Adamzatty ejelgi zamannan óziniń erteńine ulastyryp, nebir ótkelekterden aman alyp kele jatqan izgilik qundylyqtary ekendigi sózsiz. Al sol adamı izgiliktiń altyn arqaýy – ımandylyq jibi úzilgen jerde toqyraý da bastalatyndyǵy anyq. Onda qarama-qaıshylyq, pikir alshaqtyǵy týyndap birliktiń shańyraǵy shaıqala bastaıdy. Dinı birlik bolmaıynsha ulttyq birlik bolmaıtyny taǵy belgili. Demek, dindi saıasatqa aınaldyryp, óz paıdasyna jaratqysy keletinder men ekstremıstik nıettegi dinı aǵymdar paıda bola bastaǵan búgingi kezde, dinaralyq tatýlyqty saqtaý – basty maqsat.
Adamzatty ejelgi zamannan óziniń erteńine ulastyryp, nebir ótkelekterden aman alyp kele jatqan izgilik qundylyqtary ekendigi sózsiz. Al sol adamı izgiliktiń altyn arqaýy – ımandylyq jibi úzilgen jerde toqyraý da bastalatyndyǵy anyq. Onda qarama-qaıshylyq, pikir alshaqtyǵy týyndap birliktiń shańyraǵy shaıqala bastaıdy. Dinı birlik bolmaıynsha ulttyq birlik bolmaıtyny taǵy belgili. Demek, dindi saıasatqa aınaldyryp, óz paıdasyna jaratqysy keletinder men ekstremıstik nıettegi dinı aǵymdar paıda bola bastaǵan búgingi kezde, dinaralyq tatýlyqty saqtaý – basty maqsat.
Bul oraıda, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «Din – halyq danalyǵynyń, mádenıeti men salt-dástúrleriniń shyraqshysy», dep izgiliktiń ómirsheńdigin alǵa tartty. Sóıtip dinniń ustaranyń júzindeı názik nárse ekenin, bul salada jaza basýǵa bolmaıtynyn, sebebi, adamnyń sanasynda dinı jáne ulttyq sezimder árdaıym tyǵyz astasyp jatatynyn eskertti.
Alaıda baıqasańyz, sońǵy kezderi elimizde dástúrli dinı nanymdarymyz ben saltymyzǵa sińgen kózqarastarǵa úılespeıtin ártúrli pikirler men ustanymdar paıda bola bastady. Bul óz kezeginde ulttyq qundylyqtarymyzǵa da óziniń keri áserin tıgizýde. Alǵashqy kezderi birqatar danyshpansyǵan dindarlarǵa perishtedeı senip, solardan qalmaı úırenip, dindar bolǵannyń jóni osy dep jappaı dinge umtylý úrdisi júrdi. Keıinnen ǵoı, jyltyraǵannyń barlyǵynyń altyn emes ekendigine kózimiz jete bastaǵany. Biraq ýaqyt óz izin salady eken.
Árıne qazaq halqy úshin dástúrli din retinde ıslamnyń qundylyqtary kúndelikti ómirde óz ornyn oıyp turyp alǵany belgili. Alaıda, qazirgi kúni osy ejelden halqymyz dáriptep, qurmettegen asyl dinimizge de kúdikpen qaraıtyndar barshylyq. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, alǵashqy kezderi din adamdary men dinı kitaptardy kórgende qýana da, qurmetteı de qarasaq, qazir úmitimizden kúdigimiz basym túsedi. Buǵan sebep te joq emes.
Jasyratyny joq, sońǵy kezderi búırekten sıraq shyǵaryp, dinı reforma jasaǵysy keletin toptar paıda bola bastady. Olardyń aıtýy boıynsha, ǵasyrlar boıy ata-babalarymyz úzbeı ustanyp, dinı-rýhanı qajettiligimizdi atqaryp kelgen dástúrli ıslam qaǵıdattary durys emes sekildi. Paıǵambarǵa tarıhı turǵydan jaqyn ómir súrip, bizden góri dinge, qudaıǵa adalyraq bolǵan, ózgeniń emes, aldymen óz qateligine basa nazar aýdarǵan atalarymyz teris jolda bolǵan kórinedi. Qudaıǵa serik qosyp, kúpirlikke túsipti! Taza ıslamdy keıingi «aqyldylar» ǵana oılap taýypty. Qazaqstan ıslamy bıdǵatqa tolyp ketipti. Ony tazalaý kerek eken, deıdi. Endi muny qalaı túsinýge bolady?
