«Qaraqshylyq» qareketi

Árıne keńestik kezeńde de, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin de saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úrdisi júrip otyrdy. Alǵashqy kezeńde el­dik jolynda basyn báıgege tikken iri tulǵalarymyzdy aqtap aldyq. Saıası qýǵyn-súrgin qarmaǵyna qarapaıym aýyl eńbekkerleri de ilikken bolatyn. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etno­logııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Z.Qabyldınov saıası qurbandardy to­lyq aqtaý úshin áli de alty myńǵa jýyq is qaralýy qajet ekenin atap ótti.

HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary qazaq elindegi saıası, áleýmettik-ekonomıka­lyq ózgeristerdiń (ulttyq saıasat, dinı, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý, as­tyq da­ıyndaý naýqandary) saldarynan jap­paı halyq narazylyǵy týyndap, jer-jerde jasyryn uıymdasqan qozǵalystar bas kótere bastaǵany belgili. Iri kóterilisterdi aıtpaǵanda, jekelegen shaǵyn toptar da túrli deńgeıde qarsylyq tanytty. Mundaı qozǵalystar 1928 jyly baı-qulaqtardyń múlkin kámpeskeleý jumysy naqty qolǵa alyný barysynda-aq bastalyp ketti. Olardyń qarý-jaraǵy ne­gizinen vıntovka myltyqtar, revol­ver tapanshalar, qylyshtar, jaryl­ǵysh zattar boldy. Qozǵalystardy uıym­das­tyrýshylar men qatysýshylarǵa Ke­ńes ókimeti «qaraqshylar» («banda») degen aıdar taǵyp, olarmen OGPÝ (birik­ken memlekettik saıası basqarma) degen atpen áıgili bolǵan arnaıy organ jen­detteri kúres júrgizdi. Tutqynǵa tús­kenderi túr­mege 3-10 jylǵa qamaldy, keıbireýleri atyldy, aıdaldy.

Sonda jekelegen jasyryn «qaraq­shylar» dep atalǵan toptardyń basshylary men qosshylary kimder edi? Arhıv málimetteri boıynsha qarastyraıyq.

1928-1929 jyldar. Syrdarııa okrýgi

1928 jyldyń aıaǵyna qaraı Sarysý aýdany №3 aýyl azamattarynan bastyǵy Mádibek Kenshın, Beıseıit jáne Maqush Ádilevter, Bohaı Toqpanbaev pen Mus­tafa barlyǵy 7 adamnan turatyn top quryldy. Olar keńes jumysshylaryn uryp-soǵyp, jekelegen shabýyldar jasap, aýylsharýashylyq naýqandardyń júrgizilýine kedergi keltirdi. Baılar men dáýlettilerdiń ıdeologııasyn taratty. Chaıanov aýdanyndaǵy Sholaq-Qorǵan degen jerde qaraqshylardy joıýǵa shyq­qan ókimettiń arnaıy uıymdastyrylǵan eks­pedısııasy Ádilevterdi óz úılerin­de tut­qyndady. Beıseıit tutqyndaý kezin­de ózin-ózi atsa, Muqysh pen Aǵabek Baı­­­dýl­laev qolǵa tústi. Ekspedısııa atbasyn №6 jáne №7 aýyldarǵa buryp, onda Mádi­­­bek, Bitimbaı, Betebaı, Bohaıdy tutqyn­­da­dy.

Keles aýdanynda Ádilev Idalıat bas­qarǵan top áreket etti.

Gýrev okrýgi

Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taısoıǵan degen jerdegi topta barlyǵy 4 adam − Qunyskereı Qojahmetov jáne onyń ákesi Qojahmet Janbasarpov jáne taǵy basqa adamdar boldy. Arnaıy organ osy topty qolǵa túsirý kezinde 1928 jy­ly jeltoqsan aıynyń sońynda №11 aýyl­da Q.Janbasarpovty atyp óltirdi. Qunyskereı toby Oıyl okrýginiń Qaz­bek bolysyndaǵy Kókmeshit degen jer­de Berden Táýirbaev degen kisiniń úıin­de tyǵylyp júrdi. Keıin Qyzylqoǵa aýdanynyń aýyldaryna, 1929 jyly qańtarda Aqtóbe okrýgine oıysty. Onda 1931 jylǵa deıin Janbeıti jáne Qaratóbe aýdandarynyń shekarasyndaǵy Jarly-Qıbas jerinde áreket etti.

