Kapsýlanyń ishine qyrqynshy jyldardaǵy dúnıeniń jetistigi sanalǵan san alýan nárseler salynǵan: qaýyrsyn qalamnan bastap mıkro-fılmge deıin, dándi daqyldardan bastap bóz ben jibekke deıin.
Sonymen qatar onyń ishinde zamanynyń zańǵary sanalǵan úsh tulǵanyń bolashaqqa jazǵan haty da bar. Eki adamnyń haty bizdi oılandyrdy: olar – Albert Eınshteın jáne Tomas Mann edi. Nege oılandyrdy?
О́z ýaqytynyń qos uly perzenti, Nobel syılyǵynyń laýreattary, bir sózben aıtqanda, danyshpan adamdardyń 1939 jyldyń qyrkúıeginde bolashaqqa hat jazyp otyrýy qaıran qaldyrdy. Sol hattan ańǵarǵanymyzdaı, óz zamany men zamandastaryn sonsha súıetin, súıe turyp olardyń qatygezdikteri men qatelikteri úshin jany aýyra jek kóretin ǵalym men jazýshyǵa – qos dúnıejúzilik soǵystyń óliarasynda turyp, ary qaraıǵy taǵdyr-talaıy qalaı bolary belgisiz álemniń jármeńkesinde bes myń jyldan keıingi bolashaqtyń adamdaryna hat jazý úshin qandaı júrek, qandaı optımızm kerek, qudaıym-aý?!.
Tomas Mann fashıstik Germanııadan 1938 jyly ketse, Eınshteın 1933 jyly-aq ol júıeden irgesin aýlaq salǵan. Al 1939 jyldyń dál qyrkúıegi, naqty aıtqanda, qyrkúıektiń 1-i kúni Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy da ketti. Germanııa Polshaǵa kirip keldi, Ulybrıtanııa, Aýstralııa men Jańa Zelandııa, Úndistan men Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Fransııa men Kanada Germanııaǵa soǵys jarııalady. Al myna jaqta Sovet-Fın soǵysy bastalyp jatty.
Álem aqyl-esinen aýysqan osy bir estandy shaqtarda danyshpandar bolashaqqa jazǵan hatynda ne aıtýy múmkin? Albert Eınshteın atom bombasy qaýpin erekshe sezingen, soǵysta onyń qoldanylmaýyn surap hat jazǵan, tipti «eger úshinshi dúnıejúzilik soǵys bolyp, onda atom bombasy qoldanylar bolsa, tórtinshisinde – qolymyzǵa tas pen taıaq alyp soǵysatyn bolamyz» degen adam retinde bolashaqty qalaı elestetti eken?
Oqyp kóreıik: «...Bolashaqtyń adamdary, biz ushýdy úırendik, dúnıeniń shartarapyna hat pen habardy bir-aq sátte elektr tolqyndarynyń kómegimen jónelte alamyz. Biraq óndiris pen taýar bólinisiniń beıberekettigi sonsha, árbir adam ekonomıkalyq sıkldardyń syrtynda qalyp, bárinen qur qalýy ábden múmkin ekenin sezinedi. Onyń ústine álemniń ár qıyryndaǵy adamdar bir-birimen qyrǵı-qabaq, birin-biri óltirgisi keledi, sondyqtan bolashaq jaıly oılanǵan árbir sanaly adam úreı men qorqynyshta ómir súredi. Munyń sebebi, kóptiń oı-óresi men minez-qulqy qoǵam úshin paıdaly bir dúnıe óndire alatyn jandardyń oıy men adamdyǵynan anaǵurlym tómende jatyr. Men, bolashaq urpaqtyń osy bir hatty maqtanysh sezimi ári aqtalǵan úmitpen oqıtynyna senemin», deıdi Eınshteın.
Al Tomas Mann: «Biz bolashaqty «izgi álem» retinde elestetetin progress doktrınasynyń qate ekendigin sezine bastadyq. Senderge artar úmitimizdi aýyrsyna kórmeńder. Bizge bizdiń de óz atalarymyzǵa uqsaǵanymyz sekildi, senderdiń bizge uqsas bolarlaryń anyq qoı. Senderdiń de zamandaryńda adam rýhy azap shegetin bolar. Sol rýhtyń saltanatta saıran salmaǵany da durys shyǵar, áıtpese jer betinde shynaıy er adamǵa – azamatqa atqarar sharýa qalmas edi...» deıdi.
Eki hattyń mazmunynan, aıtqysy kelgen astarly oıynan uǵarymyz – ekeýiniń de bolashaqtan uıalýy. Ekeýi de aqtalǵysy keledi. Zamany men zamandastary úshin, tipti keshirim suraǵysy keletindeı. Osy uıat qana dúnıeni ustap turǵandaı. Uıat ólgen kúni, bári de óletin sekildi.
