Bul oraıda, «Jaý joq deme, jar astynda» degendeı, ózimiz ómir súrip otyrǵan XXI ǵasyrdyń da tosyn «syılary» az bolmaıtyn sııaqty. Máselen, ǵalymdar biraz ýaqyttan beri álemge tóngen osyndaı syn, qaýip-qaterlerdiń qatarynda juqpaly aýrýlardy da atap kelgen edi. Endi, mine, sol boljam shyndyqqa aınaldy. Ýyty ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Qytaıdyń Ýhan qalasynan taraǵan koronavırýs indeti az ǵana ýaqyttyń ishinde tórt qurlyqty túgel sharlap, qazirdiń ózinde sandaǵan adamnyń ómirin jalmap ketti. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Birlese bilgen el bárin jeńedi» atty maqalasynda (8 sáýir, 2020 j.): «Jahan jurtshylyǵyn ábigerge salǵan pandemııa búkil álemde ekonomıkalyq daǵdarys týǵyzdy. Alyp kásiporyndardyń jumysy toqtady, kólik ataýlynyń qozǵalysy shekteldi. Munaıdyń baǵasy quldyrady... Munyń bári buryn-sońdy bolmaǵan asa aýqymdy resessııaǵa ákelip soqtyryp, jumyssyzdyqty kóbeıtip otyr», dep jazǵanyndaı, myna indettiń beti qatty, saldary da jeńil bolmaıtyn sııaqty.
Búkil dúnıe júzin dúrliktirgen myna náýbet kimge de bolsyn ońaı soqpaıtynyna, onyń qıyndyqtarynyń ótken ǵasyrdaǵy 90-jyldardyń aýyrtpalyqtaryn júz emes, myń ese orap alatynyna qazirdiń ózinde kóz jetip otyr. Árli-bergi tarıhta joıqyn degen soǵystyń ózi adamzatqa mundaı kesapat ákelmegen shyǵar?!
Álemdi jaılaǵan juqpaly derttiń Qazaqstandy da orap ótpeıtini beseneden belgili edi. Memleket basshysy osyny eskerip elimizde tótenshe jaǵdaı jarııalady. Ile karantın rejimi engizilip, óńir-óńirlerde qaýipsizdik sharalary kúsheıtildi. Osylaı qannen-qapersiz óz elimizdi bylaı qoıǵanda, búkil álemdi sharlap ketken otandastarymyz áp-sátte úreı qushaǵyna berilip, jahandyq sıpat alǵan dertpen úıde otyryp kúresýge májbúr boldy.
Úmitimizdi úkilep ósken halyqpyz ǵoı, «Já, sary ýaıymǵa salyna bermeıik. Bul derttiń de emi tabylar, beti qaıtar. Kúnderdiń kúninde qalypty tirshiligimizge de kóshermiz» degim-aq keledi. Biraq «Tátti ótirikten ashy shyndyq jaqsy» degen babalar sózi de kóńilimde saırap tur. Shyny sol, bul – bizdiń ǵana basymyzǵa úıirilgen náýbet emes, ǵalamdyq qasiret.
Árıne, memleket qazirgideı qıyn kezeńde eldiń bolashaǵy, yqtımal qaýip-qaterlerdiń aldyn alý, juqpaly derttiń elge tıgizetin zııandy áserlerin múmkindiginshe azaıtý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap jatyr. Eger Qazaqstannyń osyǵan deıin ekonomıkada qol jetkizgen tolymdy tabystary men Ulttyq qory bolmasa, basqalarǵa alaqan jaıyp, jetim baladaı jaýtańdap qalýy ǵajap emes edi. Allaǵa myń da bir shúkirshilik aıtamyz, ázirshe basymyzǵa túsken taǵdyr men tarıh synynan saǵymyz synyp, jigerimiz jasıtyndaı halge túse qoıǵan joqpyz. Biraq alda bizdi halqymyz buryn-sońdy bastan keshpegen qıyndyqtar kútip turǵany aqıqat. Memleket basshysy óziniń málimdemesinde bul jaıdy astarlap bolsa da jetkizdi. «Búginde elimiz damýdyń jańa deńgeıine qadam basyp otyr. Shyn máninde, biz endi múlde jańa jaǵdaıda ómir súretin bolamyz. Sondyqtan ekonomıkaǵa jáne memlekettik basqarý júıesine aýqymdy ári mańyzdy ózgerister qajet», dedi Q.Toqaev.
