Kámen Orazalın belgili jazýshy, ártúrli janrda jazylǵan kórkem shyǵarmalardyń avtory, qoǵam qaıratkeri, «Qazaqstanǵa eńbegi sińgen muǵalim» ataǵyn alǵashqylardyń biri bolyp alǵan ustaz, birneshe joǵary dárejeli Úkimet nagradalarynyń ıegeri, «Oktıabr revolıýsııasy», III dárejeli «Dańq» jáne «Otan soǵysy» ordenderimen, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin «Parasat» ordenimen marapattalǵan.
Tize berse ary qaraı soza berýge bolady, aıtpaǵym, ol jalǵyz meniń ǵana ustazym bolyp qoıǵan joq, óziniń barlyq sanaly ómirinde osy Shyńǵystaý óńirinen shyqqan jaqsy-jaısańdar men zııaly qaýym ókilderi, ǵalym-oqymystylar, aqyn-jazýshy, óner ıeleri, eńbegimen tanylǵan halyq qalaýlylarynyń ustazy, ári aqylshysy, tárbıeshisi boldy. Sondyqtan da barlyq ómirin eliniń jan-jaqty ósip-órkendeýine arnaǵan, kim qozǵasa da qozǵalmaı, tuǵyrynan taımaı halqymen birge jasaǵan Kámen Orazalın Abaı aýdanynyń tarıhynda óshpes iz qaldyryp, umytylmas iri tulǵa bolyp qala bermek.
Kámen ustazymdy Abaı orta mektebinde 1950 jyldyń basynda joǵarǵy synyptarǵa qazaq ádebıetinen sabaq beretinin syrtynan tanyp-bilip júretinmin.
Ol kezde shamamen 6-7 synypta oqımyn, muǵalimniń anadaı jerden kele jatqanyn kórsek bas kıimimizdi sheship, janymyzǵa ustap ótip ketkenshe qozǵalmaı turatynbyz. Kámen muǵalimniń de kúlimdeı basyn ızeı basyp óte shyqqany esimde qalypty, ol kezde balalar úshin osy bir jaqsy dástúr ádeptiliktiń úlken bir túri edi.
Umytpasam, sol 1950 jyldardyń basynda ustazymyzdyń «Jeksen» atty kitaby shyqty. Soǵys tarıhy, Otan qorǵaýshy jaýyngerler jóninde basylyp shyqqan alǵashqy eńbekterdiń biri bolatyn.
El jyly qabyldap, qoldan-qolǵa tıgizbeı qyzyǵa oqyp jatty. Bizden buryn oqyǵan qyzmetker apa-aǵaılarymyzben, joǵarǵy synyp oqýshylary kitapty bas almaı oqydyq.
Respýblıkalyq, oblystyq gazet-jýrnaldardyń betterinde sol kezdegi ádebıettanýshylar men synshylar óz pikirlerin jarysa aıtyp ta, jazyp ta jatty.
Osy bir eńbegi Kámen ustazymyzdyń atyn sol kezdiń ózinde tek Qazaqstan emes, búkil Keńes odaǵyna shyǵardy.
Sodan 8-inshi synypta qazaq ádebıeti pániniń muǵalimi ári synyp jetekshimiz bolyp Kámen ustazymyz keldi. Uzyn boıly, aqquba óńdi, eki ıyǵy boıyna shaqtap, sheberdiń qolymen keskindelip keltirilgen beıne músindeı, tabıǵı kelbeti men dene bitimi saı, sulý, turpatty edi. Júris-turysy shıraq, keýdesin kere ustap quddy bir áskerı saptaǵylardyń aıaq alysyndaı adymdaı basyp kele jatqanynyń ózi bir kórinis bolatyn.
Sóz sóıleý máneriniń ózi erekshe edi, aldymen jaı ǵana qońyr daýsymen bastap, dybys kúsheıtkishin qosqandaı birte-birte joǵarylatyp adamdy ózine úıirip alǵan soń sheshile sóılep ketip, tyńdaýshyny eriksiz ózine baýrap, tartyp alatyn qasıeti bolatyn.
Alǵashqy sabaǵymyz tanystyqtan bastalyp, óziniń synyp jetekshimiz, budan bylaı bir otbasynyń adamyndaı, áke men baladaı bolyp syılasyp, yntymaqtasyp, barlyq jaǵynan ozat bolýymyzdy eskertti.
