı. Saǵynjannyń ólgen ákesiniń zeınetaqysy bir jyl boıy alýy, ıa Toqashbaı degen adam­nyń janarmaı urlap, túnde qansha­lyqty alǵanyn kóremin dep ot tu­tata qalǵanda, lap etip, qora-maly­­nyń tegis órtenip ketýi de bas­­tal­­­maq romannyń negizgi áńgime ózegin­deı eleń etkizedi. Ádettegi Nur­maǵan­betov stıhııasyna tap kelgen kúıde ezý tartyp qana, qyzyqtyń kókesi al­da ekenine senip, jyljyp beresiz. Biraq osy kezde úshinshi qıǵash áńgime shyǵady. Aýylda zeınetaqy alý úshin ǵana tórt-bes adam baratyn poshtaǵa Sııagúl de jıi baratyn bolypty. Jáı barmaı, jumys isteýge ketken kúıeýi Eraly bes júz myń teńge salǵan, sony ákelipti. Bar qaryzynan qutylyp, jyrǵap qalǵan eken. Uzynaryqtyń endigi sózi osy edi.

Jumysy joq aýyl úshin eki júz myń teńgeniń ózi taýsylmas dáýlet kóringende jarty mıllıonyńyz ıen baılyq emes pe?! Osy áńgime Sııagúldiń aýyldasy Shyraıdyń da otbasyna jetedi. Kúıeýi Baıshubar men qaınysy Shertaı kóp bógelmeı-aq Saratandaǵy poshtaǵa kelgen sebep­teri sol bolatyn.

Prýst Gete týraly jazǵanda «biz­diń kitabymyzdaǵy sózderge qarap, shabyttyń qaınar kózin bilýge bolady, kóp uzamaı sol ýaqytta mıymyz nemen áýre bolǵanyn ańǵaramyz» deýshi edi. Teginde qalamger ǵana keshe­tin sezimdi qalamdasy ǵana tú­sine­tin bolsa kerek. Tynymbaı qala­my­nyń osylaı oqyrmanyn eleń etki­zip qoıyp, ózine jipsiz baılaıtyn qa­sıeti sol shabyt qaınarynda jatyr. Kóbine Nurmaǵanbetov prozasyna aýyl adamynyń beınesin tańǵysy keletin ádetti baıqaımyz ǵoı. Biraq asyly jazýshy aýyl adamyn emes, qazaqty, qazaq minezin jaqsy biledi. Onyń shabyt qaınary sol – qazaq bolmysy. Halyq turmysyn, minezin biletin kez kelgen qazaq oqysa, eriksiz jymyń etkizetin shyǵarmalary ómir­diń tiri beınesin kitapqa kóshirip qoıa salǵandaı jandy bolatyny da sondyqtan.

Adam balasynyń tirshilik etý ınstınti kez kelgen qadamǵa aparady. Aýdannan aýdanǵa ǵana emes, elden elge, memleketten memleketke jan baǵý úshin eńbek mıgrasııasyna ketetin jandardyń ishki alańyn sezesiń. Turmys bılegen ortanyń adamdary da erte qartaıyp, kún kórýden ózgeni oılamaıtyn bolǵan. Ul qalaı ósedi, qyz qalaı boıjetedi degen urpaq qamy da ekinshi planǵa shegerilipti. Ne jeıdi, ne kıedi deýmen ǵana otyrǵan aýyldan sáýleli úmit kútýdiń de qajeti joqtyǵyn ańǵartady.