Pandemııanyń kesirinen jahanda jumyssyzdar sany ósip barady. Máselen, sarapshylar AQSh-ta tabysynan aıyrylǵan adamdar uly depressııa kezindegi deńgeıge jetýi múmkin deıdi. Karantın kezeńinde 26 mıllıon AQSh azamaty tabysynan aıyrylsa, munda jumyssyzdar qataryna taǵy 4,5 mıllıon adam qosylǵan.
Bizdiń elimizde de qazirdiń ózinde quldyrap ketken óndiris kólemi indettiń beti qaıtqannan keıin tez arada óz arnasyna túsedi, qalypty tirshiligimiz jalǵasady desek, qatelesemiz. Barshaǵa belgili – turǵyndardy jumyspen qamtyp otyrǵan negizgi sala – ekonomıkanyń kúretamyry sanalatyn shaǵyn jáne orta bıznes. Tótenshe jaǵdaı kezinde kóptegen jekemenshik kásiporyndar men mekemeler jumysyn toqtatqandyqtan, qyzmetkerler jumyssyz qaldy. Endi osyǵan deıin óz isin dóńgeletip, talaılardyń nápaqasyn tabýyna, bala-shaǵalaryn taryqtyrmaýyna kómektesip kelgen kásip ıeleriniń ózderi de tyǵyryqqa tirelip, tuıyqtan shyǵýdyń jolyn taba almaı almaı dal bolyp otyr.
Osyndaı daǵdarystyń aıaǵy nege ákelip soqtyrýy múmkin? Oǵan jaýap berý úshin kóripkel bolýdyń qajeti joq. Bizdiń elimizde de kóptegen adam kásibinen, jumysynan aıyrylady, tabyssyz qalady. Sóz joq, bıýdjettiń búıiri ortaıady. Demek, kúnderdiń kúninde osy bıýdjetke qarap otyrǵandar eńbekaqysyn nemese zeınetaqysyn ýaqytynda ala almaı túrli qıyndyqtarǵa tap bolýlary múmkin. Osylaı, elimiz qıyndyqtarmen betpe-bet qalyp otyr. Sonda ne isteımiz? Aldymen, ár adam qalyptasqan jaǵdaıdyń asa kúrdeli ekenin, óziniń otbasynyń, ata-anasy men bala-shaǵasynyń ómirine, densaýlyǵyna jaýapty ekenin sezinip, qoldan kelgenniń bárin jasaýy kerek. Úkimet kómektesedi, 42 500 teńge bar máselemizdi sheshedi dep, masyldyq pıǵyldan arylmasaq, kóp nárseden utylamyz, jaǵdaıymyzdy burynǵydan da qıyndata túsemiz.
Búgingi tańda bılik basyndaǵylardyń basty mindeti – eń aldymen ekonomıkadaǵy jaǵdaıdy neǵurlym qysqa merzimde turaqtandyrý. Al qalǵanymyz shamamyz kelgenshe memleketti naqty isimizben qoldaýymyz kerek.
