Toqtaı hannyń uly Elbasardyń qaıtys bolýy jáne О́zbek hannyń ıslamdy qabyldaýy týraly
Altyn Orda tarıhyndaǵy ıslam dininiń yqpaly bolǵan kelesi bir asa mańyzdy oqıǵaǵa – Toqtaı hannyń uly, ári murageri Elbasardyń (Ilbasar, Ilbasmysh, Elbasmysh) musylmandyǵy men onyń ákesinen buryn kenetten qaıtys bolýy, О́zbek hannyń bılikke kelýi men onyń ıslamdy Altyn Ordada resmı din etýi jatady. Toqtaı hannyń Altyn Ordadaǵy bılik qurǵan kezeńi jazba derek málimetterinde birshama jaqsy baıandalady.
Arab tarıhshylary Elbırzalı (1339-1414), Eddzehebı (1274-1349), Ibnkesır (1299-1373) óz eńbekterinde Toqtaı han jáne onyń júrgizgen saıasaty jóninde málimetter qaldyrady. Onyń ishinde Toqtaı hannyń dinshildigi týraly: «...dinsiz boldy, putqa jáne juldyzdarǵa tabyndy, lamalardy jaqyn tartty, ártúrli dindi ustaǵandardyń ishinde musylmandarǵa erekshe qurmet kórsetip otyrdy», delinedi.
Bul málimetterden Saraıda, taqta otyrǵan han tóńiregindegi ámirler men noıandardyń, bekterdiń arasynda ártúrli dinder men dinı baǵytty ustanǵandaryn baıqaýǵa bolady. Olar О́zbek han bılikke kelgenge deıin Altyn Orda astanasy Saraıda hanǵa ártúrli sheshim qabyldar kezde óz usynystaryn ótkizýge kúsh salyp otyrady. Olar arasynda bolashaq taq úmitkerin anyqtaýǵa, ony otyrǵyzýǵa baılanysty keıde ashyq, keıde jabyq túrde kúrester júrip jatty. Toqtaı hannyń murageri Elbasar osy kúresterdiń nátıjesinde o dúnıelik boldy deýge negiz bar. Taǵy da bul jerde dinı faktor basty sebep bolady.
Osynyń bárin taldaý úshin Toqtaı hannyń uldary týraly málimetterdi qarastyralyq. Jalǵyz ǵana arab tarıhshysy Ibndýkmak: «Toqtaı qaıtys bolyp, artynda ul da, qyz da qaldyrmady», – dep jazady. Al bizge belgili arab tarıhshylarynyń málimetteri men О́temis qajynyń málimetterinde Toqtaı hannyń – Ilbasar, Irbysar, Ilbyhadyr, ámir Ilbasar, El-Basar atty ulynyń bolǵandyǵy aıtylady. Rashıd ad-Dın Toqtaı hannyń: «Iаbarysh, Iksar, Týkla-býka» atty, al málimetteri oǵan táýeldi Qadyrǵalı Jalaıyrı boıynsha Toqtaı hannyń – «Iabarysh, Iqsar, Túklú-Buqa» esimdi úsh uldary bolǵan. Anonımdi «Mýızz al-Ansab» dereginiń málimetinde «Týkel-Býka, Balýsh jáne Ilbasar» esimdi Toqtaı hannyń úsh ulynyń esimi kezdesedi. Derek málimetterin saralaı kele, biz Toqtaı hannyń úsh uly bolǵan jáne onyń biri – Altyn Orda tarıhynda kómeskilengen orny bar – Elbasar esimdi ul deımiz.
Derekterde az bolsa da Elbasar týraly málimetterdi kezdestirýge bolady. Arab tarıhshysy Elbırzalı (1339-1414) ol týraly bylaı dep jazady: «Onyń (Toqtaı hannyń – B.K.) uly boldy, odan artyq kóriktini eshkim kórmedi; ol ıslam jolynda boldy, túsinbese de Qurannyń oqylýyn tyńdaǵandy unatatyn, ákesinen soń taqqa kelisimen ıslamnan basqa eshbir dindi bul elde qaldyrmaımyn dep sanaıtyn». Al kelesi bir arab tarıhshysy Ennýveırı (1279-1333) Elbasardyń «Toqtaı han tusynda ásker basy mindetin atqarǵanyn aıtady. Taǵy bir arab tarıhshysy Elaını (1361-1451) Elbasardy «ámir» tıtýlymen jazyp, «Ol ákesiniń qolynda áskerge basshylyq jasaýǵa, soǵysty júrgizýge jáne urystardy basqarýǵa tárbıelendi», – dep habarlaıdy. Odan ári ol Elbasardy 1310 jyly qaıtys bolǵanyn aıtady.