Teńiz aýdanynda Amanǵalı Dımshev pen Haırýlla Qalıev toby paıda bol­dy. 1928 jyly qazan aıynda A.Dım­shev óltirilse, 23 qazanda H.Qalıev tutqyn­daldy. Qyzyl ásker kúshi topty osylaı taratty. 1928 jyly jeltoqsanda Nar­sultan Jangýrın Gýrevten 115 shaqyrym jerde boı kórsetip, keıin 4 maýsymda Oral okrýgindegi Taıpaq aýdanynda óltirildi.

Oral okrýgi

Janǵala aýdanyndaǵy Myńtóbe aýy­­­lynda 10 adamnan turatyn topty Mu­qan Kenjeahmetov basqarǵan edi. Bi­raq 1928 jyly 24 jeltoqsandaǵy atys kezinde mert boldy. Qunatyr Bek­mam­­betov basqarǵan toptyń ishinde Muza­far Berǵalıev, Musarǵalı Dúısen­baev, Temirhan Ahtanov, Tanysh Nur­ma­ǵam­betov, Baıǵulla Qabdushev boldy. Bar­lyǵy Aıbasov aýylynda 1928 jyly 13 jel­toq­sanda ustaldy.

Orda aýdanynda 1929 jyly maýsymda Rahmetýlla Ihsangalıev Dıýse degen jerde ornalasyp, Temirbek Qaraýov, Imhaır Iohaır, Seıtekov sııaqty qosshylarymen Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Qoılybaı sha­ǵyl-shatqalynda jylqy aıdap ketýmen, barymtamen aınalysty.

Aqmola okrýgi

Erkinshilik, Baıanaýyl aýdandarynda 1928 jyly 27 qazan-qarasha aılarynda Áýlenti ózeni jaǵasyndaǵy Eremel, Nııaz, Qashqynata shatqaldarynda О́serbaı Isın, kómekshisi Jámshıt Omarov eldi tonaýmen aınalysqan edi. 1928 jyly qarashada О́serbaıdyń jansyzdary Ábdildá Rahymberlın, Jamar Bıjanov, Malaı Aqnujuqov tutqyndalady. 1929 jyldyń basynda О́serbaı men Jámshıt kúndiz taý úńgirlerinde, tún bata Asanqoǵa aýdanyndaǵy Ybyraı jáne Qarabaı Shólshebaevtardyń úıinde jasyrynady. Osylaı júrýdiń maqsatsyzdyǵyn túsinip, olar qystap shyǵý úshin kóktemde qaıtyp oralyp, odan ári áreket etý maqsatymen ońtústikke bet alady. Osy jyldyń 30 naýryzynda Shý ózeni boıynda Asanqoǵa aýdanyna qaıtyp kele jatqanda Syrdarııa okrýginiń Áýlıe-Ata aýdanynda О́serbaı men Jámshıt, Jantyq Smaılov, Sársen, Jumataı Imanov barlyǵy 6 adam tutqyndaldy. Olardyń barlyq qarý-jaraqtary, 12 jylqysy tárkilendi.

Asanqaıǵy aýdanynda qol astynda 70 sarbazy bar Batynbaı degen azamat áreket etse, Atbasar aýdanynda 1929 jyly qyr­kúıek aıynda quramynda 5 adam bar Ramazan Qusaıynov toby paıda boldy. OGPÝ-diń arnaıy toby olardy tez taratyp jiberdi.