Endi Baıshubar men Shertaı Saratandaǵy poshtanyń 17 jáshigin kúzetip turady. Sonda bir qymbat kólikpen bir kelinshek keledi. Aqyry sol bul ekeýine jumys taýyp berip, bir keremet kúıge bólegen. О́zin Lıza dep tanystyrǵan kelinshek Eralyny tanymaıtyn bolyp shyqty. Bul ekeýine tapsyrylǵan jumys – úsh atty baǵyp-qaǵý. Záýlim saraıdyń darbazasynan eshqaıda shyǵýǵa bolmaıdy. Iship-jemderi aldarynda, kıer kıimderi de bar. Tek úsh júırikke qarasa boldy. Osylaısha kúnderi ótip jatady. Osy saraıdaǵy Baıshubar men Shertaıdyń ómiri bir jumbaq syrǵa toly ekenin oqyrman sezedi. Biraq ne jumbaq ony aıta almaıdy. Ahmet qojaıynnyń qabaǵy ma? Álde tym jaıbaraqat, biraq bir qorqynyshy bar ómir me?

Adam balasynyń ózimshildigi, otbasy úshin jumys izdeı tura óz nápsisin tejeı almaıtyn sorlylyǵy osy saraıdaǵy aǵaıyndylardyń ómirinen kórinedi. Úlkeni Baıshubar­dyń Lızamen kóńil jarastyryp, tipti, aýyldaǵy Shyraıdy, bala-shaǵasyn oılamaıtyn hálge jetkeni Shertaıdyń janyna batady. Biraq sońynda ol da «Toqashbaı sııaqty bul saraıdy órtep jiberer edim, biraq Lıza jeńgem bar ǵoı» deý arqyly soǵan kóndikkenin baıqatady.

Shertaı aýyldan kelgen hattardy oqyp otyryp, olar jibergen aqshaǵa Shyraı jeńgesiniń ne alǵanyn oqyǵanda, Baıshubar jibermeı alyp qalǵan bes myń teńgege endi qansha dúnıe alýǵa bolatynyn oılap, qamyǵady. Al Baıshubar Lıza­ny oılap jatqan. Osy sátterdi jazǵan­da jazýshy ózine etene jaqyn lırı­ka­lyq kúıde jazady. Tynymbaı pro­za­syndaǵy lırıka óne boıyńdaǵy qan tamyrlardy adaqtap shyǵatyn qasıetke ıe. Biraq munda «Kelin», «Ataqonys», «Báıterekterdegi» ja­nyńdy ýyljytyp jiberetin de náziktikke aparmaıdy. Iа bolmasa óziniń áıgili ıýmoryna da ıek artpaıdy. Múlde basqa tabıǵat.

Romanda jylannyń ýy jaıynda emis-emis aıtyla bastaǵanda shyǵarma tabıǵaty ózgeredi. Ahmettiń ý saýdasymen aınalysatyny, ony kóp adamdardyń qymbatqa alatyny sóz bolady. Biraq oqıǵa órbýi, ishki shıelenister jazýshy úshin tym ońaı edi. О́ıtkeni Tynymbaı Nur­maǵanbetov ne qıystyram, ne aıtamyn dese de qııalyna erik bere alady. Romannyń osy bólimindegi shyrqaý shyńy aǵaıyndy jigitter Ahmetpen birge bir qupııa jumysty oryndaý úshin ózderi alty aıdaı baqqan úsh júırikpen saparǵa shyǵýlarymen bas­talady. Osy sátte jazýshy qalamy da túrlenip shyǵa keledi. Quddy sol úsh atpen birge mápelep, saqtap otyrǵan júırik, júrdek qalamdaı.

Osy saparǵa shyǵar aldynda Baıshubar ózderi jatatyn bólmeden eski qaǵaz kórip, onda Eralynyń jazýyn baıqaǵan. Biraq Lıza tanymaımyn dep ezý tarta salǵan. Sodan bastap sekem alǵan Baıshubar kóńilinde bir alań bar. Sóılemeıtin, qabaǵy qatý Ahmettiń sońynan erip, Syrdarııany kesip ótip, Qyzylqumǵa jetkenge deıin bir dıalog joq. Bári sana arpalysy. Baıshubardyń kóńili jaı taba alar emes. Romannyń osy bóliminiń qysymy osy kezde joǵarylaıdy. Jumbaǵynyń boıaýy da qalyńdaı túsken, sonymen qatar sheshýi de jaqyn qalǵanyn ańǵarasyz.

