Quz-shyńdary aspanmen talasqan, asqaq Talas Alataýy men kıeli Qazyǵurttyń arasyn búginde Tóle bı aýdany jaılap jatyr. Bul jaqynda ǵana 350 jyldyq mereıtoıy toılanǵan qasıetti baba esimin ıemdengen elimizdegi jalǵyz aýdan. «О́z zamanynyń biregeı dara tulǵasy, tarıhta altyn áriptermen aty qalǵan Áz babamyzdyń esimin ıelený, bizdiń aýdanymyzdyń mańdaıyna berilgen úlken baq dep sanaımyn, – deıdi Tóle bı aýdanynyń ákimi Áýelhan Turǵymbekov. – Bul esim biz úshin úlken maqtanysh, abyroı, mindet pen jaýapkershilikti júkteıdi. Aýdanymyzdyń tarıhy tereńde jatyr. О́lkemizdiń taý-tasy, ózen, kól, sýy, ný ormany, keń alqapty jazıra jerlerimiz tunǵan tarıh. Olaı deıtinim, Tóle bı aýdany erte zamannan beri adamzat balasynyń ómir súrip, órkendeýine qolaıly óńir bolyp, órkenıet oshaǵynyń birine aınalǵan».
Quz-shyńdary aspanmen talasqan, asqaq Talas Alataýy men kıeli Qazyǵurttyń arasyn búginde Tóle bı aýdany jaılap jatyr. Bul jaqynda ǵana 350 jyldyq mereıtoıy toılanǵan qasıetti baba esimin ıemdengen elimizdegi jalǵyz aýdan. «О́z zamanynyń biregeı dara tulǵasy, tarıhta altyn áriptermen aty qalǵan Áz babamyzdyń esimin ıelený, bizdiń aýdanymyzdyń mańdaıyna berilgen úlken baq dep sanaımyn, – deıdi Tóle bı aýdanynyń ákimi Áýelhan Turǵymbekov. – Bul esim biz úshin úlken maqtanysh, abyroı, mindet pen jaýapkershilikti júkteıdi. Aýdanymyzdyń tarıhy tereńde jatyr. О́lkemizdiń taý-tasy, ózen, kól, sýy, ný ormany, keń alqapty jazıra jerlerimiz tunǵan tarıh. Olaı deıtinim, Tóle bı aýdany erte zamannan beri adamzat balasynyń ómir súrip, órkendeýine qolaıly óńir bolyp, órkenıet oshaǵynyń birine aınalǵan».
Qazirgi tańda aýdan quramyna 15 qala men aýyl okrýgteri kiredi. Aýdan ortalyǵy – Leńgir oblys ortalyǵynan nebári 30 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Tóle bı aýdanynyń búginde shańyraǵy bıik, keregesi keń. Jalpy, ońtústikte taý jaǵalaı ornalasqan Túlkibas, Saıram, Tóle bı, Qazyǵurt aýdandarynda tabıǵaty erekshe, týrızmdi túletýge tilenip turǵan tamasha jerler óte kóp qoı. Áıtse de oblys ortalyǵyna jaqyn ornalasqandyqtan bolar Tóle bıdiń taýyndaǵy týrızmniń tynysy basqalaryna qaraǵanda ereksheleý. Sodan bolar bul aýdanda sońǵy jyldary týrızm máselesi kúrt damyp keledi.