Semeı okrýgi

Kúrshim aýdanynda 15 adamdyq topty Sergeı Rýdenko basqardy. Olar Krý­togorsk, Býdenovskıı poselkeleri ma­ńyndaǵy taýlardy, Shyńǵystaý aýda­nyndaǵy Janqora, Arqalyq shatqalyn panalady. Birneshe shaǵyn topqa bólinip áreket etti. Bul top keıin tarqap ketti. S.Rýdenko bolsa 1929 jyly 14 tamyzda Sergıopol qalasynda ustaldy.

Shyńǵystaý aýdanynda Asymhan Mu­­­sa­hanov inisi Muhtar Musahanov pen Aıaǵan Nurǵajındi jáne taǵy eki azamat bar, barlyǵy 4 adamdy basqardy. Olar Semeı-Sergıopol traktynda, Jan­qora, Tyshqandy shatqalynda áreket etti. A.Musahanov bolsa taý arasyndaǵy Arqalyq-Qoqon qystaýynda jasyrynyp júrdi. Olardy OGPÝ jendetteri alǵash qolǵa túsiremiz degende birneshe adam ustalǵanymen, A.Musahanov qashyp qutylady. Biraq keıin 1929 jyly aqpan aıynda tutqyndalypty.

О́skemende Polıkarp Alekseevıch Iva­­nov basqarǵan 13 adamnan turatyn top ustalady. Barlyǵynyń esimi anyq­ta­lyp, slavıandyqtar bolyp shyqty. Qarý-ja­raqtary tárkilendi.

Adaı okrýgi

Munda 1929 jyly qańtarda Qur­mash Qoshanov toby paıda boldy. Top 3-ke bó­­lingen: 8 adamnan turatyn 1-shi top­­ty – Izturǵan Ýst-Ýrt-Sam aýda­nyn­­da basqardy. 15 shaqty adamnan tu­­ratyn 2-shi topty Orynbaev Tus­baır degen jerde basqardy. Q.Qoshanov bas­­­qarǵan 3-shi top Túrkimen shekara­sy­na jaqyn Shaǵala degen jerde áre­ket etipti. OGPÝ saqshylarymen kezek­ti qaq­tyǵysta Q.Qoshanov tobynyń 9 adam ustalyp, jylqy, túıe, qarý-jaraq­ta­­ry tárkilenipti. Q.Qoshanov bolsa Qara­baqy-Qoısý degen jerge qashyp ketken kórinedi. Q.Qoshanovtyń kómekshisi − Al­shyn Mendalıev esimdi azamat bolypty. 1929 jyly qazan aıynda Gýrev ok­rýgindegi Jılokosın aýdanynyń Qa­­­ra­qum degen jerinde júredi. Birte-bir­te tobynyń sany kóbeıip, adaı rýyn Keńes ókimetine qarsy kúreske shaqyrdy. «Keńes ókimeti qulaıdy, kommýnıster ke­tedi, KSRO qalalarynda aq jalaýlar kóteriledi. Orta Azııada soǵys, qytaılar yǵystyrýda. Adaılar, ózderińniń kúsh­terińdi eskerińder, birigip, jaýymyzdan kek alýymyz kerek», deıdi. Qazan aıynyń basynda 10 shaqty adam «Bek-Beke» munaı kásipornyna shabýyl jasap, taýar, aqsha tonaıdy. Keıin 1929 jyly 14 qazanda Q.Qoshanov pen Qojahmedov toptary birigipti.

Muǵaljar taýlarynda Ivan Grıgore­vıch Sherbakov, Baınazar Japtaqov já­ne Aıymbetov toby paıda boldy. Olar 7 jylǵa sottalyp, Shalqar túrmesinen qa­shyp shyqqan Minaıdar Qunapov degen azamat jáne taǵy basqalar qosylady. Sóıtip olardyń sany 9 adamǵa jetedi. Olar 1929 jyly 23 qazanda Abrenev degen kazaktyń qystaýynda tutqyndaldy.