XIII ǵasyrdyń sońy men XIV ǵasyrdyń basynda Altyn Ordanyń ishki saıası ómirin aıqyndaǵan bıleýshi top arasynda birtutastyq bolmady. Olardyń ózderi saıası, ekonomıkalyq, dinı ustanymdary boıynsha jikteldi.
Tek dinı kózqarastary boıynsha Batyı hannan taraǵan bıleýshi áýlet ókilderi men onyń jaqyn týystary, búkil Joshynyń 14 ulynan taraǵan sultandardyń urpaqtary, sondaı-aq memlekettik qyzmettegi ámirler men bekter arasynda ıslam dininen basqa ózge de dinderdi: shamandyqty, baqsylyqty, táńirshildikti, putqa tabynýshylyqty ustanýshylardyń bar bolyp, olardyń da birneshe topqa bólingenin kórýge bolady. Jáne de olardyń ıslamnan basqa ózge dinder men dinı senimderdi ustanyp qana qoımaı, ózderiniń dinı senimderi negiz bolǵan belgili bir saıası kúshterge ıe bolǵanyn baıqaımyz. Sonymen birge derek málimetterinde aıtylǵandaı, jańa bir hannyń taqqa otyrýy bıleýshi áýlettiń ózge dinı baǵyttaǵy ókilderi men olardyń jaqtastarynyń kúshtep óltirilýiniń basty sebepteriniń birine jatady.
M.G.Safargalıev osy kezeńde Altyn Ordada shamandyqty ustaǵan dalalyq aqsúıekter toby, qalalyq saýdagerler men din basylarymen tyǵyz baılanysta bolyp, ıslamdy tý etken feodaldyq aqsúıekter toby bolǵanyn aıtady.
Onyń kórsetýi boıynsha Elbasar aqsúıekterdiń alǵashqy tobyna arqa súıegen.
Elbasardyń ásker qolbasshysy jáne han ósıeti boıynsha taq murageri bola tura kenetten qaıtys bolyp ketýi kóp oılarǵa jeteleıdi. Onyń bılikke kelmeı jatyp-aq, derek málimetinde aıtylǵandaı «ıslamnan basqa ózge dinniń bárin elden qýatyndyǵy týraly oılarynyń bolýy» – onyń ákesinen eki jyl erte qaıtys bolýyna alyp kelgen deýge bolady. Saraıda ıslamnan basqa ózge dinı baǵytty ustanatyndar aldyn ala qımyldap, Elbasar sııaqty tulǵalardy taqqa keltirmeýge kúsh salǵan. Biz bul arada Saraıdaǵy saıası máni zor oqıǵadan dinı faktordyń oryn alyp turǵanyn kórip turmyz.
Degenmen de, Elbasar júzege asyra almaǵan ıdeıany Toqta hannan keıin Saraı taǵyn kúshpen ıelengen О́zbek han júzege asyrady. Ol Elbasardyń jibergen qateligin qaıtalamaý úshin bılikke kelisimen alǵashqy qadamdaryn basqasha bastaıdy.
О́zbek hannyń shyǵý tegin barlyq avtorlar birdeı bylaısha kórsetedi: Shyńǵys han, odan Joshy han, odan Batyı han, odan Toǵan (Tuqan), odan Meńgý Temir han, odan Toǵyryl, al odan О́zbek han. Arab avtorlary О́zbek handy bylaısha sýretteıdi: «...Bul jas jigit óte kelbetti de kelisti, óte aqyldy, tamasha minezdi, ıslamdy jaqsy ustanǵan jáne batyl, erjúrek bolatyn». Onyń bılikke kelýi ońaı bolǵan joq. Toqtaı han qaıtys bolǵannan keıin Batyı urpaqtary ishinde taqty ıelenýge úmittengender sany jeterlik edi. Sondaı-aq han saraıy mańyndaǵy ártúrli laýazymdaǵy bekter men ámirlerdiń din máselesine kelgende О́zbekke ishki narazylyqtary qatty bolatyn. Ol jóninde derek málimeti bylaı dep baıandaıdy: «...Ámirlerdiń О́zbekke jaý bolýyna mynadaı jaǵdaı sebep boldy. О́zbek únemi olardan dinge senýdi jáne ıslam dinin qabyldaýdy talap etip otyrdy, olardy soǵan ıtermeledi. Al ámirler bolsa oǵan bylaı jaýap beretin: «Sen bizden baǵyný men táýeldi bolýdy talap et, al bizdiń qandaı senimimiz ben qaı dinge kiretinimizde sharýań bolmasyn. Biz qalaısha Shyńǵys hannyń zańy men jarǵysynan bas tartyp, arabtardyń dinine ótemiz». О́zbek óz degeninde turyp aldy, al ámirler bolsa, oǵan qarsy jaý bolyp, teris aınaldy, onyń kózin joıýǵa tyrysty». Bul keltirilgen derek málimetteri ishki Altyn Ordanyń saıası ómirinde dinı faktorlardyń aldyńǵy qatarǵa shyqqandyǵyn naqty kórsetedi.
