Arqalyq qalasyndaǵy bosap, qaraýsyz qalǵan úılerdi buzyp-tegisteý úshin memleket tarapynan qarjy bólinip, ony júzege asyrýdy osyndaǵy «Alıýmınııstroı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qolǵa aldy. Qalanyń surqyn qashyryp turǵan júzdiń syrtynda úıler qazir birtindep buzylyp, orny tegistelip, retke keltirilýde. «Alıýmınııstroı» JShS dırektory Abaı Muqanov osy isti bastarda kádimgideı tolqydy. О́ıtkeni, 80-shi jyldary tutas shaǵyn aýdandy óz qolymen salyp edi. Ol kezde «Alıýmınııstroı» tresiniń bastyǵy bolatyn. Bilikti qurylysshy edi.
– Ýaqyttyń osylaı ózgergenine keıde tańǵalamyn. О́zim salǵan úılerdi ózim buzyp jatyrmyn. Tegistegen jerlerde, bálkim, bolashaqta záýlim úıler qaıtadan boı kóterer. Arqalyq ýaqyttyń ózgerisine úırengen, kóngen qala, – dep jymııady Abaı.
Arqalyq qalasyndaǵy bosap, qaraýsyz qalǵan úılerdi buzyp-tegisteý úshin memleket tarapynan qarjy bólinip, ony júzege asyrýdy osyndaǵy «Alıýmınııstroı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qolǵa aldy. Qalanyń surqyn qashyryp turǵan júzdiń syrtynda úıler qazir birtindep buzylyp, orny tegistelip, retke keltirilýde. «Alıýmınııstroı» JShS dırektory Abaı Muqanov osy isti bastarda kádimgideı tolqydy. О́ıtkeni, 80-shi jyldary tutas shaǵyn aýdandy óz qolymen salyp edi. Ol kezde «Alıýmınııstroı» tresiniń bastyǵy bolatyn. Bilikti qurylysshy edi.
– Ýaqyttyń osylaı ózgergenine keıde tańǵalamyn. О́zim salǵan úılerdi ózim buzyp jatyrmyn. Tegistegen jerlerde, bálkim, bolashaqta záýlim úıler qaıtadan boı kóterer. Arqalyq ýaqyttyń ózgerisine úırengen, kóngen qala, – dep jymııady Abaı.
Ekonomıkalyq jaǵdaıdyń eń qıyndaǵan 1997-1999 jyldardy eske alsa, Abaıdyń áli kúnge denesi titirkengendeı bolady. Esik-terezesi jurdaı, úńireıip turatyn úıler syrttaı qorqynyshty kórinetin. Olar qaladaǵy qylmysty da kúsheıtip jiberdi. Temir-tersek, kirpish jınaǵan talaı beıbaqtyń súıegi bos úılerden tabyldy, qulaǵan qabyrǵanyń, plıtanyń astynda qalyp, mert bolǵandary da bar. Qala jylýsyz qaldy. Shamasy kelgender jyly uıadaı úılerin tastaı kóshti. Kóshe almaǵandar kóp qabatty úıdiń terezesinen murja shyǵaryp, pesh jaqqan kúnder boldy. Sol jyldary qalany qaıtkende de ustap qalý úshin iri kásiporyndar iske kiristi. «Alıýmınııstroı» tresi «Qazaqstan temir jolyna» jumys istedi. Ekonomıkanyń quldyraǵany sondaı, sol kezdiń ózinde monopolıst mekeme bolǵanymen «Qazaqstan temir joly» qurylys jumystarynyń aqysyn aqshalaı bere almaı, unmen, qantpen, kómirmen esep aıyrysty.
– Qalanyń halqyna, ózimizdiń jumysshylarǵa osy alǵan zattarymyzdy tarattyq. Unnan ystyq nan pisirip, eńbekaqyǵa berdik. Áıteýir 2000-shy jylǵa da jettik. Ekonomıka quldyraý shegine jetip, ilbip alǵa basa bastady. Osy kezde eńbekaqy da aqshalaı beriletin boldy, – deıdi Abaı.