Qazir Tóle bıdiń taýynda tas laqtyrsań, mindetti túrde týrıske tıedi. Áıteýir, sońǵy jyldary Talas Alataýynyń etegin jaılap jatqan osynaý elge ınvestısııa quıyp, taýy men baýyn odan saıyn jaınatyp, demalys oryndaryn ashyp jatqandar kóp. Naqtyraq aıtsaq, bıyl Tóle bıde týrızm salasynda quny 1 mlrd. 793 mln. teńgeni quraıtyn 4 týrıstik joba iske asýda. Iаǵnı, «Taý samaly» demalys aımaǵy janynan 1 mlrd. 104 mln. teńgelik 200 adamǵa arnalǵan emdik-saýyqtyrý ortalyǵy, quny 167 mln. teńgeni quraıtyn «Izıýmı» kesheni, odan bólek «Altyn dán» JShS-niń jeke qarajaty esebinen quny 422 mln. teńgege 60 oryndyq demalys aımaǵy, kásipker M. Isaqulovtyń jeke qarajaty esebinen quny 100 mln. teńgelik «Rıvera» demalys aımaqtarynyń qurylystary júrgizilýde. Bul demalys aımaqtary iske qosylǵanda 130 jańa jumys oryndary ashylady dep kútilýde. Áıteýir sońǵy jyldary tabıǵaty tamasha, sýy mol, jasyl-jelekpen kómkerilgen osynaý taý qoınaýynan jer telimin suraýshylar, sol jerge demalys, basqa da saýyqtyrý, halyqqa qyzmet etý oryndaryn salyp, bıznesti órkendetemin degender kóp. Bul bir jaǵy – taýdyń qalaǵa jaqyn ornalasqany, bir jaǵy aýdanda tirlik etemin degen janǵa jaǵdaıdyń bar ekeni, jol, kólik qatynasy, baılanys, basqa da máselelerdiń birshama táýir jolǵa qoıylǵanynan ekeni anyq.
Aýdanda Elbasy tapsyrmalary men memlekettik baǵdarlamalardyń negizgi baǵyttaryn iske asyrý barysynda kóptegen tirlikter atqarylýda. Tóle bı aýdany tek týrızmge ǵana telmirip otyrǵan joq. Aýyl sharýashylyǵy salasyna da asa mán berilip, egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrý, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa basty nazar aýdaryldy. Júıeli jumystyń nátıjesinde 2013 jyly aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis kólemi 2012 jylmen salystyrǵanda, 1880 gektarǵa artyp, 68510 gektardy qurady. Aýyl sharýashylyǵy jerlerin túgendeý jumystary jalǵastyrylyp, jyl basynan qosymsha 275 gektar jer telimderi óz maqsatyna saı paıdalanylmaı jatqany anyqtaldy. Sondaı-aq, 830 gektar sýarmaly jerlerdiń kólemin kezeń-kezeńimen qosymsha ulǵaıtý boıynsha bıylǵy jyly 272,3 gektar sýarmaly jer qosyldy.
Topyraǵy qunarly Tóle bı jerinde baptaı bilseń, barlyq nárse ósedi. Byltyr ǵana Alataýdyń etegindegi bir jylyjaıda palma, lımon ósip turǵanyn gazetimizde jazǵanbyz. Bıyl jyl basynan beri qosymsha 5,39 gektar jerge jylyjaı ornalastyrylyp, barlyǵy 31,39 gektarǵa jetipti. Osy jylyjaılardyń esebinen birinshi aınalymynan 780 tonnadan astam kókónis ónimi óndirildi. Al, tamshylatyp sýarý ádisi 460,99 gektar jerge endirilip, 2174,12 gektarǵa jetti.
– Aýdan ekonomıkasyn damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalardyń kólemi 2013 jyldyń 1 qyrkúıeginde 14 mlrd. 327 mln. teńgege jetip, 2,4 esege artty. Oıymdy túıindeı kele, ótken jyldyń ońtaıly nátıjelerin jalǵastyrý maqsatynda aǵymdaǵy jyly da ekonomıkany odan ári jandandyrý, jańa kásiporyndar ashý, áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha jumystar óz jalǵasyn tabatyn bolady», – deıdi Áýelhan Eltaıuly.
Endeshe, Tóle babamyzdyń esimin ıemdengen qasıetti aýdannyń tolaǵaı tabystary kóbeıe bersin!
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Tóle bı aýdany.
Sýretterdi túsirgen Qaısar ShERIM.
