Eger bul óleńniń túpnusqasy nemisshe bolsa, onyń ıdeıasy qandaı boldy eken, orysshaǵa aýdarylǵanda ózgerip ketpedi me eken, tekserý kerek. Biraq Abaıdyń aýdarǵany osy oryssha nusqa bolǵandyqtan, biz muny túpnusqa dep qaraımyz.
О́leń túpnusqada tórt shýmaq ta, Abaıdyń aýdarmasynda bes shýmaq. Besinshi shýmaqty Abaı janynan qosqan. Jáne de osy shýmaqty qosyp qana qoımaı, Abaı jalpy ıdeıany ózgertip, óleńdi múlde basqa, bıik deńgeıge shyǵaryp jibergen. Árbir shýmaqqa jeke-jeke toqtalyp kóreıik.
«Iа vıdel berezký: slomılas ona... Verhýshkoı k zemle naklonılas ona... No lıstıa ne bleklı na tonkıh vetvıah, Poka ne sprıatalos solnse v gorah».
«Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn, Bas uryp qara jerge sulaǵanyn. Japyraǵy sarǵaıyp, ólimsirep, Baıǵustyń kim tyńdaıdy jylaǵanyn?».
Túpnusqada qaıyń japyraǵy qýraǵanyn ǵana aıtady. Aldaǵy shýmaqtarda da tabıǵattaǵy qaıǵyǵa dýshar bolǵan jandy-jansyz jaratylystar kóp uzamaı ólip, tynshıtynyn aıtady. Avtor solarǵa qyzyǵatynyn bildirý úshin oqyrmandy solaı daıyndaıdy. Al Abaı sol qasiretterden baıansyzdyq izdeıdi. Osy shýmaqta japyraqtyń sarǵaıyp bara jatqanyn aıtyp, oǵan ózi jany ashıtynyn kórsetedi. Abaıdyń dúnıetanymynda japyraqtyń kóp uzamaı ólip qalatyny óz aldyna bir qasiret.
Avtor qaıyńnyń óletinin aıtady, al Abaıda qaıyńnyń ólip bara jatqany ǵana bar.
«Iа babochký vıdel s razbıtym krylom: Bednıajka pod solnechnym grelas lýchom, Staraıas ı slabost, ı smert prevozmoch, Poka ne nastala holodnaıa noch».
«Men kórdim synyq qanat kóbelekti, O da biler ómirdi izdemekti. Kún shýaqqa jylynar qalt-qult etip, Odan ǵıbrat alar jan bir bólek-ti».
Bul jerde túpnusqa avtory kóbelekke aıanysh bildiredi. Biraq tún kelgende tynysh tapqanyna qyzyǵady. Onyń qyzyǵatynyn biz sońǵy shýmaqtan bilemiz. Birinshi shýmaqtaǵydaı, munda da sońǵy eki jol soǵan daıyndyq.
Al Abaı ólgenshe kún shýaqta jylynǵan synyq qanat kóbelekten ǵıbrat alý kerek dep, ózin jáne basqa adamdardy ólip bara jatqan jaratylyspen taǵy da baılanystyrady. Abaıdyń túsiniginde dúnıe bir tutas, eshteńe eshteńeden bólek emes, báriniń bir-birinde aqysy bar. Kezdeısoq eshteńe joq, ár nársede ǵıbrat bar.
Jáne birinshi shýmaqtaǵydaı bul jerde de avtor kóbelektiń sýyq tún kelgenshe ǵana jantalasatynyn, ıaǵnı odan soń óletinin aıtsa, Abaıda ólim týraly sóz joq.
«Strelka vıdel ıa, kak on lan podstrelıl: Jıvotnoe palo v krovı ı bez sıl, So smertıý borotsıa ona ne mogla, I jıt perestala, kak solnse zashlo».
«Men kórdim oınap júrgen qyzyl kıik, Keýdesine myltyqtyń oǵy tıip,
Qaljyrap, qansyraǵan, qabaq túsken, Kimge batar ol baıǵus tartqan kúıik?».
Taǵy da solaı. Kıik kún batqanǵa deıin ǵana qınaldy ǵoı deıdi. Al Abaıdyń oıynsha onyń kúıigi basqalarǵa da batýy kerek. Kıiktiń qasiretin ol ózi sezedi, basqalardyń sezbeıtinin óz aldyna bólek qasiret dep qaıǵyrady.
