Kózden tasa bolsa, kóńilden umyt

Jalpy, alaıda degen aı­nalańda júrip alatyn átteń-aıdyń áńgimesi óz aldyna. Mysaly, kózden tasa bolsa, kóńilden umyt. Bul ózi el-jurtty erte eleń etkizip, etek-jeńin jıyp úlgermeı jatyp, janbaı óshetinderge baılanysty jaı. Tanylyp kele jatqanda taǵdyrynyń jazýy – talqany taýsylyp qalady. Bara-bara esimderi esten shy­ǵady. Sondaı bir talanttyń biri – Jálel Kettebekov degen jazýshy. Máskeýdiń Gor­kıı atyndaǵy ádebıet ıns­tıtýtyn bitirgenin, aýyl qa­za­ǵy ekenin bilemiz. Qysqa ǵumyry el arasynda ótti. Bes-alty kitaby jaryq kórdi. Eshkimge uqsamaıtyn sony ja­zýy­men erekshelenetin. «Qash­qyn» deıtin tamasha povesi boldy. Sol qalamger qazir umyt. Byltyr dosy Mar­habat Baıǵut 75 jyldy­ǵyn uıymdastyrypty. Bolǵan, bitkeni sol. Oqyrman atyn da, zatyn da bilmeıdi, bilse, emis. Tutqabaı Imanbekov atty jaqsy jazýshy da jal­py umyt. Kezinde shyǵar­malary maqtalyp ta jata­tyn. О́leńderine Ǵabıt Mú­si­repov arnaıy maqala jazǵanda, túsinbeı jazǵan deıtin, ótkirdiń júzi Toqash Berdııarovty, syrshyl aqyn Meńdekesh Satybaldıevti aıtyp júr­gender ilýde bireý. Áýlıeatada Asqar­jan Sársek atty tamasha balalar aqyny boldy. Ýnıversıtette birge oqydyq. Keıinirek men Tarazǵa kelgende taǵdyr taýqymetinen azyp-tozyp júrgen. Ony iz­dep, taýyp, qamqorlyǵyma al­ǵanmyn. Biraq keneýi ketken densaýlyq uzaqqa aparmady. Aldyna qoıǵan aıqyn maqsattary bar edi. Bárine úlgermedi. Mez­gilsiz úzilip ketti. Sońy únsiz qal­dy. «О́l­diń, Mamaı, qor boldyńnyń ke­ri». Áý­lıeatada dál qazir oǵan teń keler bir­de-bir balalar aqyny joq jáne en­­­digi jer­de bola qoıýy da neǵaıbyl sııaqty.

Bir kezderi aty jap-jaqsy shyqqan Svet Orazaev degen aqyndy bylaıǵylar múlde umytty. Osydan 20 jyl bu­ryn ekenin, álde odan da aryda ma, bir kúni páterge eki aza­mat kelip kirdi. Eke­ýin de kórmegenmin. Jón suraǵanda bi­reýi Svet bolyp shyqty. Buryn esh kez­des­pegenmin. О́leńderin oqyǵanym bar. Qordaı aýdanynyń Kókadyr degen aýylynyń malshy tur­ǵynynyń qolynda sonyń qo­ıyn baǵyp júr eken. Aqyn­nyń óńi júdeý, kıimi eski-qusqy. Qolynda qalyń «obshıı tetrad». «Ja­zyp júrgen óleńderim», dedi. Kút­pegen jaǵdaıdan kúızelip ketti. Qu­daı-aý, Qazaqstannyń bir qıyrynda týyp-ósken aqyn Qordaıdaǵy bireýdiń qoıyn qalaı baǵyp júr?! Taǵdyrdyń tál­kegi me, nemene? Qudaıdyń isi dep jatamyz. Buǵan Jaratý­shynyń qan­daı qatysy bar. Árkimniń ne kórse de, ózinen. Sheraǵamnyń bir aıtqa­ny bar: «Ábdijámil Jumabaev ekeý­miz Muqaǵalıdyń kóńilin suraýǵa aýrý­hanaǵa izdep bardyq. Taý jaqta eken. Sonda aqynnyń aıtqan jalǵyz aýyz sózi: «Kók­­te Qudaıǵa, jerde adamǵa qoıar kinám joq, ózime-ózim jasadym» depti.

Reti kelgende eske ala ketsem de artyq bolmas. Umy­ty­lyp ketkender orystarda da kezdesedi. Ivan Bar­kov degen orys poezııasyna an­tıerotıkalyq klassıkany alyp kelgen edi. Bar-joǵy 33 jyl jasaǵan keńse qyzmetkeri. Onyń poezııasyna Aleksandr Pýshkın sumdyq tánti bol­ǵan. Ýnıversıtette oqyp júr­gen dosy, knıaz Vıazemskııge jazǵan hatynda: «Siz Ivan Barkovtyń poezııa­syn oqy­dy­ńyz ba, eger oqymasańyz, eshteńe oqy­maǵansyz», dep jazǵan.

Kemeńger Pýshkın Bar­kovty orys poezııasynyń ja­­ńa turpattaǵy reformatory, adamdardy azǵyndaýdan eskertken erekshe talant dep tanyǵan. Amal ne, orys­tar ásire uıalshaq qalpynda qala berdi. Al Barkov umy­tyldy.

Esh nársesin, eshkimin umyt­­paıtyn jalǵyz halyq – ev­reı. Osy uzyn sany 16 mıllıon ulttyń on alty ensıklopedııasy bar desedi. Osy ensıklopedııada álemniń kez kelgen túkpirinde turatyn evreıdiń meken jaıy, qyzmeti, meıli ol tas qalaýshy, avtojúrgizýshi, qaraýyl – bári-báriniń esim­deri qattalǵan eken. Bul ózi biz áli kúnge aıqaılap aı­tý­ǵa qaımyǵatyn ulttyq, ult­shyldyq uly ustanymdary. О́reli órkenıettiń álemnen shyq­qan kúlli adamzatqa or­taq ke­meńgerlerdi by­laı qoı­ǵanda, búgingi zamannyń álem­dik aqy­ny Brodskıi shyǵyp otyr­ǵan joq pa?!

Umytyp ketken nemese umy­­tylyp bara jatqan ta­­lant­ty aqyn-jazýshy­la­rymyzdyń biriniń aıaǵy tas­tan taıdy, bi­rin maqtaý, birin dattaý qurt­ty. О́kinishti. О́ki­nishtisi, óz­derin ózderi ózekke tepti. Al kózi tiriler olardy ózekke tep­­pese kerek. Esimderin eske saqtaý da endiginiń bir shapa­ǵaty. Eń­se­sin tiktep, etegin ja­­ýyp kele jatqan eli­mizdiń rýhanı álemine seldetip bolmasa da, tamshylap tańbasyn qaldyryp ketken aqyn-jazý­shylarymyzdy esimiz­den shy­ǵaryp almaý – bizge paryz.

Nesipbek DÁÝTAIULY,

jazýshy