1931 jyl

Qordaı aýdanynda Berǵalı Ákimbaev bastaǵan 20 adam 11 aqpanda Qastek aýda­nyna shabýyl jasap, Keńes ókimetiniń 4 belsendisin soqqyǵa jyǵady. Tipti, 14 jylqyny da aıdap ketedi. О́zderi Uq-urshyl taýynda (qyrǵyz taýy bolsa kerek) bekinedi.

Aqsý aýdanynda 13 qazanda Qytaıdan kelgen 30 qaraqshynyń 5-eýi ustaldy – Japyspaı Bektaev, Beısen (tegi anyq emes), Baıserik Búrkitbaev, Jáńgir Ash­baıbaev, Janbaı Isabaev. Olardan 1 aǵyl­shyn vınchesteri tartyp alynady.

Taldyqorǵan aýdanynda Qytaıdan kelgen Qundaq Tólendınov jáne Qanapııa Muqashev úlken top qurypty. Olar №6 aýylda kolhoz tóraǵasyn óltiredi. Biraq 18 qyrkúıekte Demikpe asýynda tártip saqshylarymen qaqtyǵysta toptyń 70 ada­my, 21 qyrkúıektegi qaqtyǵysta taǵy 10 adamy ólim qushady. 4 azamat tut­­­­qyndalypty. Q.Tólendınov bolsa Qy­­­taıǵa qashyp ketken kórinedi. Qazan aıy­nyń sońynda qaıta kelip, Sholaq taýlarynda jasyrynady. 4 qarashada toptyń taǵy bir basshysy Moldanazar Noǵaıbaev pen Ishan Dúısenov ustaldy. Olarda tórt aýyzdy vıntovkalary bar eken. 8 qarashada olardyń 9-y ustalyp, toǵyz zarıadty japon vıntovkasy men 1 myltyq tárkilendi.

Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Baqaı taý­larynda Qytaıdan kelgen Islamqoja Kegenbaev jáne Málik Maqasov basqarǵan 10 qaraqshy toptasty.

Shelek aýdanynda Jalaǵash taýlaryn­daǵy Ken-Sý saıynda Qytaıǵa kóshirip alý maqsatymen kelgen Altybasar de­gen­niń tobymen 2 saǵattyq qaqtyǵys bol­­­dy. 13-i ajal qushyp, qalǵandary 14 qyr­­kúıekte Taldy-Bulaq shekara zas­tavasynda mert bolypty. 7 qazanda Qy­taıdan kelgen Kádirhan Oqasov, Málik Maqasov, Bolatbek Shaǵanov bastaǵan topta 27 adam bolǵan kórinedi. Olar alǵashynda Qulyq taýlaryn panalap júredi. 23 qazanda M.Maqasov bastaǵan top Qyrǵyz aýmaǵyna ótpek bolady. 30 qazan kúni K.Oqasov pen B.Shaǵanov Kegen jáne Shelek aýdandarynyń turǵyndaryn Qytaıǵa kóshirip ketpek bolǵanymen, 26 qazanda Qulyq taýynda atys bolyp, 14 adam tutqyndalady. 8 adam ajal qu­shypty. Sonyń ishinde B.Shaǵanov bar. 200 otbasy toqtatylyp, qarý-jaraq, 300 jylqy, 1 túıe alyndy.

Qaratal aýdanynda 25 qyrkúıekte Qytaıdan kelgen Omarbek Erkimbekov jáne Qazybek Kombanovpen qaqtyǵysta 5 adam jan tapsyryp, qalǵandary soltústik-shyǵysqa qaraı qashady. 18 qazanda Sholaq taýlarynda 80 adamy bar O.Erkimbekovtiń tobymen 7 saǵattyq atysta 10 shaqtysy ólip, 9-y ustalady. Olardan 24 jylqy, 21 túıe, 3 sıyr, 1 aǵylshyn karabıni alynypty.