Ýaqyttyń ózgerisine eshteńe qarsy tura almaıdy eken. Abaı o basta qurylysshy mamandyǵyn tańdaǵanda, «bul ólmeıtin mamandyq» dep joldastaryna maqtanatyn. Mamandyqtyń da «óletinin» ol Arqalyqtyń mysalynan kórdi. О́ziniń salǵan úıleriniń barlyǵy da bosap, qubyjyqtaı bolyp kóringende, júregi jylaıtyn. Biraq Astana qalasynda qyzý qurylys jumystary bastalǵan tus edi. Bilikti qurylysshy mamanyn Astanaǵa shaqyrǵandar da az bolǵan joq. Biraq ol Arqalyqty tastap ketpedi.
– Maqtanǵanym emes, men qurylystyń bilikti mamanymyn. Astanaǵa ketkenimde jaman bolmasymdy da sezetinmin. Arqalyqty shyn mánisinde qımadym. Qalanyń áleýmettik máselelerine qarasqan Torǵaı boksıt ken basqarmasy men biz ǵana boldyq. Men ketsem «Alıýmınııstroı» tresi sózsiz tarar edi. Qansha adam jumyssyzdyqtyń taqsyretin tartar edi. Qalaı da kásiporyndy taratpaýdy kózdedim. 2000-shy jyly biz tresti jaýapkershiligi shekteýli seriktestik etip qaıta tirkettik. Tyrmysyp júrip, kásibimizdi de, turmysymyzdy da túzedik. Men ózimdi Arqalyqqa búgin de kerek adammyn dep bilemin, – deıdi Abaı Muqanov.
О́ziniń qyzmet istep, ósip-ónip otyrǵan mekeni týraly ekiniń biri dál osylaı aıta alar ma edi? Áı, qaıdam... Arqalyq qalasyndaǵy «Alıýmınııstroı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Abaı Muqanovtyń bul sóziniń astarynda júrekten shynydaı móldirep shyqqan shynaıy patrıotızmmen birge ózine degen bekem senimdiliktiń de atoılap turǵany bilinedi. Bulaı aıtýǵa óziniń tolyq quqy bar ekenin bildirip te qoıatyn sekildi. Rasynda solaı. Ol Arqalyq qalasyna kelgende balań jigit bolatyn. 70-shi jyldary sol kezdegi qatar jatqan Qostanaı oblysynyń Qarasý aýdanynan Torǵaı oblysynyń ortalyǵy Arqalyq qalasyndaǵy qurylys tehnıkýmyna oqýǵa tústi. Stýdent kezinde «Alıýmınııstroı» tresinde oqý tájirıbesinen ótken ol tehnıkýmdy bitirisimen osy mekemege jaı sheber bolyp ornalasty, prorab, basqarma, trestiń bastyǵyna deıin ósti. Sol tájirıbeniń barlyǵy da naryq qylburaýǵa salǵan jyldary tyǵyryqtan jol tabýǵa kómek boldy. Qazir kásiporyn jan-jaqty kásippen aınalysady. Qurylystyń syrtynda alty jyl boıy Torǵaı – Arqalyq jolyn da tósep keledi. Bul joldy salý arzanǵa túsýi úshin ol Arqalyq qalasynan eki asfalt zaýytyn ashty. Onda qazir qyryq adam eńbek etedi. Qıyrshyq tas zaýyty taǵy bar. Sonyń arqasynda Arqalyqtan bastalǵan tas jol jyl ótken saıyn Torǵaıǵa jaqyndap keledi. Búginge deıin 102 shaqyrym tósedi. Memleket bólgen qarjyny shashpaı-tókpeı ornyna osylaı jaratyp otyr.
Sońǵy jyldary Abaı basqarǵan kásiporyn aýyl sharýashylyǵymen de aınalysady. Júz elý jylqy, iri qara, onshaqty túıe aldy. Ol bıyl Reseıden jel generatoryn alyp keldi. Torǵaı dalasynyń jelinen óndirilgen elektr jaryǵy búginde mal sharýashylyǵyn órkendetip otyrǵan úsh malshylar otbasynyń suranymyn tolyq qanaǵattandyrady. Eńbek etken adamnyń aldymen áleýmettik jaǵdaıyn oılastyrý Abaı ustanymynyń biri.
– Elektr jaryǵy bolsa aldymen adam eńbegi jeńildeıdi, turmysy da jaqsarady. Jel generatorlarynyń Torǵaı dalasyna bul alǵashqy ornatylýy. Bolashaqta ony kóbeıte túsemiz, – deıdi Abaı Quspanuly.