Burynyraqta da jazǵan edim, men qalada turyp jatsam da, aýylmen baılanysymdy úzgen adam emespin. Jyldyń tórt mezgilinde de aýylǵa shyǵyp turamyn. Sonda baıqaıtynym, aýylda tabys kózin molaıtýdyń múmkindikteri ushan-teńiz. Túgin tartsań, maıy shyǵatyn qanshama jer paıdalanylmaı jatyr. Keıbireýler kókónisti bylaı qoıǵanda, «ekinshi nan» sanalatyn kartop ósirýdi de umytqan. Jasyratyny joq, aýylda turyp jatqandardyń kópshiligi mal ósirýmen aınalysady. Al sonyń ónimin uqsatyp, qurt-maı jep, qymyz iship, raqatyn kórip otyrǵandar shamaly. Aýylda bir qora mal ustaıtyn keıbireýlerdiń sıyrlaryn sýaltyp jiberip, sútti dúkennen satyp alatynyna ne dersiń?! Mal baqqan aǵaıynnyń aýzynan aq-maı aǵyp otyrýy kerek qoı. Joq, áli de qara shaıǵa qarap qalǵandar, qara nanmen ózek jalǵap otyrǵandar az emes.
Baıaǵy samarqaýlyq, sharýaǵa ıkemsizdik, jelkege mingen jalqaýlyq. Eki qolǵa bir kúrek ustamaı, bardyń qadirine jete almaı, «jibekti jún» qylý. Aýylǵa barsań, aldyńdy qara mysyqsha kes-kesteıtin ózekti máseleler osylar. Joǵary jaqqa qarap aýyz asha berý, «anaý nege joq?, «mynaý nege joq?» degen sııaqty sansyz saýaldar halyqtyń mı qatparlaryna myqtap sińip alǵan. Táýelsizdik alǵanymyzǵa, elimizde menshiktiń san alýan túri qalyptasqanyna otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, sol keselden áli aryla almaı kelemiz. Uly Abaı: «Esektiń artyn jýsań da mal tap», demep pe edi?! Búgingiler muny nege eskermeıdi?
Qazir «alma pis, aýzyma tús» dep aspanǵa túkirip jatatyn ýaqyt emes. Kerisinshe el basyna tóngen qara bultty eńbekpen, birlikpen, jumyla kóterýmen seıiltetin syndarly sát týdy. Olaı bolsa, árkim jaǵdaıdyń qıyndyǵyn túsinip, osy bastan qam jasaýy, ózine ǵana senip, ózgege masyl bolmaýdyń jaıyn oılaýy kerek. Qazirgideı qubylmaly zamanda úkimetke alaqan jaıa berýge bolmaıdy. Onyń da múmkindigi sheksiz emes. Ulttyq qor da sarqylýy múmkin. Indetke baılanysty jumysyn toqtatqan kóptegen kásiporyn qaıta ashylyp, isin dóńgeletip áketse ıgi. Oǵan ýaqyt kerek. Jasyratyny joq, bizde qaı sala bolsyn shetelge táýeldi. Dál qazir olardyń da jaǵdaıy ońyp jatqan joq. Koronavırýs indetinen týyndaıtyn qıyndyqtardan bul elder de seskenip otyr. Ǵalamdastyrý zamanynda el men eldiń arasyndaǵy qarym-qatynastyń, alys-beristiń úzilýi búkil álem memleketterin tuıyqqa tirep otyr desek, qatelespeımiz.
Qazirgi jaǵdaıda esti tez jıyp, ýaqyttyń talabyna saı qareket jasamasań, utylasyń. «Arbam syndy dep kóshten qalma, basym aýyrdy dep isten qalma» degen babalarymyz, osyndaı qysyltaıań sátte arqamyzdy keńge salyp, qolda bar múmkindikterdi ýysymyzdan shyǵaryp almaıyq. О́mirdiń máni, Otanǵa qyzmet etýdiń úlgisi jan aıamaı eńbek etý ekenin túsineıik. «El basyna kún týsa, er etikpen sý kesher» degendeı, ortaq maqsatqa jetý úshin ne nársege bolsyn, tózimdilik tanytyp, erik-jigerimizdi janyp, bel sheship, tize búkpeı eńbek eteıik. Bizde basqa tańdaý joq.
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
qoǵam qaıratkeri