Qastek aýdanynda Shaltabaı Qudaı­bergenov, О́mirbek Jantaev, Samataı Arsekov basqarǵan top 19 tamyz ben 25 qyrkúıek aralyǵynda Qońyr tóbe, Dýlan-qara shatqaldarynda, Arǵaıty-Baıshy taýlarynda áreket etip, bir­neshe partııa qyzmetkerlerin, kolhoz ýákil­derin, qyzyl áskerdi óltiredi. So­nymen qoımaı 20 shaqty jylqyny aıdap áketedi. 21 kúni bul toptyń 12 sarbazy tutqyndaldy. 25 qyr­kúıekte top úshke bólinip, 13 qazanda Samataı Arsekovtiń tobyndaǵy salt attylar Otar stansa­syna jaqyn Aq-Te­rek she­linde qyzyl áskermen 5 saǵattyq urys júrgizip, vzvod komandıri men 3 jaýynger qaza tabady. 4 sarbaz jaralanypty. 22 qazanda Serek-Tas taýyna bekingen 2-shi bir top pýlemetpen atys­ty. Qarańǵy túse «bandylar» qaptaldap Dýlan-Qora taýyna Qordaı stansasynyń soltústik-shyǵysyna qaraı baǵyt alady. 24 qazanda qyzyl ásker olarǵa ushaq­tan pýlemetpen oq jaýdyryp, qozǵa­lysqa qatysqan 15 adam mert bolady. 90 adam qolǵa túsedi. Birneshe maldary tárkilendi. 2-3 qarashada Munshaly shatqalynda S.Arsekov 30 shaqty sarbazymen urys júrgizip, 10-y ólgen kórinedi. Qalǵandary taý asyp ketipti. Qarasha aıynyń ortasynda S.Arsekov toby ekige bólinedi. Al­ǵashqysy – Aqterek panasyna, ekinshisi – Jaýdushbaı Shalǵombaev basqarǵan Munshaly panasyna bekindi. 26 qarashada tún bata S.Arsekovti 8 adamymen qosa OGPÝ un, oq-dári beremiz dep aldap №12 aýylǵa shaqyryp alyp tutqyndaıdy. OGPÝ S.Arsekovtiń taýda jasyrynyp jatqan adamdaryna tutqyndar arqyly «óz erikterińmen berilińder» dep hat jibere­di. Alaıda tutqyndar panaǵa jaqyndaı bere qasha jóneledi. Osy kezde mılısııa barlyǵyn atyp óltirgen kórinedi.

Aqtóbeniń Janǵaqtaý dep atalatyn jerinde aǵaıyndy Qaramanovtar toby 1 mı­lısııany, 3 turǵyndy óltiredi. Toptyń sany belgisiz.

Oral qalasynda aqpan aıynda Bısen­ǵalı, Mamaı Berkenovtar, Ramazan Bı­len­ǵalıev, Dosov jáne Antıpov tut­qyndaldy.

Syrdarııa aýdanynda buryn ta­ra­tylǵan top basshysy Abasbek Qoja­taevtyń uly Orymbaı Abasbekov 10 shaq­ty adammen qańtar aıynda bas kóterip, aqpannyń basynda barlyǵy ustaldy.

Aral aýdanyndaǵy О́tepbergen Tu­rym­betov, Birsúgir Sarybolaev (keı derekte Sarıýlov), О́mir Sartaev Barshaqum jerine kóship ketedi. Olarǵa 30 kedeı, ortasha sharýalar qosylady. Qarasha aıynda olar Quıyndy qum shatqalyna oıysypty.

Yrǵyz aýdanyn da kóshirip ketýdi uıym­­dastyrýshylar sanalǵan Saǵynbaı Jal­pın, Qalı Irımbetov, Nábı О́mirzaqov syndy barlyǵy 25 adam ustalady.