Árqaısymyzdy ornymyzdan turǵyzyp, kerekti suraqtaryn qoıa bastady. Kezek maǵan kelgende: – О́ı, Manataı Baltash aǵanyń balasy, sen turyp myna taqtanyń aldyna kel, dep shaqyryp aldy. Qorqynysh pen tańdanys aralas súıretile basyp, taqta aldyna kelip turdym. Muǵalim bas-aıaǵyma bir qarap alyp «al, balalar, myna oqýshynyń kim ekenin bilesińder me?», dedi. Bári tym-tyrys, meni shynymen úreı bıleı bastady, daýysyn qataıtyp, sańqyldaı sóılep: «Bunyń qaıdan, qaıda turyp oqyǵanyn bilesińder me? Shynymen eshkim bilmeı me? Aıtpaǵansyń ba?», dep maǵan kúlimdeı jylyshyraı qaraǵanda, sóz álpetinen birdeńe túsingendeı bolyp ishteı «ýh» dep, dem alǵandaı boldym.
Álden soń: – Balalar, bul uly jazýshy, sóz zergeri, uly oıshyl, dramatýrg, ǵalym, oqymysty akademık Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń tárbıesinde bolyp, eki jyl qolynda turyp oqý oqyǵan, ákelik aıaly alaqany men meıirimge toly ystyq qushaǵyn kórgen, uly Muhtar aǵamyzdyń balasyndaı bolǵan Baltaqaı aǵamnyń balasy – Manataı, – dedi.
Sodan ári qaraı áńgimesin sabaqtap: – Men osy joly Almatyǵa kelesi shyǵatyn kitabymnyń sharýasymen baryp, Muhtar aǵanyń úıine soǵyp sálem bergenimde, ózi bastap Valentına Nıkolaevna shesheń, Úmııa apamyz, Láılá, Ernar bár-bári sálem aıtty. Úı ishterińniń qal-jaǵdaılaryn bilip, Muhtar aǵanyń ózi bastap, ásirese seniń oqý úlgerimiń men qalaı er jetip kele jatqanyńa nazar aýdarǵandaı boldy, arasynda keıbir seniń balalyq qylyqtaryńdy eske aldy, – dep aıaqtady tanystyqty.
Árıne, qolynda balasyndaı bolyp, ósip, tárbıelengen soń adamdar bir-birine baýyr basyp, týǵanyndaı bolyp ketedi.
Men sol kezde kishkentaı bala bolsam da kórgen, estip-bilgen, oqyp-toqyǵan dúnıelerimdi umytpaıtyn zerek bolǵan bolsam kerek. Muhtar aǵam meniń balalyq tátti qylyqtaryma qatty rızalyq tanytyp, ákelik meıirmen árkez qushaǵyna alyp, mańdaıymnan ıiskeıtin.
Kámen ustazymnyń sol kúngi «Áı, Manataı, sen bilip qoı, seniń ár ýaqytta ornyń bólek, óıtkeni sen uly Muhtar Áýezovtiń úıinde turyp, oqyp, bilim aldyń, tárbıesin kórdiń, ár ýaqytta soǵan laıyq bolýyń kerek», – degen sózi meniń júregimde ómir boıy saqtalyp qaldy.
Bul meniń ómirimdegi eń bir baqytty shaǵym, óshpes ýaqyt syıy bolyp edi.
Kámen muǵalimniń sabaq berý tásili bólek bolatyn. Sol kúngi ótetin oqý taqyrybyn aıtyp, eger ol belgili aqyn-jazýshy bolsa ómir joly men shyǵarmalaryna toqtalyp, qandaı shyǵarmasyna nazar aýdarý kerektigin qadap tapsyratyn. Sol kezdegi qazaq ádebıeti oqýlyǵyna engen aqyn-jazýshylar: Sultanmahmut Toraıǵyrov, Spandııar Kóbeev, Sábıt Dónentaev t.b. shyǵarmashylyq eńbekterindegi zaman úrdisine qaraı jazylǵan áıelder teńsizdigi, salt-dástúr kórinisteri, áleýmettik-turmystyq qıynshylyqtar, t.b. oqıǵalar men kórkemdik sýrettemelerdi óz oı-tolǵamy turǵysynan tolyqtyra otyryp, áserleı jetkizetin.