Musylmandyq topqa qarsy bolǵandardyń ishinde ámir Qutlyq Temir degen kisi «Patshalyq Toqtaıdyń ulyna tıesili, biraq aldymen О́zbekti tutqyndaý kerek, óıtkeni ol bizdiń jaýymyz, sosyn ǵana Toqtaıdyń ulyn otyrǵyzýǵa bolady – deıdi. Ámirler osyndaı uıǵarymmen kelisedi». О́zbek te Saraıda jalǵyz bolmaǵan, onyń dinı ustanymy men baǵytyn qoldaıtyndar birlese otyra astyrtyn qımylǵa kóshedi. Toqtaı hannyń tusynda memlekettegi barlyq isterdi basqaratyn, ıaǵnı beklerbek laýazymyndaǵy taǵy bir Qutlyq Temir degen ámir Saraıda musylmandyq topty basqarǵan sekildi. Toqtaı hannyń qazasynan keıin ár top óz adamdaryn taqqa otyrǵyzý úshin áreketterge kóshken kezde, Ámir Qutlyq Temir Toqta hannyń úlken hatyndarynyń biri, burynǵy Toǵyryldyń áıelimen birlese otyra qımyldap, taqqa О́zbekti otyrǵyzý qajet dep sheshedi. «Shyńǵys-namede» bul áıeldiń esimi – Baıalın-kelin delinip, О́zbektiń anasy dep aıtylady. Arab tarıhshysy Ibndýkmaktyń (1308-1388) málimeti boıynsha ámir Qutlyq Temir О́zbekti taqqa otyrǵyzbaı turyp, odan bolashaqta ıslamdy qoldaıtyndyǵy týraly ýádesin alady. Osylaısha, Toqta hannan keıin Altyn Ordadaǵy taq murageri jóninde bir-birine qarama-qarsy eki top paıda bolyp, ár top óz adamyn otyrǵyzý úshin ashyq kúreske shyǵa bastaıdy.
О́zbek ózin qoldaıtyn toptyń kómegi arqasynda ózine qarsy uıymdastyrylǵan qastandyqtan aman qutylyp shyǵady. Tez arada áskerin jıyp, qarsy topty jeńiliske ushyratady da, taqty ıelenedi. Sóıtip, О́zbek han óte kúrdeli jáne shıelenisken qıyn jaǵdaıda jaqtastarynyń kómegimen Altyn Orda taǵyn ıelenedi.
Taqqa otyrysymen О́zbek han aldymenen ózine qarsy bolǵan topty qyrǵynǵa ushyratady. Derek málimetine júginsek, Toqtaı hannyń taǵy bir uly men onyń janyndaǵy 120 Shyńǵys han áýletiniń ókilderi óltirilgen eken. Haıder Razı bolsa, О́zbek han Toqtaı hannyń 2 ulyn jáne joshylyq 20 sultandy óltirdi dep jazady. Al О́temis qajynyń dereginde О́zbek han Joshynyń on jeti ulynan taraǵan urpaqtardy jıyp, olardy Isataı men Alataı esimdi qııat taıpasynyń bekterine bólip berdi delinedi. Qalaı bolsa da, О́zbek han bılikke kelisimen eń birinshi bolyp, ózine qarsy bolǵan saıası topty, ıaǵnı Altyn Ordada ıslamnyń taralýyna qarsy, musylmandyqty qoldamaıtyn kúshterden quralǵan saıası topty tas-talqan etip jeńiliske ushyratady. О́zbek han bolsa, Elbasardyń qateligine boı aldyrmaı, taqty ıelengennen keıin baryp, ıslamnyń Altyn Ordada ornyǵýyna kedergi jasap otyrǵan kúshterdi talqandaıdy da, ıslamnyń ornyǵýyna tolyq jol ashady.