Semeı aýdany Qyzyl-Kesek taýynyń batys jaǵynda aqpan aıynda Akshaı Toıkın basqarǵan 50 shaqty adamy bar top shyqty. Kómekshisi Mamyrbek Maqajanov boldy. Olardyń kóbisi Qytaıdan kelgender edi. Toptaǵy adamdardyń sany 200-ge jetti. Olardyń urandary: «Et ótkizý toqtatylsyn. Tartyp alynǵan maldy, nandy qaıtarsa, aýylymyzǵa taraımyz. Barlyǵymyz kedeılermiz. Tarbaǵataı, Úrjarǵa ketemiz. Eger shabýyl sátsiz bol­sa Qytaıǵa ketemiz», dedi.

Kókpekti aýdanynda 27 tamyzda Qy­taı­dan kelgen 200 adamy bar Sadyq jáne Jumajan Segizbaevtar Qyzyl-Kesek shatqalyna shabýyl jasaıdy. Keńes ókimetiniń 40 shaqty adamy olarǵa uryssyz berilipti. Adam sanyn 33-ke tolyqtyra Sarybulaq shatqalyna be­kindi. Alaıda 2-3 qyrkúıektegi qaqty­ǵysta qa­raqshylar toby taratyldy. 59-y qolǵa túsip, sonyń ishinde 3-eýi par­tııa adamy bolyp shyqty. Olardan úsh jáne tórt
aýyzdy myltyqtar, 480 jylqy, 150 túıe, 87 sıyr alyndy. Uıym­­dastyrýshylar sanalǵan Raıymbek Qa­dyrov, Býsalym Tashkembaev, Omarbek Boltaev, basshylary Segizbaevtar qashyp ketipti.

Jarma aýdanynda 19 qyrkúıekte Mur­ǵaly Azbaqanov, Iturǵaly Aljıtov bastaǵan 300 adam qaqtyǵysta 30 sarbazynan aıyryldy. Olardan 300 jylqy, 45 túıe tárkilendi. Qalǵandary Kókpekti taý­laryna qashyp, qýǵyn kezinde basshynyń kómekshisi Meıirqan Júsipov ustalady. Ol top quramynda 70 adam qalǵanyn aıtyp, onyń 20-y qarýlanǵanyn jetkizedi. Tileýhan Sháripov degen azamat 20 sharýa­shylyqty Qytaıǵa kóshirip ketipti.

21 tamyzda Tarbaǵataı taýlarynyń eteginde Qytaıdan kelgen Ahmetjan Muhamedjanov bastaǵan 400 adam kó­ship bara jatqan jerden ustalady. Atys kezinde olardyń 15-i jan tapsy­ryp, 2-eýi jaralanady. Basshylary men uıym­dastyrýshylary – Jakenov, Saqyshev, Ibragımov, Jalǵasbaev, Dúısenbaev, Kamal Satybaev bolypty.

Aıagóz aýdanyna 5 qyrkúıekte Qytaı­dan Bıǵulja Toǵylbaev bastaǵan 9 adam­dyq top kelip, Egen-Sý pıketine shabýyl jasaıdy. Myńbulaq sovhozynan 100 jylqy, 30 túıe aıdap áketedi. Taldy-Qudyq shatqalynda atys kezinde olardyń 6-aýy ajal qushypty. Qazan aıynyń ortasynda Qytaıdan taǵy bir top kelip, úshke bólinedi. Quramynda 12 adamy bar Baıqadııa Balǵabaev basqarǵan 1-shi top Sergıopoldiń ońtústik shyǵysynan 80 sha­qyrym jerdegi Chakýrty ózeni jaǵasyna ornalasady. 16 adamnyń basyn qosyp, Asan Mádinev basqarǵan 2-shi top Úrjar stansasynan 20 shaqyrym jerdegi Aqtas taýyna bekinedi. 3-shi topty Sembaı Sma­ǵulov basqaryp, ol qaramaǵyndaǵy 8 adamymen Sergıopoldiń ońtústik batysyna ornalasady. Qarasha aıynda barlyǵy birigip Qarqaraly shatqaly men Tarbaǵataı taýlaryna bekinipti. Qýǵyn kezinde S.Smaǵulov, Beısembaı Kókmyrzaev, Shonash Beıbolov ustala­dy. B.Toǵylbaev Qytaıǵa qaıtyp ketken eken. №2, №3 aýyldarda Qytaıdan kel­gen Muqataı Qardybaev pen Qajan Omar­bekov, Qońyr Qordaev bastaǵan 10 shaq­ty adamnan quralǵan top otbasylaryn kóshirip ketýge áreket etti.

