Bul – bizdiń Saraıshyqqa kelmesten, kóne qalanyń kelbetin kózimizben kórmesten burynǵy kóńil túkpirinde qasterlep kelgen qııalymyz. Baǵytymyz aıqyndalyp, jolymyz shyraıly shahardyń shekarasyna jaqyndaǵan saıyn ertegiler eline kele jatqandaı aıryqsha áserlenip, qııal qanatynda qalyqtadyq.
Saraıshyq! Saltanaty asqan, meımanasy tasqan shyraıly shahar. Týǵan halqynyń ótkenine beıjaı qaramaıtyn árbir qazaq úshin bul qala óziniń taǵylymdy tarıhymen, óreli órkenıetimen, sándi sáýletimen baǵaly, talaı marǵasqa handar men apaıtós batyrlar tulpary tuıaǵynyń izi qalýymen qasterli. Kıeli ólkeniń qasıetine táý etip, kóne qalany bir kórsek degen tilegimiz qabyl bolyp, jaqynda Atyraý qalasyna tabanymyz tıdi. Sáti túsip, Saraıshyqqa da soqtyq. San ǵasyr saltanat qurǵan Móńke Temir, Toqtaǵul, Jánibek – Joshydan taraǵan Altyn Ordanyń handary tirilip kelip, bizdi qarsy alatyndaı, Qasym hannyń qasıetti qasqa jolymen qaýyshyp, tarıh qoınaýynyń taǵylymdy paraqtaryn dál osy Saraıshyqqa kelgende ashatyndaı, san urpaqtyń jalǵastyǵyna kýá bolǵan jádigerlerge jan bitip, Jaıyqtyń asaý tolqynymen jarysyp, jyldar tasasynda jasyrynyp, eleýsiz qalǵan bar syryn aldymyzǵa jaıyp salatyndaı erekshe tolqydyq. Kóz aldymyzdan kórki kún kózimen talasqan kóne shahar kólbeńdep óte berdi…
Kóne shahar Atyraý qalasynan 50 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Mahambet aýdanynyń aýmaǵynda ornalasypty. Alǵashqy aıaldamamyz «Han ordaly Saraıshyq» qoryǵy boldy. Saraıshyq – qazaq dalasyndaǵy eń kóne tarıhı oryndardyń biri bolyp sanalady. Bul jerge kezinde úsh júz tolyqtaı moıyndaǵan 12 áýlıeniń múrdesi qoıylǵan.
Er Tarǵyn etiginiń izi…
Keıbir ańyzdarda el esinen shyqpaıtyn Edige (1360-1419) men Er Tarǵyn batyrdyń da osynda jerlengendigi jaıly aıtylyp qalady. Bul týraly belgili jazýshy Muhtar Maǵaýın óz zertteýlerinde dáıekti derekter keltirgen edi. Sondyqtan da atalǵan tarıhı shahardy Atyraý atyrabyndaǵy áýlıeli, qasıetti jer dep ataıdy.
– Saraıshyqta júzden astam han bılik qurǵan. Mynaý bıiktigi 17 metrlik eńseli ǵımarat sol handardyń rýhyn keıingi urpaqqa da jetkizeıik degen maqsatta qoıylǵan eskertkish. Saraıshyq jerinde jeti hannyń súıegi, bir hannyń basy jatyr. Aldaǵy ýaqytta jeti hanǵa arnap, bul eskertkish panteonnan tys bólek mazar saldyrtýdy da josparlap otyrmyz, – dep murajaı mamany panteon jaıynan qysqasha maǵlumat berip ótti.
Kezinde oblysta ákim bolyp turǵan shaǵynda Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń tikeleı muryndyq bolýymen 1999 jyldyń 3 qyrkúıeginde salynǵan bıiktigi 17 metr, 8 qabyrǵaly handar panteonymen biz de tanysyp shyqtyq. Qabyrǵalar arasyna Saraıshyqta jerlengen jeti hanǵa arnap qoıylǵan qulpytastarǵa qara mármárǵa jazylǵan handardyń attary men bılik qurǵan mezgilderi jazylypty: 1.Móńke Temir (1266-1282 jj.), 2.Toqtaǵý (Toqty) (1291-1312 jj.), 3.Jánibek (1343-1353 jj.), 4.Ámir – Oqas (1440-1447 jj.), 5.Qasym han (1511-1518 jj.), 6.Shıh Mamaı (1542-1549 jj.), 7.Júsip (1549-1554 jj.).