Tarıhshylar Ibnhaldýnnyń (1332-1406), Elasadıdiń (1377-1446/1448) jazýlary boıynsha О́zbek han ózin bılikke ákelgen saıası toptyń jetekshisine bergen ýádesine saı, bılikke kelisimen Saraıda úlken meshit saldyrady jáne ár juma saıyn namazǵa baryp turady. Onyń bul áreketine túrik taıpalarynyń bir bóligi qarsy bolyp, О́zbek handy taqtan taıdyrmaq bolady. Bıligin nyǵaıtyp alǵannan keıin О́zbek han taǵy da ózine qarsy toptyń eki jetekshisin jáne olardy qoldaýshy birneshe ámirlerdi ólim jazasyna kesedi. Osylaısha, О́zbek han Altyn Ordada ıslamdy basqa dinderge qaraǵanda joǵary kóterý jolynda alǵashqy qadamdaryn sátti júrgizedi. Alǵashqy qadamy – burynǵy dinı senimderinen aıyrylǵysy kelmegen shyńǵystyq urpaqtardyń qarsylyǵyn jeńý bolsa, ekinshi sátti qadamyna – ıslamǵa qarsy keıbir túrik taıpalary basshylarynyń kedergilerin joıý boldy. Sóıtip, din basylarynyń ıslamdy erkin ýaǵyzdaýyna keń jol ashylady.
Derek málimetterinde О́zbek hannyń bılikke kelgennen keıin 8 jyl ótkende ıslamdy qabyldaǵandyǵy týraly aıtylady. Biz bul jerde derek málimetine syn kózben qaraı kele, О́zbektiń ıslamdy qabyldaǵan jyly týraly ondaǵy málimetti qate berilgen dep sanaımyz. О́ıtkeni buǵan deıingi arab jáne parsy tilderindegi derek málimetteriniń bári derlik О́zbek handy taqty ıelengenge deıin musylman bolǵandyǵyn jazǵan bolatyn. Degenmen de, bılikke kelgennen keıingi 8 jyl ishinde О́zbek han Saraı qalasynda jáne búkil Altyn Ordada úlken jetistikterge qol jetkizedi. Shyńǵys urpaqtary men túrkilik etnotoptar basshylarynyń saıası jáne dinı másele boıynsha qarsylyqtary tolyǵymen jeńilis tabady, sol arqyly ortalyq atqarýshy bılikti nyǵaıtady. О́zbek hannyń tolyq jeńisimen ıslam baǵytyndaǵy kúshter de tolyq ústemdikke jetedi. Endi tek ony zańdastyrý ǵana qalady.
О́zbek han 8 jyldan keıin, hıjra boıynsha 720 jyly, (12.II.1320-30.I.1321) túrikshe taýyq jyly, sol dáýirdegi sheıhtar men musylmandardyń sheıhy, qasıetti Zeńgi – Ata (Zeńgi Baba) men eń joǵary ataq-dárejege ıe, adasqandarǵa durys jol kórsetýshi, seıdterdiń jetekshisi Seıit-Atanyń basshylyǵymen musylman bolady. Qasıetti Seıit-Ata oǵan Sultan-Muhammed О́zbek han dep jańa musylman esimin beredi. Sonymen sol kúni halyqtyń kóp bóligi musylman bolady. Osyndaı óte mańyzdy oqıǵaǵa jergilikti halyq arasynda zor bedeli bar ári tarıhı tulǵa, ári rýhanı kósemderdiń qatysýy halyq sanasy men jadynda máńgi saqtalyp qalady. Sol kezden bastap ıslam dini Altyn Ordanyń negizgi jáne basty dinine aınalyp, halyqtyń basym bóligi musylmandyqty qabyldaıdy. Tarıhshy Haıder Razıdyń jazýynsha
«...Hıjranyń 722 jyly (20.I.1322- 9.I.1323) onyń (О́zbek hannyń-B.K.) qarsylastary qalmady. Odan keıin Joshy ulysy О́zbek ulysy dep atalady».
Osylaısha, biz joǵaryda atap ótkenimizdeı, ıslam faktory XIV ǵasyrdyń basyndaǵy Altyn Ordanyń ishki saıası ómirinde jetekshi orynǵa ıe bolady.Toqtaı hannyń uly – Elbasardyń kenetten qaıtys bolýynda basqa da sebeptermen qatar, dinı faktor jatty. Taqty ıelenbeı jatyp, óziniń dinı baǵyttaǵy baǵdarlamasyn aıtýy – onyń kenetten qaıtys bolýyna keledi. Al О́zbek han mundaı qatelikke jol bermeı, taqty ıelengennen keıin aldymen, óz bıligin nyǵaıtady da, taq tóńiregindegi qarsylastarynyń kózin joıady. Sodan keıin ǵana baryp búkil Altyn Ordada ıslamdy negizgi din dep jarııalaıdy.