Qazir Arqalyq qalasynyń kórkin eshkim kemsite almaıdy. Ertede halqymyz Qyzylqozy ataǵan óńirdiń sap-sary saz balshyǵyna tal qaıyń jaıqalyp óspese de, qalada qaıta boı kóterip, sánin túzegen úıler Arqalyqtyń ajaryn asha túsken. Solardyń birqataryn «Alıýmınııstroı» JShS qaıta jóndep qatarǵa qosty. «Eski tikseń esiń keter» degen emes pe, halqymyz? Qabyrǵasy ǵana qańqaıyp qalǵan úılerdi qaıta jóndeýdiń qıyndyǵy jańa qurylys bastaǵannan kem emes. Qala ortalyǵyndaǵy 40 páterlik úıdi qaıtadan jóndep, óz ujymyndaǵy jumysshylarǵa berdi. 60 páterlik taǵy bir úı jaqynda daıyn bolmaq. Stýdentter men jastar jataqhanalaryna búginde kisi qyzyqqandaı. Zamanaýı qurylys materıaldarymen qaıta jóndelgen jataqhanalarǵa sý jańa jıhazdar qoıyldy. Abaı basqarǵan qurylys mekemesiniń basty ereksheligi – olar úı salǵanda onyń esik-terezesin, jıhazyn syrttan tasymaıdy, barlyǵyn ózderinde ashylǵan sehtarda jasaıdy. Bul ári tıimdi, ári arzan, ári jumys orny. Ujym jumysshylarynyń balalaryna arnap Kóktaýda saýyqtyrý lagerin saldy. Osydan 3-4 jyl buryn qala ortalyǵynda jasandy shóp tóselgen sport alańyn salyp berdi. Bul «Alıýmınııstroıǵa» 17 mıllıon teńgege tústi. Arqalyq jastary qashan da sport dese ishken asyn jerge qoıady. Sońǵy jyldary sport alańyna degen suranys artty. Bul halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarǵanyn kórsetedi. Bıyl kásiporyn qala jastaryna shaǵyn úsh sport alańyn salyp berdi. «Alıýmınııstroıdy» Arqalyqtyń bel omyrtqasy dese bolǵandaı. Munda kásiporynnyń demeýshiliginsiz, belsene qatysýynsyz ótken sharany saýsaqpen sanasa bolar.
Abaı Arqalyq qalasynyń bolashaǵyna bek senedi. Ol basqarǵan qurylys kásiporny jańadan túsip jatqan «Arqalyq –Shubarkól» temirjol tarmaǵy boıyna qurylys nysanyn salýǵa qatysýda. Osy temirjoldan poıyz júrgende Arqalyq toǵyz joldyń torabyndaǵy tranzıtti qala bolmaq. Onda temirjoldyń kelýine baılanysty 19 qurylys nysany jaqyn jyldarda boı kóteredi. Bes jylda qala toty qustaı túlemek. «Alıýmınııstroı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qazir myń adamǵa jumys berip otyr. Abaıdyń aıtýynsha, temirjol salynyp bolǵan soń, tutas jol boıynda, qalada taǵy da myńnan asa jumys orny ashylady. Tirshilik qyz-qyz qaınaıdy, aqsha, qarjy bolady, ómir jandana túsedi.
Arqalyq búginniń ózinde Torǵaı óńiriniń resmı emes ortalyǵy ispettes. Jangeldın, Amangeldi aýdandary, burynǵy Amantoǵaı, Arqalyq aýdandaryna qarasty eldi mekenderdiń barlyǵy kerek-jaraǵyn Arqalyqtan tabady. «Alıýmınııstroı» JShS de qazir osy óńirlerdegi barlyq qurylys jumysyn júrgizip otyr. Aýyldarda jańa tıpti mektepter, feldsherlik ambýlatorııalar salýda.
– Arqalyq qalasynyń kórkeıgenine áli bárimiz de kýá bolamyz. Bul óńir halqynyń rýhanı baılyǵy ash otyrǵan adamnyń kóńilin tasytady ǵoı. Qasıetti jerdi qalaı qıyp ketersiń?! Mine, bıyl jarty jyldyń ishinde qala halqynyń sany 500 adamǵa artypty. Qaramyz kóbeıip keledi! – Abaı áńgimesin kóterińki leppen aıaqtady.
Múmkin olardyń arasynda da «Men Arqalyqqa kerekpin» deıtinder tabylar, Abaı jalǵyz bolmas...
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
ARQALYQ.