Baıshubar Ahmettiń adamdy ordaly jylanǵa shaqtyryp, artynan qazanǵa qaınatyp, ý jasaıtynyn biledi. О́z qolymen ordaly jylanǵa tastaǵan inisin qudyqtan shyǵaryp, qazanǵa salady. Qaınatyp, bulǵaıdy. Sonda kógildir suıyqtyqqa aınalady. Qolyna tıip ketken túıiri alaqanyn oıyp túsirgende Baıshubar­dyń oıynda múlde basqa dúnıe edi. Aýyr­syný joq. Meńireý qalpy qal­ǵan. О́ziniń qorqaqtyǵyna qorlaný bar. Aqyry sol suıyqtyqty paıdala­nyp, Ah­metti óltirip, inisi úshin kek al­ǵan­daı bolady. О́zi de ajal qushady.

О́z qoldarymen baqqan attary ajalǵa ákelgen ekeýin Lıza da, sol úı­degi aspaz ben at baptaýshy da bu­lar­dy osy ordaly jylanǵa da­ıyn­daǵan. О́mir súrý úshin kúnkóris qa­myna bar­ǵan ekeýiniń saparynyń sońǵy aıal­da­masy ajal bolypty. О́mir­diń tolas­syz qater bolatyny osy. Adam ózi úshin ómir súredi. Bir adamdar solardy óz­deri­niń paıdasy úshin qoldanyp ketedi.

Baıshubar qandaı adamǵa aınal­ǵanyn bilmeı qaldy. Shertaı da sony moıyndady. Ahmet pen qyz­metkerleri baıaǵydan zymııandyqqa kóshkender. Biraq aıaǵy ne boldy? Adamnyń jaýy – ózi. О́zge emes.

Baıshubardy alańsyzdyǵy óltir­di. Shertaı ańǵaldyǵynan japa shekti. Ah­met zalymdyǵynan kórdi. Bi­raq jamandyqty jaqsylyq jeńedi eken. Jamandyqty jamandyqpen jeńe almaısyz. Jaqsylyqty da jaq­sy­lyqpen qaıtarýyńyz múmkin. Biraq onyń qadiri bolmaıdy. Jaqsy­lyq­qa jaman­dyq bolǵan kúni ǵana, buryn­ǵy jaq­sylyqtardyń qadiri bilinbek. Adam sondaı ádiletsiz. Barǵa qanaǵat degen – mıf. Ol tek asa qudaıshyl pen­d­e­­ler­diń quzyryndaǵy qasıet bolsa kerek. Biz mıfke sene­tin halyqpyz ǵoı. Baı­shu­bar men Shertaıdyń ólimi­ne de sol Eraly týraly mıf jetken joq pa?

Ár adamdy aldynda bir qater tosyp tur. Endigi atar tańy, keler kúni qaterge toly. Biraq sony aınalyp óte me? Aqylmen jeńe me? Adamnyń ózine baılanysty bolsa kerek.

«Jylannyń ýy» – adam týraly, jamandyq týraly ańyz eken. Jaman­dyqqa óziń barmasań, jaman­dyqtyń sende sharýasy joq kórinedi. Al jaqsylyq kúnde eleýsiz ǵana qasyńda júredi. Ony basyńa qater tóngende ǵana ańdaıtyn bolsań kerek.

Bylaı qaraǵanda, Ahmetter – ordaly jylanǵa tóngen qater. Olar óltirip jatyrmyz dep oılamaıdy. Qorǵanyp jatyrmyz deıdi. Ony dúnıe­qor pende túsine me? Al ata jylan jaqsy túsinedi. Jaqsylyq pen ja­man­dyqty ısinen-aq aıyrady. Adam qalaı ondaı bolsyn...

Qaýip

Romannyń ekinshi bólimi óte baısal­dy. Baıaý. Qart Aldııardyń sońǵy kún­deri sııaqty. Shekergúli dúnıeden oz­ǵan, qyzy áldeqashan uzatylyp, orys­sha sóılep júrgen nemereleri jat­qa aınalǵan qarttyń kóz aldynda kúl­li ǵu­myry taspalanyp ótedi. Eske alady.