Qorytyndy
Endi osy jumysta qarastyrylǵan máseleler boıynsha jalpy qorytyndy jasalyq.
Altyn Orda tarıhynyń alǵashqy kezeńindegi saıası oqıǵalardyń sebepterine saıası, ekonomıkalyq faktorlarmen qatar, dinı faktorlardyń da áser etkeni, keıbir máselelerde janama, al keıbir máselelerde basty áser etkeni aqıqat. Bul máseleler kúni búginge deıin tarıh ǵylymynda qarastyrylmaı keldi. Oǵan sebep – patshaly Reseı kezeńindegi tarıhnamada derekterdiń tolyq emestiginen, jetimsizdiginen dinı faktorlar nazardan tys qaldyrylsa, keńestik tarıhnamada bul máseleler arnaıy túrde belgili sebepterge baılanysty qarastyrylmady.
Keńestik kezeń men qazirgi kezeńde tarıh ǵylymynda ǵylymı aınalymǵa engizilgen kóptegen ortaǵasyrlyq derek málimetteri biz qarastyrǵan másele boıynsha Altyn Orda tarıhynyń alǵashqy kezeńindegi saıası mańyzy erekshe oqıǵalardyń sebepterin anyqtaýǵa, onyń ishinde dinı faktorlardyń da yqpaly bolǵandyǵyn dáleldeıdi. Berke hannyń jastaıynan ıslam dinine ótip, musylman bolýy – Altyn Orda taǵyna hrıstıan dini jaǵyndaǵy Batyı hannyń murageri Sartaqtyń, odan keıin Ulaqshynyń otyrýyna jol bergizbeıdi. Bılikke ózi kelgennen keıin Altyn Ordanyń bıleýshi áýleti men basqarýshy toby arasynda, halyq arasynda ıslam dininiń taralýyna keń jol ashady. Sonyń nátıjesinde biz biletin Altyn Orda tarıhy qalyptasty.
XIII ǵasyr sońynda Altyn Orda tarıhyndaǵy eń basty saıası oqıǵa – Toqtaı han men ulys bıleýshisi Noǵaı arasyndaǵy soǵys bolsa, onyń jalpy saıası sebepteri belgili. Al onyń bastalýyna janama túrde bolsa da túrtki bolǵan, taǵy da ıslam dininiń áseri. Jas otaýda biri – musylman, ekinshisi – putqa tabynǵandyqtan paıda bolǵan qaıshylyqtar otbasylyq, odan ári áýletaralyq qaıshylyqtarǵa ákep soqtyrady da, ol ishki saıası ómirge áser etedi.
XIV ǵasyr basynda Toqtaı han murageri, ásker basy Elbasardyń kenetten qaıtys bolýynyń astarynda onyń ustanǵan dinı baǵyty men júzege asyrar ıdeıalary, ıaǵnı bılikke kelgennen keıin Altyn Ordada tek ıslamdy ǵana qaldyramyn degen josparlary jatty. Árıne, qarsy baǵyttaǵylar onyń bılikke kelýin kútip otyrmaı, ózderi qarsy áreketter uıymdastyrady. Elbasardyń qaıtys bolýynyń sebebin biz osylaı dep bilemiz.
Al О́zbek hannyń bılikke kelýi Saraı mańyndaǵy ártúrli toptar arasyndaǵy kúresterdiń nátıjesinde júzege asady. Bul jerde ıslam faktory aldyńǵy qatarda turdy. Ol Elbasardyń qateligin jasamaı, aldymen bıligin nyǵaıtty, sodan keıin baryp saıası, dinı qarsylastaryn jeńdi. Arada segiz jyldan keıin búkil Altyn Ordada ıslamdy resmı din etip jarııalady.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Altyn Orda tarıhynda basqa da faktorlarmen qatar ıslam faktory da kóptegen saıası oqıǵalardyń sebepterin anyq túsinýge múmkindikter beredi. Bolashaqta derek málimetteri negizinde barlyq oqıǵalardyń sebepterin anyqtaýda oǵan áser etken barlyq faktorlardy birdeı qarastyrǵanda ǵana naǵyz shynaıy tarıhı bilimderge qol jetkizetin bolamyz.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA akademıgi,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