Salt boıynsha eskertkishter keshenin aınalyp júrip shyǵý kerek eken. Biletinderdiń aıtqanyn istep, tarıhqa taǵzym ettik te, murajaıǵa qaraı bet aldyq. Murajaı ishine Saraıshyq qazbasynan shyqqan tarıhı jádigerler qoıylyp, HIV ǵasyrdaǵy Saraıshyq qalasynyń maketi jasaqtalypty.
Qalanyń Saraıshyq atalý sebebin murajaı qyzmetkeri bylaısha túsindirdi: «1729 jyly Shyńǵys hannyń nemeresi Batý Saraıshyqtyń ústimen ótip, Qajytarhan qalasyn jaýlap alǵan. Qajytarhan – osy kúngi Astrahan qalasy. Sodan Edildiń boıymen 380-400 shaqyrymdaı kóterilip, tabıǵaty tamasha jerden mońǵoldarǵa úlken qala saldyrǵan. Sol kezde muny jergilikti halyqtyń Saraı-Batý, ıaǵnı Batýdyń saldyrǵan saraıy dep ataǵany tarıhtan málim. Keıin Batý Eýropany jaýlap, orys knıazderin ózine tolyqtaı baǵyndyrǵan kezde, ony aǵaıyndary jeńisimen quttyqtap, 12 qanat altyndalǵan aǵash úı syılaǵan. Sol kúnnen bastap Saraı-Batý Altyn Orda dep atalyp ketken. Mońǵoldar oǵan Saraı dep at bergen de, sonyń janynan saldyrǵan kishkene qalaǵa «Saraı-Jýk» nyspysy buıyrady. «Jýk» – mońǵol tilinde «jýyq» degen sóz. Iаǵnı mońǵolsha «Saraıǵa jýyq», «mynaý úlkeni, al bul soǵan jýyq» degen maǵynada. Mońǵoldar «jýk», orystar «-chık» degen, al qazaqtar ózderinshe «shyq» kishireıtpeli jurnaǵyn jalǵap, Saraıshyq ataýy osylaı paıda bolǵan».
Al keıbir derekterde, naqtyraq aıtsaq, Túrkııanyń muraǵatynda qalanyń Saraıshyq atalýyna basqasha boljamdar usynylady. Batys aımaǵynda eń birinshi meshit osy Saraıshyqta salynǵany jaıly derek bar. Sol alǵashqy meshittiń tóbesinde altynnan quıylǵan sary aıshyq bolǵan eken. Qalanyń «Saraıshyq» atalýy sodan dep sóıleıdi túrik derekteri. Qala ataýynyń jáne bir dáıegin «Han qyzynyń aty Sara eken. Han qyzy bolǵan soń, árıne, saraıda otyrady. Boıjetkenge yntyq jigitter hannyń saraıyna kire almaıtyn bolǵan soń, saraıdy aınalyp júrip: «Sara, shyq!» – dep aıqaılap shaqyrýy sebepti Saraıshyq ataýy sodan qalǵan», dep dáıek keltiredi taǵy bir aıtqyshtar. Biraq qalaı desek te, Saraıshyq ataýynyń shyǵýyna sońǵysyna qaraǵanda, ǵylymı dáleldeme turǵysynan alǵashqy ekeýiniń derektik negizi qısyndyraq keletin syndy, bizdińshe.
Murajaıdyń murasy
Murajaı qyzmetkeriniń málimdegenindeı, 1999 jyly jer astynan eki qabatty 45 bólmeli qonaqúıdiń ekinshi qabaty shyǵarylsa, kelesi jyly sonyń birinshi qabaty da qazylyp alynady. Qasynan HIII ǵasyrdyń monshasy jáne tabylady. Tabanyna kafel sııaqty tastar tóselgen, boıaýlary da sol kúıinde saqtalǵan, káriz qubyry, tipti sol kezderde paıdalanǵan shylapshyndaryna deıin tabylǵan bul jádigerdiń taǵylymdy tarıh úshin bereri mol. Odan keıin aıta ketýge turatyn jáne bir dúnıe – kóne qudyqtyń tabylýy. Qudyqtyń jeti metrdeı tereńdiginen qumyra men kese oljalanady. Qumyranyń qasıeti – táýliktiń ár mezgiline saı túsin ózgertip, qubylyp turatyndyǵy. Bir jaq búıirinde: «Buǵan adamnyń kóz jasy quıylmasyn» degen arabsha jazýy da bar. Al kese dúnıejúzinen tabylǵan ekinshi zat eken. Birinshisi – Mysyrdan tabylsa, ekinshisi Saraıshyqtan shyǵyp tur. Keseniń qasıeti sol – ishine quıǵan tamaqqa ý salyp jiberseń, keseniń boıaýy sol boıda túsin ózgertedi.