Abaıtaný ǵylymynyń negizin qalaǵan uly jazýshy M.Áýezov bolsa, ony ary qaraı jalǵastyryp, bolashaq urpaqtardyń rýhanı qazynasyna aınaldyryp, ulylar týǵan jerge alǵashqylardyń biri bolyp, irge tasyn qalaǵan «Abaıtaný», «Muhtartaný» ilimderin oqýshylardyń boıyna sińirip, sanasyna jetkize bilgen Kámen Orazalın ustazymyzdyń erekshe eńbegin ár ýaqytta aıryqsha baǵalaýǵa tıispiz.
Uly jazýshy Muhtar aǵamyz Abaıdyń 95 jyldyq toıyn ótkizý sharalaryn bastap, 1939 jyly Shyńǵystaýǵa kelip, orta mekteptiń janynan «Abaı urpaqtary» atty qoljazba jýrnal uıymdastyrdy.
Soǵys kıligip, qolǵa alynǵan jumystar toqtap qaldy. Áskerden baldaq ustap eki aıaǵynan júre almaı jaraly, jarymjan bolyp qaıtqan Kámen muǵalim ustazdyq qyzmetke kirisken kúnnen bastap «Abaı urpaqtary» jýrnalyn qaıta jandandyryp, shırek ǵasyrdan artyq ýaqyt qoǵamdyq negizde basqaryp, úzbeı shyǵaryp otyrdy. Mine, «Abaıtaný» iliminiń alǵashqy kirpishi osydan bastaý alǵan.
Jýrnalǵa Abaı zamany, onyń tóńiregi jóninde estilip, aıtylǵan áńgimeler, estelikter joǵarǵy synyp oqýshylarynyń Abaı óleńderimen qarasózderiniń oıshyldyq, tárbıelik mán-mazmuny jóninde jazǵan túsinik tálimderi, oqýshylardyń ózderiniń shyǵarmashylyq áńgime, ocherk, óleńderi t.b. túrli taqyrypqa jazylǵan maqala, jazbalary óz aldyna, bir fakýltatıvtik kýrs mamandyǵynan ótkendeı tárbıelik máni bolyp edi.
Qazirgi kezde elge tanylyp, óziniń ǵalym-oqymysty, aqyn-jazýshy, tarıhshy, shejireshi eńbekterimen ataq-dańqqa, syı-qurmetke ıe bolyp júrgen men biletin el azamattary: pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, akademık S.Qalıev, tarıh ǵylymynyń doktory Arap Espenbetov, jazýshy Rollan Seısenbaev, aqyndar: Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Tólegen Janǵalıev, shejireshi Moldabek Janbolatov, marqum Yrysqan Mýsın, Merǵalı Ibraev, Jánibek Kármenov, t.b. osy Kámen ustazymyzdyń shákirtteri, rýhanı shákirtteri bolǵan edi.
Joǵaryda aıtyp ótkendeı Kámen ustazym uly M.Áýezovtiń shákirti ǵana emes, onyń bolashaǵyna jol ashqan (aqylshy-qamqorshy) baýyryna basyp, úmit artyp, aqyl-keńesin berip, týǵanyndaı bolǵan adamy boldy. Onyń bir kýási Muqań ózi Máskeýde emhanada jatyp, týǵan uly Murat Áýezovti Kámenge bar dep, hat jazyp berip: «Mynaý meniń balam Murat, elge, týǵan jer – Abaı eline bara jatyr. Eldi, jerdi kórset, aralatyp tanystyr, Baltashqa aparyp amandastyr», dep tapsyrýy jaqyn kórgen janǵa degen uly adamnyń kóńilin kórsetip tur.
Kámen ustazym uly adammen etene aralasyp júrip, aqyl-pikirin bilý úshin syr retinde óziniń Almatyǵa kelgisi keletinin aıtqanda: – Áı, Kámen, sen meniń aqylymdy alsań elden qozǵalýshy bolma, seniń el ishinde bolǵanyń elge de, bizge de qajet, sen jazatyn shyǵarmashylyq keregińniń bári Shyńǵystaýdyń ishi-syrtynda jatyr, degen eken. Sol úlken adamnyń aqylyn alyp, Kámen ustazym ómir boıy týǵan jerinen qozǵalǵan joq, ósıetin boıyna boıtumardaı saqtap, anda-sanda aıtyp qoıyp otyratyn.