Naǵyz musylman adam qashanda sabyrly da salmaqty bolýy kerek. Ekinshiden, bireýge qarsy kápir, kúnákar degen sózderdi oılanyp qoldanǵany jón. Tipti ózderin naǵyz súnnetpen júremiz deýshilerdiń ózi de, aldymen, paıǵambardyń ómirinen úlgi alýy tıis. О́ıtkeni, Muhammed paıǵambar (s.a.ý.) senimdi hadısinde: «Qorqytpańdar súıinshileńder, aýyrlatpańdar jeńildetińder» – deıdi. Endeshe, ana joǵarydaǵylar sekildi musylmandardy sen tozaqqa barasyń, seniń istep júrgeniń shırk (Allaǵa serik qosý, kúpirlik) dep qudaıdyń ókilettiligin óz qoldaryna alyp júrgenderdi qalaı túsinýge bolady?
Al tarazynyń ekinshi bir basynda dástúrli ıslamdy ýaǵyzdaımyz, bizdiń ata-babalarymyz zikir salǵan, eń mańyzdysy sol, namazdyń da basqa qulshylyqtardyń da tóresi zikir dep, asyra siltep júrgender tur. Bireýine unamasań sopy deıdi, ekinshisine unamasań sáláf, ýahabshy, «qysqabalaq» deıdi. Sonda shynaıy baýyrmalshyldyq pen súıispenshilikti ýaǵyzdaıtyn, paıǵambar «úmmetim» dep maqtanatyn, bireýdiń ala jibin attamaıtyn, «Eń jaqsy musylman – basqalarǵa aýzymen jáne qolymen zııan keltirmeıtin» (hadıs) musylmandar qaıda?! Olarsha joq pa?
Demek, sońǵy kezderi halqymyzdyń ishine iritki salyp júrgenderdiń isi de, oıy da eshqashan bizdiń múddemizge saı kelmeıdi eken, olarda dinı múddeden góri saıası múdde basym. Sondyqtan eldiń, ulttyń, halyqtyń tutastyǵyn saqtap qalýdy oılaǵan ata-babamyzdy emes, kerisinshe ózderin ǵana aqyldy sanaıtyn din úıretýshilerden saqtaný qajet.
Al bile bilseńiz, Ibn Taımııa (Ahmet Takıýddın) H. 661 jyly Harranda dúnıege kelgen. Hanbalı mazhabynyń fakıhy. Sol kezde Asharı baǵyty sýnnaǵa eń jaqyn baǵyt bolyp sanaldy. Tipti, ataqty krest joryqtaryna toıtarys berýshi Salahaddın Aıýbıdiń ózi de osy baǵytta bolǵan deıdi. Biraq Asharı baǵyty kóbine logıka men fılosofııaǵa kóńil bólgendikten keıbir Hanbalılar olarǵa qarsy shyqty. Olardyń arasynda Ibn Taımııa da bar edi. Sol kezdegi Mońǵol shapqynshylyǵyna qarsy ol mıhrabtan túsip, soǵys alańyna aralasqannan keıin onyń bedeli arta tústi.
HII ǵasyrda Muhammed b. Abdýlýahhab (1703-1787) Ibn Taımııanyń senim jáne fıqhqa qatysty kitaptaryn zerttep, ony taratýdy bastaıdy. Saýd Arabııasynyń patsha áýletiniń atasy Muhammed b. Saýd (1766 j. qaıtys bolǵan) Muhammed b. Abdýlýahhab bolatyn. Bul kisi óte jaýynger bolǵandyqtan Ibn Taımııanyń kózqarastaryn taratý jolynda soǵysýǵa deıin barǵan. О́ıtkeni, ol bul isin sýnna dep baǵalaǵan. Onyń saıası múddesi men dinı mazhabty qoldaý múddesi qabysyp jatty.
Sýnna boıynsha qabirge zııarat etý kózqarasyn qalyptastyryp, shııtterdiń meshitterin qıratyp, meshitterge munara salýǵa, namazdan keıin tasbıh qoldanýǵa tyıym salynǵan. Barlyq nárseniń ıslamnyń alǵashqy ýaqytyndaǵydaı qarapaıym bolýyn qalap, aınalasyndaǵylarǵa ýaǵyzdaı bastaıdy. Qazir de Ibn Taımııanyń jaqtastary musylman elderinde qaıtadan kóbeıe bastady.
Alaıda, senimi úshin jábirleý ıslamda adamǵa jasalǵan zulymdyq bolyp tabylatyndyqtan, Islam dininiń taralý barysynda eshbir dinniń ókilderi óltirilip, qulshylyq jasaıtyn oryndary talqandalmaǵandyǵy tarıhı shyndyq. Sonymen qatar, Islam dini dindi jamylyp basqalarǵa qoqan-loqy kórsetýge de ruqsat bermeıdi. Sondyqtan eshkimniń basqa bireýdiń senimine aralasýyna haqysy joq. Tek qana dinı nanym boıynsha teris jolda júrgen adamdardy durys jolǵa beıbit túrde jáne jyly sózben shaqyrý ýaǵyzdalady.