Dúnıejúzindegi óte sırek kezdesetin zattar bolǵandyqtan, qubylmaly qumyra men keremet kese 2000 jyldyń 18 qyrkúıeginen bastap Astanadaǵy Prezıdenttik murajaıǵa aldyrtylady. Qumyranyń sýretin kórdik, al eshqandaı fotoapparattyń qabyldamaýy sebepti, tańǵajaıyp keseni kórý baqyty buıyrmady. Budan ózge qazba jumysy kezinde tabylǵan VI-VII ǵasyrlyq áshekeı zattar, ilgekter, janynan tabylǵan «Quran Kárim» kitaby, 1937 jyly orys ǵalymy Arzıýtovtyń qazba jumysyn júrgizý kezinde tapqan sferokonýstary da murajaı qoryn baıytyp tur. Sferokonýstar – sol kezdiń termostary. Eki qabyrǵaly, ortasyna aýa qaldyrylǵan, temperatýrasyn bir táýlikke deıin saqtap turatyn qasıeti bar. Bul ydystyń jalpy sany – beseý eken. Onyń ekeýi ózimizde de, qalǵan úsheýi Saratov murajaıynda saqtaýly.
Tarıhpen tildessek…
Eýropa men Azııany qaq bólip jatqan Jaıyq ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan Saraıshyq (Saraıjýk,Saraıchýk) shaharynyń irgesi Altyn Orda tusynda, naqtyraq aıtsaq, HII ǵasyrda qalandy deıdi ǵalymdar. Qalany Shyńǵys hannyń nemeresi, Joshynyń balasy Batý han saldyrǵany týraly Ábilǵazy han shejiresinde de mol derek keltiriledi. Qalaǵa eń birinshi shetelden arabtyń ataqty saıahatshysy Ibn-Batýta 1334 jyly kelip, shahardy aralap, óziniń «О́mirlik saıahat» atalatyn kitabyna mynandaı estelik jazyp qaldyrypty: «Men dúnıejúziniń bárin araladym. Sol aralaǵan jerlerimniń ishinde Saraıshyq qalasy Baǵdattan keıingi dúnıejúzindegi iri qalalardyń biri eken. Baǵdattaǵydaı munda da qaıyqtardan jasalǵan kópir kórdim, qalada hannyń saltanatty saraıy, tórt meshit bar. Qonaqúılerdiń esebine san jetpeıdi eken. Biraq men olardy kórip tańǵalǵan joqpyn. Meniń tańǵalǵanym – Jer sharyn sharlap júrgenimde kórmegen bir qyzyqty Saraıshyqtan kórýim boldy. Munda sý árbir úıge ózi barady eken» dep tebirene sýretteıdi. Bul jerde jıhankezdiń sý árbir úıge ózi barady dep turǵany – HIV ǵasyrdyń ortasynda Saraıshyqta kárizder salynyp, árbir úıge sý qyshtan jasalǵan qubyrlar arqyly júrip turǵan. Budan sonaý HIV ǵasyrdyń ózinde-aq Saraıshyqta órkenıettiń joǵary deńgeıde órkendep turǵanyn kórýge bolady.
Al shahar ataǵynyń dúnıejúzine belgili bolǵandyǵynyń birden-bir sebebi – Saraıshyqtyń kezinde Eýropa, Azııa, Túrkııa, Mońǵolııa, Qytaıdy baılanystyryp turǵan Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy eń iri qalalardyń biri bolýy. Toǵyz joldyń torabynda ornalasýy – Saraıshyqtyń saltanatyn óz kezinde birneshe ese sharyqtatyp, dańqyn kókke órletken. Aǵylshyn kópesi ári saıahatshysy Antonıı Djenkınson Saraıshyqty kórip: «Batysta Parıjdi kórý tańsyq eken, Shyǵysta Saraıshyqty kórý tańsyq eken. Sol qumarlyqpen Saraıshyqqa kelip, kóligimniń bolmaı qalýyna baılanysty jarty aıdaı toqtap qaldym. Sonda meniń baıqaǵanym, munda aıyna 700-ge deıin kerýen keledi eken. Qala úlken saýda ornyna aınalǵan. Qytaıdyń jibegi, parsynyń kilemi, arabtyń arǵymaǵy deısiń be? Izdegen zatyńdy osy jerden tabasyń. Qustyń sútinen basqasynyń bári bar», dep tamsana jazady. Al Saraıshyqty naqty ǵylymı turǵyda júıeli túrde alǵash ret 1937 jyly N.Arzıýtov degen orys ǵalymy zerttegen. Bul irgeli isti 1950 jyly Álkeı Marǵulan ekspedısııasy jalǵastyryp, tarıhqa ólsheýsiz úles qosady. Keıinirek tarıhshy Zeınolla Samashevtyń da júrgizgen qazba jumystary – Saraıshyq tarıhy úshin úlken olja boldy. Desek te, bir ókinishtisi, keńes kezinde qala tarıhyn negizinen orys ǵalymdary zerttegendikten, olar tapqan zattardyń kóbisin ózderimen birge áketken. Ol jádigerler qazir Saratovtyń, Astrahannyń murajaılarynda saqtalyp, Máskeýde Galkın deıtinniń úıinde tur.