Keıde Muhtar aǵamyz Kámen ustazymyzǵa uly Abaıdyń shyǵarmashylyǵyn oqyp, zerttep bilýde, jastarǵa onyń mazmunyn tereńdete oqytyp, sanasyna sińirýde óz oı-pikiri, aqyl-keńesterimen bólisken shyǵar dep oılaımyn. О́ıtkeni Kámen muǵalimniń sabaǵy qaı taqyrypta ótpesin Abaı men Muhtar álemine salystyrmaly túrde bolsa da bir soqpaı ketpeıtin.
Shynyn aıtqanda, qazirgi «Abaıtaný» páni dep júrgen oqýymyz sol 1950 jyldardyń basynda Abaı orta mektebinde bastalyp, onyń negizin qalaǵan ustazymyz Kámen Orazalın bolatyn.
Kámen ustazym alǵashqy «Abaıtaný», «Muhtartaný» ilimderin óziniń oqý ádistemesimen ushtastyra otyryp, ózindik jol-joba oılap taba bildi, keleshek jastardyń oı-órisin keńeıtýdegi, oqý, bilim berýdegi biliktiliktiń bir úlgisi, qazirgi talappen qabysyp jatyr.
Kámen ustazymyzdy sonaý balalyq shaǵymnan beri bilgenmen osy bir esteligimdi jazyp otyryp, adam tirshilikte kóp nársege mán bermeı, keıbir el qadirlegen adamdardyń eleýsiz tasada qalyp bara jatqanyna qınalady eken.
Qanshama ataq-dárejeniń ıegeri, el qurmettisi bola júrip, qarapaıym, kishipeıil qalyptarynan taımaı, eshteńege qyzyqpaı, talmaı, qajymaı eńbektenip, aqyl-parasat ıesi bolǵan adam ekeni kórinedi.
Qalaı desek te, Kámen ustazymyzdy óz ishimizde osy ýaqytqa deıin umyt qaldyryp kelgenimizdi jasyrýǵa bolmaıdy. Onyń týǵan eli – Abaı aýdanynyń tarıhynda orny da, aty da qalatyn kezi keldi.
Bıyl Kámen ustazymyz 100-jasqa tolyp otyr.
Budan birneshe jyl buryn Qazaqstanǵa áıgili iri ǵalym, akademık, jazýshy Zeınolla Qabdolov, kórnekti halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov aǵalarymyz Kámen Orazalın týraly «Uly jazýshy» dep kórsetpese de, soǵan para-par teńeýler keltirip, sol dárejede aıtqan pikirlerin keltire ketýge bolady.
Zeınolla Qabdolovtyń: «Orystyń uly jazýshysy L.Tolstoı «Iаsnaıa Polıanada» jatyp ataqty «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyn jazsa, M.Sholohov Don boıynda jatyp «Tynyq Don» romanyn shyǵardy, al bizdiń Kámen Orazalın Ertistiń boıynda, Shyńǵystaýda jatyp, uly jazýshy M.Áýezov týraly «Abaıdan soń» tetralogııasyn jazdy», dep ulylarmen qatarǵa qoıyp ataýy túsingen adamǵa tereń maǵyna berip tur.
Al sol uly jazýshy M.Áýezov jaıly jazylǵan tórt tomdyq «Abaıdan soń» atty roman tetralogııa shyqqanyna jıyrma bes jyl ýaqyt bolyp qalsa da, kezinde «bitken iske synshy kóp» degendeı syn aıtqan baqtalastary qazir uly jazýshy eńbeginen tipti ǵylymı eńbek pen zertteýler jaza almaı júr.
Sondyqtan men de shoshymaı, úrikpeı: «Uly jazýshy týraly uly eńbek jazǵan, uly ustazym – Kámen Orazalın!», deımin.
Qazir el aldynda turǵan úlken mindetimiz, el bıliginde otyrǵan azamattarǵa aıtarym, qoıar tilegim, Qazaqstanǵa tanymal kórnekti jazýshy, qoǵam qaıratkeri uly ustaz, Qazaqstanǵa eńbek sińirgen muǵalim, UOS ardageri, Abaı aýdanynyń Qurmetti azamaty, el tarıhynda óshpes aty qalǵan tulǵa Kámen Orazalınniń esimin este máńgi qaldyrý úshin ózderi suranyp turǵan eki mekteptiń birine berý kerek. Muny aýdan jurtshylyǵy men pedagog-oqytýshylar ujymy da qoldap otyr.
Manataı BALTAQAIULY,
derbes zeınetker, Abaı aýdanynyń Qurmetti azamaty
Shyǵys Qazaqstan oblysy