Aldaǵy eki shýmaqta avtor ólimdi meńzese, bul jerde ashyq aıtady. Al Abaı úshin onyń kúıigi ǵana mańyzdy. О́lim týraly aıtpaıdy.
«Ah, mne ızmenıla podrýjka moıa, I solnse pomerklo davno dlıa menıa. No smert ı pokoı ıa naprasno zový
I s serdsem razbıtym jıvý da jıvý».
«Men kórdim ǵashyq jardan ýádesizdik, О́mirdiń qyzyǵynan kúder úzdik. Jyly júrek sýydy, jara tústi, Shyqpaǵan shybyn janmen kún ótkizdik».
Avtor sózin ah uryp bastaıdy. Ishindegi zapyranyn birden tógip, emosııasyn jaıyp salady. О́ıtkeni onyń o bastan aıtqysy kep otyrǵan sózi – osy. Bul tap-taza mahabbat lırıkasy. О́lgim keledi, biraq óle almaımyn, ǵashyǵym tastap ketken qasiretpen áli tiri júrmin deıdi. О́limdi ańsaıdy, bir jaǵy sol kúıden lázzat alyp, romantıkamen aıtady.
Al Abaı buǵan birshama salqynqandy qaraıdy. Jyly júrek sýydy, jara tústi dep kúıin aıtady da, shyqpaǵan shybyn janmen kún ótkizdik dep taǵdyrǵa baǵynyshty adam retinde, moıynsynady. Abaı úshin ólimge asyǵý kerek emes, Abaı ólimnen qoryqpaıdy da. Abaı ólimge deıingi jaǵdaıdan ǵıbrat alady, soǵan qaıǵyrady, aınalyp kep moıynsynady.
Sóıtedi de túpnusqada joq aýyrlyǵy zil batpan shýmaqty tastaı salady.
«Men kórdim dúnıe degen ıttiń kótin, Jep júr ǵoı bireýiniń bireýi etin. Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda, Kóbiniń syrty bútin, ishi tútin».
Avtor ǵashyǵym tastap ketpese ómir keremet bolar edi-aý degendeı sarynmen sóılese, Abaı máseleniń ózegine bir-aq umtylady. Másele jarda da, mahabbatta da emes, másele ómirdiń baıansyzdyǵynda deıdi. Jaqsy kórip sońyna túsetindeı nárse emes, adamdar izgi emes, óziń de perishte emessiń, sondyqtan bul ómirde oıly adamǵa qyzyq joq deıdi. Bir mezgil aldanyp, syrtyńmen elitersiń, biraq jurttan jasyrǵan qaıǵyń báribir ishińde jatyr ǵoı deıdi.
Avtordyń bar aıtary ǵashyǵym-aı dep ah urý bolsa, Abaıdyń aıtpaǵy – dúnıeniń baıansyzdyǵy. Biraq Abaı ah urmaıdy, shamadan tys túńilip, tildemeıdi de, bardy bar, joqty joq dep qana aıtady.
Al endi, Abaıdyń ólimdi aıtpaı, ár shýmaqta ólimge deıingi aıanyshty haldi ǵana aıtyp otyrǵanynda taǵy bir syr bar. Ár adam dúnıege kelgen soń, ólimge qaraı bet alady. Biraq ol kóreshegin kórmeı kórge báribir kire almaıdy. Qulaǵan qaıyń, synyq qanat kóbelek, jaraly kıik, jyly júregi sýyǵan ǵashyq jigit pen kez kelgen tiri adamnyń jaǵdaıy bir deıdi.
Biraq, taǵy da bir qaıtalap aıtý kerek, Abaı eshteńeden túńilmeıdi, oqyrmanyn da túńildirip shoshytpaıdy. О́limge qumartpaıdy. Ol osy ómirge barynsha obektıvti qaraý kerek ekenin eske salady. О́ıtkeni ómirden kóp nárse kútken adam oǵan qol jetkize almaı qor bolatynyn biledi.
Abaıdyń tirshilikke qatysty oılaryn basqa óleńderden izdeý kerek.
Arman ÁLMENBET,
jas jazýshy