Muhammed paıǵambar bir sózinde: «Men de sender sııaqty bir adammyn. Dinge baılanysty bir nárse aıtsam, ony alyńdar. Biraq óz kózqarasymnan bir nárse buıyratyn bolsam, adam bolǵanym úshin durys aıtýym da múmkin, qatelesýim de múmkin», – degen eken. Bul durys dep qabyldasańdar alyńdar, al qate dep sanasańdar almańdar degen pikirge keledi. Budan shyǵatyn qorytyndy, Paıǵambardyń ózi qatelesýi múmkin bolsa, basqa ózderin dindarmyn dep esepteıtin adamdardyń qatelesý múmkindikteriniń qanshalyqty bolǵandyǵyn boljaý qıyn emes degen sóz. Sondaı-aq, paıǵambar óziniń sózine sený turǵysynda da adamdarǵa erik-bostandyq berilgendigin aıtýǵa bolady.
Islam kóńilge súıispenshilik ornatyp, adamdardyń arasyndaǵy osy aıyrmashylyqtardy joıǵandyǵy tarıhta ashyq aıtylady. Olardyń shyǵý tegi jaǵynan birdeı ekendikterin baıandap: «Eı adamdar! Rasynda biz senderdi bir erkek, bir áıelden jarattyq. Bir-birlerińmen ońaı tanyssyn dep taıpa jáne ultqa bóldik», deıdi. Bul da sender bir ata, bir anadan taralǵandyqtan bir-birlerińe ústemdik jasaı almaısyńdar, bir-birlerińdi qorlaýǵa jol joq jáne bir-birlerińe baýyr bolasyńdar degeni. Al baýyrlas adamdar bir-birin qorlap, bir-birlerimen dushpan bola qoımaıdy ǵoı.
Quranda taǵy da: «Senderdi qarapaıym bir sýdan jaratyp, ony belgili bir ýaqytqa deıin senimdi bir jerge ornalastyrmadyq pa?!» jáne «Olaı bolsa adam neden jaratylǵandyǵyna qarasyn. Ol er men áıeldiń beli men keýdesinen atylyp shyqqan bir sýdan jaratylǵan», – delinedi. Bul adam balasy qarapaıym jaıttardan jaratylǵanymen tula boıy nege osynshalyq ashqaraq, toıymsyz, óshpendilikke toly bolady degendi bildiredi. Sondaı-aq, budan adam balasy óziniń qaıdan jaratylǵandyǵyna jáne bul dúnıedegi iship-jeıtin tamaǵy men baratyn jerine zeıin salsa, sóıtip bir sát te bolsa oılansa, osynshama talas-tartys, janjal týmas edi degen tujyrym shyǵarýǵa bolady.
Bul aıattar adamdar arasynda qanaǵatshyldyqty ýaǵyzdaıdy. Adamnyń jaratylysynyń qarapaıymdylyǵyn esine túsirip, onyń da jaratylysyna saı qarapaıym bolǵandyǵyn talap etedi. Olaı bolsa, Qurannyń aıtýynsha, adamdarǵa bir-biriniń erkin, senimi men quqyn taptap, óktemdik júrgizýine ruqsat joq.
Osylaısha saralaı kelgende, kóptegen arazdyqtar men dushpandyqtyń basty sebebi retinde dinı dúmshelik, dindi tolyq túsinbeýdi aıtýǵa bolady. Sondyqtan da Elbasymyz: «Biz dinı fanatızm men dinı dúmshelikten qatar saqtanýymyz kerek» – deıdi. Bizdiń pikirimizshe, dinı fanatızmge aparatyn da dinı dúmshelik bolsa kerek. Endeshe, dindi ustanýshylar dinniń tek syrtqy sharttaryn ǵana emes, rýhanı kemeldilik qaǵıdalaryn, adamgershilik ustanymdaryn da qatar meńgergeni jón.
Eger qandaı da dinniń ókili bolmasyn, ózin Jaratýshysynyń súıikti pendesi bolýyn qalasa, sol Jaratýshysy jaratqan barlyq adamzat ataýlyǵa, olardyń senimderine, álemge qurmetpen qaraýy qajettigin túsinýi tıis. О́ıtkeni, Memleket basshysy Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń II sezinde: «Biz barshamyzǵa aıan myna bir shyndyqty eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek: Jaratýshy – jalǵyz, dúnıe – ortaq, aspan asty – keń, endeshe, biz bir atanyń balasy, bir ananyń perzenti retinde bir-birimizben bereke-birlik pen yntymaqta ómir súrýimiz kerek» degen bolatyn. Al din ataýlynyń barlyǵy adamdy arazdastyrýǵa, soǵystyrýǵa emes, beıbitshilikti ornatýǵa shaqyratyndyǵyn eshbir dinniń ókili joqqa shyǵarmaıdy ǵoı. Endeshe, qalaısha aqıqatty burmalaýǵa bolady?
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
