Saıasat • 18 Qyrkúıek, 2020

Úsh býyndy model: polısııa, prokýratýra jáne sot

36 ret kórsetildi

Jasyratyn nesi bar, bárimiz de ádiletti memlekette ómir súrgimiz keledi. Zańda – ústemdik, sotta ádil tórelik bolǵanyn qalaımyz. Orynsyz aıyptaý men negizsiz jaýapqa tartý úrdisi aıylyn jısa deımiz ǵoı, baıaǵy. Ol kúnge de jetermiz. Adam zańǵa emes, zań adamǵa qyzmet etetin kún qaıtse de ornaıdy. Alaıda azamattardyń múddesine qyzmet etetin memleketti bir kúnde qura almasymyz anyq. Ol úshin eń aldymen quqyq qorǵaý jáne sot júıelerine aýqymdy reforma qajet.

Osy máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵ­daıdaǵy Qazaqstan: is-qı­myl kezeńi» atty Qazaqstan hal­qy­na Joldaýynda da kóterdi. «Zań ústemdigi ornyqpasa jəne aza­mattardyń qaýipsizdigine ke­pil­dik berilmese, əleýmettik-eko­no­mıkalyq damýdyń birde-bir min­de­ti tabysty júzege asyrylmaıdy. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» – bul, shyn mənisinde, «Ədiletti memleket» qurý tu­jy­rymdamasy. Azamattardyń məse­lelerin tyńdap, kórip qana qoıý jetkiliksiz. Eń bastysy – du­­rys jəne ədil sheshim shyǵarý qajet. Azamattar múddesine qyz­met etetin memlekettiń jańa stan­­darttaryn əzirleý úshin kóp ju­mys atqarýymyz kerek», dedi Q.Toqaev. Memleket basshysynyń aıtýyn­sha, quqyq qorǵaý jəne sot júıe­le­rine negizgi ról júkteledi. Iаǵnı Joldaýdyń basty máni modernıza­sııa, sonyń ishinde quqyq qo­r­ǵaý salasyn jańǵyrtý dep aıtýǵa bola­dy. Bul qadam elimizdiń zań­nama, quqyq salalarynda jasalyp jat­qan ózgeristerdiń logı­ka­lyq jal­ǵa­sy sanalady.

Búginde Qazaqstan halyqaralyq qylmystyq ádilettilik ındeksi boıynsha 58-orynǵa turaqtap tur. Alaıda quqyq qorǵaý organ­da­rynyń jumysynda aıyptaý úrdisi áli de basym. Iаǵnı sot isin júrgizýdiń tıimdi modelinsiz qyl­­mys máselesine qatysty sapa­ly saıasat ustaný múmkin emes. Sondyqtan azamattardyń ómi­rin, quqyǵy men bostandyǵyn qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan kúrdeli fýnk­­sıonaldyq ózgerister qajet. Táýel­­sizdik jyldary elimizde osy sala­­nyń jumysyn túrlendirýge qa­tysty halyqaralyq tájirıbede qol­danylatyn birqatar jekelegen ózgerister engizildi. Solaı bola tura, qylmystyq is júrgizýimizde Keńes ókimetiniń quqyq júıesinen qalǵan sarqynshaq áli de bar. Memleket basshysy atap ótken­deı, quqyq qorǵaý júıesiniń ju­my­synda burynǵy daǵdy boıynsha aıyptaýǵa beıimdilik basymdaý bolyp tur.

Qoǵamdyq pikir de osy oıdy ushtaıdy. Azamattar kóp jaǵdaıda qylmystyq jaýapkershilikke negizsiz tartylady. Tıisinshe, qu­qyqtary da buzylady. Son­dyq­tan qozǵalǵan istiń kóbisi sotqa deıingi tergeý amaldary kezinde azamattardy aqtaý negiz­deri boıynsha toqtatylyp kele­di. «Sebebi qylmysty ashýmen aınalysatyn jáne is boıynsha negizgi sheshimder qabyldaıtyn qyz­metkerler bir organda orna­las­qan. Prezıdenttiń aıtýynsha, istiń toqtatylýyna ekinshi sebep, prokýrorlyq qadaǵalaý sala­sy­nyń zańnamalyq álsizdigi», dep otyr Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov.