28 tamyzda Shubartaý aýdanyndaǵy №10 aýylǵa Qytaıdan Qojamjarov bastaǵan 50 jigit keledi. Olar aýyl­so­vetti atyp, 100 bas maldy aıdap áket­ken edi. Sonymen qatar Aq-Úırek taýy mańynda aýdandyq qyzyl áskerdi tal­qan­daıdy. Olardyń 4-eýi óltirilip, 2-eýi tut­qyndalady. 31 tamyzda jergilikti turǵyndardy jınap, Tarbaǵataı taýlary arqyly Qytaıǵa ótý úshin Úsh-Kıik stansasyna keledi. Alaıda 13 qyr­­kú­ı­ek­­te bári ustalyp, top taratylady. Osy aýdanda Shákárim Qu­daıberdıev toby túzilip, áreket etipti. Olar №13, №14 aýyldarǵa oıysqanda Qaraýyl aýdan ortalyǵynan ońtústik-batys ja­ǵyn­­daǵy 50 shaqyrymdyq jer­degi Ke­re­getas taýlarynda qyzyl otrıad­tyń kózine túsedi. Atys kezinde top basshysy Sh.Qudaıberdıev qaza tabady. Odan vın­chester qarýy, 2 at, 1 túıe alynypty. Qal­ǵandary jan-jaqqa qashady.

21 tamyzda Kúrshim aýdanyndaǵy Voz­nesensk selosynda Ibraev tobymen atys­ta 1 adam óltirildi. Ibraev ózi Qytaı shekarasyna qashady. Qyrkúıek aıynyń basynda Kedrovyı klıých shatqalynda osy aýdannyń qýǵyn-súrgininen qashqan Stepan jáne Ivan Cheremnovtar bastaǵan 6 adamdyq top paıda boldy. Aı ortasynda Stepan ustalyp, toby taratyldy. 19 qazanda Qytaıdan kelgen Álimjan Noraev bastaǵan 15 adamdyq top paıda bolady. Olardyń maqsaty otbasyn kó­shirip áketý bolypty.

Zyrıanovsk aýdanynda Sibir ólkesi jaǵynan kelgen kópestiń uly Mesherıakov bastaǵan 10 adamdyq top shyǵyp, olar qarasha aıynda Ertis ózeniniń Qyzyl jar kemejaıyna bekindi.

Qarasha aıynyń basynda Qarqaraly aýdanyndaǵy Oraz shatqalynda Áshker Saryqovtyń basshylyǵyndaǵy 7 adamdyq top áreket etip, 3-eýi ustalady. Qalǵany Boqty taýlaryna jasyrynypty.

Túrkistan aýdanynda quramynda 7 adamy bar Anqaı Baımahanovtyń toby 2 qyrkúıekte 2 kolhozshyny óltirip, 1-in jaralaıdy.

(BK (b) P Qazaq ólkelik komıtetine ji­­berip otyrǵan Qazaqstan boıynsha bir­­lesken memlekettik saıası basqar­ma­sy óki­letti ókildiginiń 1929-1931 jyl­dar­daǵy asa qupııa operatıvti-barlaý jıyn­tyqtarynan).

Mundaı tolqýlardyń maqsaty 1929 jyly bılik talap etken salyq josparyna qarsylyq bildirý edi. 1931 jyly jaılap bara jatqan ashtyqtan jan saqtap, otbasyn, aýyl adamdaryn aman alyp qalý boldy. Basqa amal joq edi...

Aınash SEISENBAEVA,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń bas sarapshysy