Sán bergen «Sekerkól»
Saraıshyq dese jáne bir ańyz eske túsedi. Saraıshyqtyń sánine sán qosqan Sekerkól men altyn qaıyq jaıyndaǵy ańyz halyq arasynda jıi aıtylady. Tarıhta tereń iz qaldyryp, zamanynda qazaq memleketin basqarǵan uly handardyń biri – Áz-Jánibek Saraıshyqta azdy-kemdi handyq qurǵan kezinde hannyń eń súıikti qyzy únemi osy jerde bolyp, qalany erekshe jaqsy kórgen eken. Kúnderdiń kúninde Áz-Jánibek han sol qyzyna arnap Saraıshyqtyń kúnbatys jaǵynan jasandy kól jasatqan. Sýyn araǵa 15-20 kún salyp jańartyp, ár aýystyrǵan saıyn kóldiń betine qaıyqpen júrip, seker septirtetin kórinedi. Seker sebetini – sý neǵurlym tátti bolsa, aqqý soǵurlym kóp kelip, uzaq turaqtaıtyn bolǵan. Sondyqtan da bul kól tarıhta «Aqqý kóli», keıde «Sekerkól» degen atpen qalǵan. «Kóldiń sánin arttyraıyn, halyqtyń kelýin kóbeıteıin, bul jerdi tiri jumaqqa aınaldyraıyn», dep Áz-Jánibek han qyzyna altyndalǵan qaıyq ta jasap beripti. Han qyzy óziniń qurbylarymen birge ákesi jasatyp bergen aqqý músindi altyn qaıyǵymen (murajaıda saqtalǵan sýreti bar) qustarǵa jem berip, kisiden úrikpeýge úıretedi. Qus ataýly jaz boıy «Sekerkólde» erkin júzip júredi eken. Jánibek hannyń sol qyzy uzatylǵaly jatqanda, 15 jasqa qaraǵan shaǵynda aýyryp, kenetten qaıtys bolady. Han qyzyn altyn tabytpen, barlyq jasaýymen, altyn qaıyǵymen qosa jerleýge ámir etipti. «Qyzyńyzdyń osynsha baılyqpen qosa jerlengenin bilgen qatygez, ashkóz bireýler molany ashyp, baılyqty tonap ketse, jalǵyzyńyzdyń múrdesi aıdalada qalar. Sondyqtan qyzyńyzdyń denesin jasyryn jerleńiz» dep aqyl aıtqandar shyǵady. Osy keńeske qulaq asqan Jánibek han jeti kisini shaqyryp, qupııa tapsyrma beripti. Qabir qazylyp, túnde qyzy jerlengen soń, álgi jeti kisi sol boıda óltiriledi. Al qyzynyń molasyn eshkim bilmesin, ashpasyn degen pıǵylmen jas qabirdiń ústinen túnimen birneshe úıir jylqyny ótkizipti. At tuıaǵynan typ-tıpyl bolyp tegistelgen jerden, erteńine hannyń ózi de qyzynyń molasyn taba almapty desedi ańyzda. Sodan bastap qyzyǵýshylar Saraıshyqtyń jerinde altyn qaıyq, altyn tabyt, altyn jasaý jatyr dep, 1580 jyly kazaktar qalany qıratqannan keıin 11 jyl qazyp-qoparyp qaraǵan. Biraq kópti dúrliktirgen altyn qaıyqty tapty ma, tappady ma, ol jaıynda osy kúnge deıin derek joq. О́kinishtisi – búginde «Sekerkóldiń» tarıhı orny saqtalmaǵan, Jaıyqtyń tolqynyna jutylyp ketipti.