Sámbi taly – sımvolıka ǵana. Bıdaı alqabyna ósken, ıilip turǵan sámbi taldy Aldııar Bıbitaıyna, Shy­raı­ǵa uqsatady. Onyń ózi de japanda jalǵyz qalǵan sámbi taldaı edi.

Bul bólim qaýip týraly. Jańa aıttyq, Tynymbaı qazaq týraly jazady. Birinshi bólim qazaq turmysyna, onyń aldaǵy ómir qaterine alańdaý bolsa, bul jerde endigi qazaqtyń ómiri­niń sońy qalaı bolady, sony oılaıdy.

Aldııardyń kúnin keshken taǵdyr búginde az ba? Al osy kúıge ne úshin tap boldy? Búgin biz eleń-alań shaq deı­tin kezeńde jiberilgen qate­lik­ter­diń saldary emes pe? О́z naǵa­shy­synyń malyn urlap satqanyna arlanbaıtyn, bir aýyz qazaqsha bilmeı­tin urpaqtan qandaı jaqsylyq kútýge bolady?

Tirshiliktiń basy men sońy araly­ǵyndaǵy jaqsylyq pen jaman­dyqqa moıynsunǵan Baıshubar men Shertaı qandaı qazaq edi? Ras, adam retinde kemshiligi bar. Biraq ulttary bar edi. Al Pıjoǵa aınalǵan Pirqojanyń, Jenıaǵa aınalǵan Jetkergenniń, Zına bolǵan Zııadanyń ulty kim? Jany qandaı? Qazaq janyn túsinetin jazýshy osylardy túsinbeıdi.

Aýyldan kúnkóris úshin shyqqan Eraly, Baıshubar, Shertaıdy adam­nyń haıýanı sıpaty óltirdi. Eger aýyldarynda jumys bolsa, olar Saratanǵa shyqpas ta edi.

Al Aldııar shal qusadan óldi. Ul súı­medim degen bir aıta almaıtyn óki­nishi de bolǵan shyǵar. Al qyzy bar edi, ol da turmys júgimen ózimen­ózi ketti. Al odan týǵan Jenıa, Zına tiri bol­ǵa­ny­­men, olardyń bolmysynda qaza­qy­lyq joq. О́lgen. Al ony kim óltir­di? Ýa­qyt pa? Qoǵam ba? О́lgen adam­dy as be­rip joqtarsyń. Al ólgen qazaq ja­­nyn qalaı joqtaısyń? Ony joq­taı al­maı­syń, Aldııar sııaqty qusaǵa ushyraısyń.

Romannyń «Perishtelerdiń ólimi» de­gen ataýyna nazar salyńyzshy. Perish­te­ler degen Eraly, Baıshubar, Sher­taı emes. Solarmen birge ketken bolmys­tar, minezder. Adam janynyń dıalek­tı­­ka­syn túsiný qıyn ǵoı. Bir teriniń ishin­de myń qubylǵan beıne bar. Sol myń­­nyń ishinde qazaqy bolmys ta bar edi.

Nurmaǵanbetov sol bolmysty ańsaıdy. Aldııardyń sońǵy kúninen, Pıjolaryńyzdan qaýiptenedi. Bul durys qaýiptený, bul durys alańdaý.

* * *

Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Perishtelerdiń ólimi» romany oqyr­man oıyn san-saqqa júgirtedi. Adam­nyń adam bop qalýy shekspırlik suraq qoı. Adam beınesin joǵaltqan kúni haıýanǵa aınalady. Ult erek­sheligin joǵaltqan kúni – ózi de jo­ıy­lady. Bul astasyp jatqan suraqtar. Ajyramas alańdaýlar. Tynymbaı prozasyna jolyqqan saıyn tynymsyz oılarǵa kezigetiniń de sondyqtan.