«Qasym-Jomart Kemeluly eýropalyq memleketterdiń úlgisi boıynsha úsh býyndy júıeni engizýge kóshýdi bastaýdy tapsyrdy. Prezıdent Ákimshiligi janynan arnaıy komıssııa quryldy. Úsh býyndy modelde polısııa, prokýror jáne sot ókilettikteri naqty bólingen. Birinshisi – qyl­mys­tardy anyqtaýmen, ashýmen jáne dálelder jınaýmen aına­ly­sady. Qýdalaý organdary qyl­mys pen kináni dáleldegennen keıin isti prokýrorǵa jiberedi. Ol óz kezeginde, obektıvti túrde qaraıdy, dáleldemeler bazasyn, baptyń durys qoldanylǵanyn tekseredi. Túpkilikti úkimdi sot shy­ǵarady. Bul azamattardyń quqyq­ta­ryn saqtaýdyń ózindik fıltri jáne kepildikteri. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen kelesi jyly 1 qańtardan bas­tap biz osy úlgige kóshýimiz kerek. Bul basty prosessýaldyq she­shim­derdi, qyl­mysty anyqtaý men ony ter­geý­­­den táýelsiz organ qabyl­daı­tyn format», deıdi M.Ahmet­janov.

Onyń aıtýynsha, úsh býyndy modelge kóshý múmkindigi sonaý 2014 jyly qarastyrylypty. Alaıda bul bastama tek usynys satysynda qalyp qoıǵan kórinedi. Bálkim, osydan alty jyl buryn mundaı qadamǵa barýdyń reti de, ýaqyty da kelmegen bolar. Endigi kúni Joldaýdy tıimdi júzege asyrý jumysy júıeli qolǵa alyn­ǵan­ǵa uqsaıdy. Máselen, jýyrda Bas prokýror Ǵızat Nur­dáý­letov Pavlodar oblysyna baryp, sotqa deıingi tergep-tekserý saty­syn­da­ǵy negizgi she­shim­der­di kelisý boıynsha qanat­qaqty jobanyń iske asyrylý barysymen tanysty.

Bul joba Prezıdenttiń Jol­daýyn­da aıtylǵan aza­mat­tardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna áser etetin sheshimderdi 2021 jyldan bastap prokýrorlarmen kelisý týraly tapsyrmany oryndaý aıasynda engizilýde. Qanatqaqty bastama barysynda kelisý elektrondy formatta júrgiziledi. Bul qadam óz kezeginde quqyq bu­zý­­­­shylyqtardyń dereý jolyn kesý­­di qamtamasyz etip, jazyqsyz azamattardy qylmystyq prosess sheńberine tartýǵa jol bermeıdi. Qazirgi ýaqytta mundaı meha­nı­zm Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda synaqtan ótkizilýde. Osy jyldyń 1 qaza­ny­nan bastap oǵan elimizdiń barlyq óńirleri qosylady. Osyǵan baılanysty aýmaqtyq prokýratýralar basshylaryna zańdylyqty buzýdyń jolyn kesý jáne kináli adamdardy jaýapkershilikke tartý jóninde tolyq sharalar qabyldaý týraly mindet qoıyldy.

Iá, 1 qazannan bastap eli­miz­de sotqa deıingi tergeýmen aı­na­lysatyn barlyq quqyq qorǵaý organdary azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qozǵaıtyn ister boıynsha negizgi is júrgizý sheshimderin shyǵarýdyń elektrondyq formatyna kóshedi. Kez kelgen prosessýaldyq sheshim shyǵarylǵannan keıin sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tizilimine túsip, qadaǵalaýshy prokýrorǵa da, qylmystyq prosestiń basqa qatysýshylaryna da kórinetin bolady. Bul qadam prokýrorlarǵa qabyl­danǵan sheshimderdiń zań­dy­­lyǵyn ýaqtyly baqylaýǵa múm­­­kindik beredi. Sondaı-aq osy elektrondyq formatta buzý­shy­lyq anyqtalǵan jaǵdaıda olar sheshimniń kúshin joıa alady.

«Bizdiń mindetimiz – azamattardy qylmystyq prosess orbıtasyna tartýdy azaıtý. Prezıdent atap ótkendeı, elimizde kesheýildep qadaǵalaý úrdisi áli bar. Sebebi qylmystyq isterdiń basym kóp­shi­ligi qaǵaz júzinde júrgiziledi. Is qaǵaz júzinde júrgizilgendikten qujatty qoldan jasaýǵa, ózgertýge bolady. Sondyqtan qylmystyq prosesti sıfrlandyrý jumysy – azamattardyń quqyǵyn qorǵaý kezinde tıimdi quraly bolýǵa tıis. О́zderińiz biletindeı, 2018 jyldan bastap Bas prokýratýra elektrondyq qylmystyq isti engizýde. Qazirdiń ózinde isterdiń 37%-y sıfrlyq túrde tergeledi. Elektrondyq júıede manıpýlıasııa jasaý jáne burmalaý múmkin emes», dep otyr M.Ahmetjanov.