Qaharly Ivannyń qııanaty
Kazaktardyń qııanaty demekshi, kelgen jandy tebirentpeı, tabyndyrmaı jibermeıtin sáni men saltanaty kelisken sáýletti qalany 1580 jyly orystyń patshasy Ivan Groznyı kazaktardy jiberip qırattyrǵan. Kazaktar qalany alǵan, biraq eshteńesin de búldirmegen. Ony estigen qaharly Ivan ózi arnaıy kelip, qalada 12 kún bolyp, keterinde kazaktyń atamanyna: «Qala óte kórikti, óte sándi, biraq biz jaýlaǵan jerde mundaı ásem qala, onyń ishinde Máskeýge uqsaıtyn qala turýǵa tıisti emes. Sondyqtan tas-talqan qylyp qıratyp, molaǵa aınaldyryńdar», dep buıyrǵan. Oǵan negizgi sebep – ózine deıin bılik qurǵan Iýrıı Dolgorýkıı Máskeýdegi Qyzyl alań men Kremldi saldyrǵanda orys sáýletshileri ony sán-saltanaty asqan Altyn Orda jáne Saraıshyqtan kóshirip bergen. Al áli kúnge deıin «kazanskıe, ýspenskıe sobory» dep atalyp júrgen Kremldiń jan-jaǵyndaǵy sáýletti soborlar – Qazan qalasynyń kóshirmesi. Orystardyń «Moskva postroeno po vostochnomý stılıý» dep sóıleıtini osydan. Kezinde Ámir Temir Altyn Ordany alǵannan keıin, Groznyıdyń áýeli Qazandy, odan keıin Saraıshyqty qulatyp tynǵandaǵy negizgi «kegi» de – ózderiniń osy olqylyqtaryn jasyryp qalý bolatyn. Sóıtip, bes ǵasyrǵa jaqyn ómir súrgen Saraıshyq 1580 jyly 27 tamyzda tas-talqan bolyp qıratylyp, topyraqqa aınaldyrylǵan. Qııametti az kórgendeı, óz zamanynyń saltanaty bolǵan qala jermen-jeksen qulatylǵannan keıin de bir jarym ǵasyr jáne tonaýdyń astynda qalady.
Sániń qaıda?
Zamananyń san qatparly syrynan taǵylym ala júrip, Saraıshyq qalasynyń kóne tarıhı ornyna da taban tıgizdik. Úzdiksiz soǵyp turar ókpek jel óbekteı qarsy aldy. Bul qý medıen dalada bir kezderi saltanaty asqan sándi qala boldy dep eshkim aıta almas edi. Sebebi qalanyń 5/6 bóligi Jaıyqtyń asaý aǵysyna jutylyp ketken. Eski qalanyń kóne ornyn jyl ótken saıyn Jaıyq mújip, ór sýynyń ór tolqyny julyp, jep, quryp barady. Iá, búginde kóne shahar «hal ústinde». 1340 jyly belgili saıahatshy Maýro túsirgen kartada onyń kólemi 2000h600 metr bolyp belgilense, qazirde qala aýmaǵy bar-joǵy úshburyshty 140h140h65 metr ǵana bolyp qalǵan. Onyń ózi ejelgi qala tabanynyń kúngeı betindegi eski qorymdar men óndiristik sheberhanalar orny ǵana. Basqa jádigerlerdi túgeldeı Jaıyq jalmapty.
HVII ǵasyrda Batys óńirinde qatty sý tasqyny bolǵan. Sol kezde Jaıyqtyń arnasy qalanyń ústimen tike ótip ketken kórinedi. Ol tilsiz jaý áli de qaýpin seıiltpeı keledi, kerisinshe, jyldan-jylǵa qalany jutyp jatyr. Sondyqtan da bul jerdiń tarıhyn, ótkenniń ónegeli isterin kóne jádigerler baıandamaıdy, kerisinshe, kelgennen-aq ýildeı, zarlana soqqan jel bar muńyn syr qylyp shertedi. Sol zarly únimen-aq tarıhtyń talaı aýmaly-tókpeli kezeńin basynan keshken kóne qalanyń búgingi múshkil halin baıandaıdy.
P.S. Aqsarbas! Biz kóne shahardyń tarıhı ornyna taban tıgizgenimizde, qyzý júrgizilip jatqan qazba jumystarynyń ústinen tústik. О́zin Juman dep tanystyrǵan restavrator maman «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qazba tobymen Almatydan arnaıy kelip, kóne qalany qalpyna keltirý jumystarymen aınalysyp jatyr eken. Eger is júıeli jalǵasyn tapsa, jaqyn kúnderi qazaq halqy órkenıettiń ordasy bolǵan kórkem qalanyń tarıhı kelbetine kýá bola alady. Demek, kórkin kún súıgen shyraıly shaharmen qaıta qaýyshar kún alys emes. Tek Alla sol kúnge jetkizsin deıik!
Atyraý oblysy