Onyń aıtýynsha, elektrondyq materıaldardy advokattar da qol­da­na alady. Júıe polısııa bas­shy­lyǵy men qadaǵalaýshy pro­ký­rorǵa istiń tergeý barysyn onlaın rejimde baqylaýǵa múmkindik beredi. Joldaýda kórsetilgen min­det­terdi oryndaý úshin 1 qazan­nan bas­tap respýblıkadaǵy barlyq sot­qa deıingi tergeý organdary osyn­daı rejimge kóshirilmek.

Jyl sanap elimizdegi qyl­mys­tyq quqyq buzýshylyqtardyń sany aıtarlyqtaı azaıyp keledi. О́tken 8 aıda tirkelgen qylmystyq quqyqbuzýshylyqtardyń sany byltyrmen salystyrǵanda 35%-ǵa az. Oǵan eń aldymen Mem­le­ket basshysynyń ótken jyl­ǵy tap­syrmalary negizinde zań­nyń qa­tańdaǵany sebep bol­ǵan sy­ńaı­ly. Máselen, mas kúıin­de kólik júrgizgeni úshin jaýap­ker­shilikti qatańdatý sharalary arqyly mun­daı buzýshylyqqa baratyn adam­dardyń sany 30%-ǵa (17413-ten 12311-ge deıin) tómendep otyr. Sonymen qatar jol apaty oqı­ǵa­lary 26%-ǵa (7 093-ten 5 260-qa deıin), sonyń ishinde ólimmen aıaq­talǵan jaǵdaılar 16%-ǵa (850-den 712-ge deıin) azaıdy. Iаǵnı elimizde zań ústemdigi ornap keledi deýge bolady. Adamdar birte-birte quqyq buzýǵa qulyqsyzdyq tanytyp keledi. Ol da qýantarlyq jaǵdaı. Bul rette Memleket bas­shy­synyń bıylǵy Joldaýda bel­gi­lep bergen bastamalary da óz jemisin beredi dep senemiz.

 

P.S. Eń bastysy, otandastarymyz zań qatańdaıdy, túrli reforma júrgiziledi dep emes, osy qabyldanǵan zańdar men júrgizilgen reformalardyń jeme-jemge kelgende oryndalý-oryndalmaýyn oılap alańdaıdy. Qaltasy qalyń qylmyskerler qutylyp, jazyǵy joq jarly-jaqybaılar tutylyp qalmasa deıdi. Pedofılder men zorlyq-zombylyq kórsetýshilerdi halyqtyq jazalaýǵa berýdi talap etetini de – osydan. Sondyqtan qazaqstandyqtar Prezıdent usynǵan úsh býyndy modelden úlken úmit kútip otyr.

 

Sońǵy jańalyqtar

О́tken táýlikte 117 adam indetten aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:06

Transkaspıılik kólik tasymaly artady

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Qandastar máselesi talqylandy

Saıasat • Búgin, 08:12

Alaıaqqa aldanatyndar áli kóp

Qoǵam • Búgin, 07:58

Kóshe kamerasynyń kómegi

Aımaqtar • Búgin, 07:57

Ekkeni – júgeri, ónimi údedi

Ekonomıka • Búgin, 07:37

Tirligi alǵa basqan Alǵa

Aımaqtar • Búgin, 07:35

Baspanaly bolý múmkindigi artty

Ekonomıka • Búgin, 07:27

Uıat pa, uıat emes pe?

Aımaqtar • Búgin, 07:24

Meıirim men qaıyrym

Rýhanııat • Búgin, 07:18

Tramptan keıingi álemdik tártip

Saıasat • Búgin, 07:14

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:09

Tańǵalý sındromy

Ádebıet • Búgin, 07:07

Nobel syılyǵyna kim ne satyp aldy?

Ádebıet • Búgin, 07:06

«Barys» jeńetin kún qaıda?

Hokkeı • Búgin, 07:05

Sý aıdyndary sýǵa zárý

Qoǵam • Búgin, 07:04

Avtor

Aımaqtar • Búgin, 07:02

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Búgin, 07:00

Arktıkanyń mańyzy arta túsedi

Álem • Búgin, 06:57

Býdapeshtte júlde buıyrmady

Sport • Búgin, 06:56

Aǵaıyndy Aqshalovtar

Boks • Búgin, 06:55

Jahandy jaýlaǵan «Qyz Jibek»

Teatr • Búgin, 06:53

Nur-Sultanda týrnır ótýde

Tennıs • Búgin, 06:52

Balýandar Janashyrda jattyǵady

Sport • Búgin, 06:49

Parıj Olımpıadasyna – 120 jyl!

Sport • Búgin, 06:48

Hakim tulǵasy – halyq júreginde

Rýhanııat • Búgin, 06:46

Shyraıly «Shyǵys álemi»

Oqıǵa • Búgin, 06:40

Koronavırýstan qalaı qorǵanamyz?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar