Balyqty – Túlkibas aýdanyna qaraıtyn, saı ishindegi ózen boıyn jaǵalaı jatqan úlken aýyl. Aty Balyqty bolǵanymen, bylaıǵy jurt ony «Balyqshy» dep ataıdy. Osy aýyldan tórt-bes shaqyrym qashyqtyqta Qaraqshy degen jer bar. Eger siz Almaty jaqtan kólikpen kele jatsańyz, Jaskeshý aýyly men Sastóbe zaýytynyń burylysyna deıingi jazyqta jatqan shaǵyn kóldi birden kórer edińiz. Mine, sol kóldiń jaǵasyn, ıaǵnı Qaraqshy degen jerdi búginde Kárimbaevtar áýletiniń jeke-dara jaılap otyrǵanyna birneshe jyldyń júzi boldy.
Balyqty – Túlkibas aýdanyna qaraıtyn, saı ishindegi ózen boıyn jaǵalaı jatqan úlken aýyl. Aty Balyqty bolǵanymen, bylaıǵy jurt ony «Balyqshy» dep ataıdy. Osy aýyldan tórt-bes shaqyrym qashyqtyqta Qaraqshy degen jer bar. Eger siz Almaty jaqtan kólikpen kele jatsańyz, Jaskeshý aýyly men Sastóbe zaýytynyń burylysyna deıingi jazyqta jatqan shaǵyn kóldi birden kórer edińiz. Mine, sol kóldiń jaǵasyn, ıaǵnı Qaraqshy degen jerdi búginde Kárimbaevtar áýletiniń jeke-dara jaılap otyrǵanyna birneshe jyldyń júzi boldy.
Dám buıyryp, taǵdyr aıdap, Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdanynda kóptegen jyldar boıy eńbek etken Tursynbek Kárimbaev aqsaqal bertinde týǵan jerine oralyp, Qaraqshyǵa qazyq qaqqandaǵy basty maqsaty – sharýa qojalyǵyn qurý, jylqy sharýashylyǵymen aınalysý boldy. Sóıtip, kóp ótpeı-aq, kól jaǵasyndaǵy qalyń aǵashtyń arasynan úlken qymyzhana ashty. Eki balasyn jumyldyryp, ájeptáýir jerge egin ekti, mal basyn kóbeıtti, aýyldyń birneshe adamyna jumys berdi. «Baı bolsań, halqyńa paıdań tısin» degen, aqsaqal basqaratyn «Ámir» sharýa qojalyǵy joq-jitikke qarasyp, jol salý, basqa da kópshilik jumylǵan isterge qarjylyq qoldaý kórsetip otyrdy. Osydan keıin bul aýyl Tursynbek qarııany isker de qaıyrymdy jan retinde jaqsy tanı bastady.
Áńgimemizdiń basy Balyqshydan bastaldy ǵoı, osy aýylda el atyn aıtýǵa qorqatyn, tipti úıiniń qaı jerde ekenin saýsaǵyn shoshaıtyp kórsetýge júreksinetin bir kisi bar. Nege qorqady, neden seskenedi, bizdiń bilgenimiz, jurt ol kisini qylmystyq avtorıtettermen baılanystyrady. Áıteýir, ol otbasymen eregiskenderdiń sońy jaqsy bolmaıdy eken. Eldiń aıtýynsha, bul úıge kirgen maldyń da, jannyń da qaıtyp aman-saý shyǵýy óte qıyn kórinedi. Tipti quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń ózi bul otbasymen baılanysýdan qorqady-mys. Ulty basqa, biraq qalyń qazaqtyń arasynda otyrsa da báriniń «júregin» alyp qoıǵan osynaý jandy tergeý isi áli aıaqtalmaǵandyqtan, biz de aty-jónin atamaýdy jón kórdik. Jaı ǵana «H myrza» deı saldyq.
О́tken jyldyń qarasha aıynda keshqurym Tursynbek qarııa jaıylyp júrgen jylqysyna alystan dúrbi salyp qaraǵanda, maldy bireýlerdiń aıdap bara jatqanyn baıqap qalady. Bireýge habarlaýǵa ýaqyt tyǵyz, dereý sońynan qýa jónelgen. Sóıtse, maldy aldaryna salyp alǵandar «H myrzanyń» balasy, kúıeý balasy men jalshysy eken. Qarııanyń jón surap, maldy ári-beri qaqpaılaǵanyna qaramastan, sol kúıi 51 bas jylqyny ákelip qoraǵa qamaıdy. Osy jerde aıqaı-shýdy estip, úıden «myrzanyń» ózi shyqqan. Kárimbaevtardyń redaksııaǵa jazǵan aryzyna qaraǵanda, «myrza» munyń kózinshe jigitterine: «Shaldy uryp-soǵyp, óltirińder», dep tapsyrma bergen kórinedi. Jigitter jabyla ketken, aýyr soqqydan shal esinen tanyp qalady. Kózin ashsa, qoranyń ishinde jylqylardyń shetinde jatyr eken.
Sodan kóp jylqymen birge qamalǵan ertteýli atyna áreń minip, qoradan qashyp shyǵady. Artynan álgiler qýǵan, biraq aqsaqal atynyń myqtylyǵynyń arqasynda aman qutylady. Al, sodan sottasý... Osy isti qaraǵan Túlkibas aýdandyq soty sýdıalarynyń bastary ábden qatsa kerek. О́ıtkeni, kúdiktiler: «Shaldy urǵamyz joq, jylqysy eginimizge túskennen keıin ákelip qamaǵanymyz ras. Tipti, ýchaskelik polısııaǵa da telefon shaldyq. Biraq, telefonyn kótermedi. Al, shaldyń ózi úıine ketip bara jatyp, attan qulap qalǵan bolýy kerek», dep kinálaryn moıyndamaıdy. Bul jaq: «Urdy, óltirmekshi boldy», dep daýlaıdy. Eki jaqtyń da birneshe kýáleri bar. Sonymen ne kerek, aqyrynda aýdandyq sot «myrzanyń» kúıeý balasy men jalshysyn kináli dep taýyp, shartty jazaǵa kesedi. Biraq, ne qudireti bar ekenin qaıdam, sottyń úkiminde «H myrza» men onyń balasy týraly, olardyń qandaı jazaǵa tartylǵany týraly bir aýyz sóz joq. Bizdiń elden estigenimiz, olar bul kezde boı tasalap ketken kórinedi.
Balyqshy sol kezde bir dúr etip, bul daý talaı «qudaıy shaıdyń» qyzý áńgimesine tamyzyq bolǵan-dy. Odan beri de bir jyldaı ýaqyt ótip, oty endi-endi basyla bergende, oılamaǵan jerden oqıǵa qaıtadan lap ete qaldy. Bıylǵy jyldyń qyrkúıeginde óristen Tursynbek qarııanyń 12 bas jylqysy urlanady. Qazir barlyq aýylda mal urlyǵy órship tur ǵoı. Kózben kórip, qolmen ustap almaǵan soń kimnen kóredi? Áıtse de osy jerde aýdandyq polısııanyń qyzmetkerleri qarııaǵa: «Jylqyńyzdy baǵyp júrgen Nurbol degen jigittiń ózinen kúdiktenbeısiz be?» degen saýal qoıady. Bul oılanady. Nurboldyń áke-sheshesi kezinde munyń qolynda jumys istegen. Tirligine tap-tuınaqtaı, bireýdiń ala jibin attamaıtyn adal ári momyn jandar. Osyndaı jannyń balasy buǵan qaskúnemdik jasaýy múmkin be? Múmkin emes sııaqty. Biraq, jylqyshy balanyń janary qaıta-qaıta jypylyqtaı bergeninen bir sekem alyp qalǵany ras edi. Bul qalaı bolǵany sonda? Qysqasy, polısııa jylqyshy jigitti tergeýge alady, ol kóp uzamaı-aq bolǵan jáıttiń bárin aıtyp beredi. Sóıtse, 12 jylqyny tún ishinde bireýler qorqytyp-úrkitip alyp ketken. Kimder deısiz ǵoı? Baıaǵy «H myrzanyń» balasy, bostandyqqa shyqqan baıaǵy jalshysy, taǵy bir-eki jigit bar. «Sol joly Nurbol polısııaǵa osynyń bárin jazyp berip, shalym Tursynbek ekeýi úıge keldi. Shalym jylqyshy balanyń aq bolyp shyqqanyna, naǵyz urylardyń tabylǵanyna bir jaǵy qýanyp ta qaldy. Erteńine Nurbol úıge qaıtadan kelip: «Ata, áke-sheshem «meni sottalyp ketedi, sizden uıat boldy» dep ýaıymdap jatyr. Siz baryp, meniń kinám joq ekenin bir aýyz aıtyńyzshy. Kóńilderi ornyna tússin», degen ótinish aıtty. Tursekeń kóliktiń rýline ózi otyryp, Nurboldy ertip, sol jaqqa ketti. Sodan keıin túnimen habar bolmaı qaldy», deıdi redaksııaǵa jazǵan aryzynda Tursynbek qarııanyń báıbishesi Tursynkúl Kárimbaeva.
Tańerteń Tursynbek Kárimbaevtyń óli denesi tabyldy. О́z kóliginiń rýlinde otyrǵan qarııaǵa bireý 20-dan astam ret pyshaq suqqan. Sońǵy soqqyny júrek tusynan urǵan eken, pyshaq keýdege qadalǵan kúıi qalypty. Al, jylqyshy jigittiń denesi kólikten 300 metrdeı jerdegi aǵashtaǵy jipke asylýly turǵan kúıi tabyldy.
«Erteńine-aq aýyl polısııaǵa tolyp ketti. Olar birden biz kúdiktenip júrgen, álgi jylqymyzdy urlady degen adamnyń úıin qorshap alyp, eshkimdi jibermeýge tyrysty. Iаǵnı, olar ultaralyq arazdyq tutanyp, bir soıqan bolyp kete me dep qoryqty. Estýim, ol kisi balasy ekeýi qazir aýylǵa múldem kelmeıdi. Al, polısııa tergeýdi múldem basqa jaqqa burýda. Baıqaýymsha, meniń shalymdy jylqyshy jigit óltirdi, sodan keıin onyń ózi asylyp óldi degenge keltiretin sııaqty. Men munymen kelispeımin. Birinshiden, eshqashan da jylqyshy jigit pen meniń shalymnyń arasynda túsinispeýshilik bolǵan emes. Ekinshiden, shalymnyń jasy jetpisten endi assa da ómir boıy attyń ústinde júrgen onyń bir jigitpen alysýǵa shamasy keletin. Qarýly edi. Bul jerde basqa bireýler aralasqan sııaqty. Eń jamany, Nurboldyń kezinde polısııaǵa jylqyny kim urlaǵany týraly jazyp bergen túsiniktemesi joǵalyp ketip otyr. Shalym «Tún ishinde úsh adam myltyq atyp qorqytyp, jylqyny alyp ketti», dep jylqyshy olardyń kimder ekenin atyn atap, túsin tústep jazyp berdi» dep kelgen bolatyn», deıdi kóz jasyna erik bergen Tursynkúl apa.
Iá, bul is boıynsha biz OQO IID tergeý basqarmasynyń tergeýshisi, polısııa kapıtany Edil Altynbaevpen sóılestik. «Dál qazir tergeý júrip jatyr. Bul oqıǵa jumys berýshi men jumysshynyń arasyndaǵy bas arazdyǵy saldarynan bolýy múmkin degen boljamymyz bar. Naqty eshteńe aıta almaımyn, sot saraptamasynyń qorytyndysyn kútken jón», deıdi tergeýshi. «Kezinde Nurbol Balqybek polısııaǵa jylqyny kimder urlaǵany týraly jazbasha túsinikteme bergen eken. Budan habaryńyz bar ma?» dep saýal qoıǵanymyzda: «Meniń odan habarym joq, bul máselemen Túlkibas aýdandyq polısııasy aınalysýda. Solardan surańyz», degen jaltarma jaýap qaıtardy. Al, Túlkibas aýdandyq polısııasyna habarlasqanymyzda telefon tutqasyn kótergender bir-birine siltep, aqyrynda mardymdy jaýap ala almadyq.
Mine, bar bolǵan oqıǵa osy. Árıne, biz bul jerde tergeý isiniń ádildigine kúmán keltirip turǵanymyz joq. Bárin ýaqyt kórsetedi. Buryn-sońdy Balyqshy aýylyn bireý bilip, bireý bile bermeıtin. Áıtse de, osy jyldyń basynda Balyqshydaǵy bir oqıǵa eldi dúr silkindirgeni áli esimizde. Aýyldaǵy eki otbasynyń arasynda jer daýy tutanyp, ashynǵan qazaq jigiti tórt birdeı adamdy myltyqpen jer jastandyryp, artynsha ózine-ózi qol salǵan bolatyn. Mine, Balyqshy taǵy da oqys oqıǵasymen jurttyń nazaryn aýdaryp otyr. Alla aqyryn bersin, áıteýir! Áıtse de, bul oqıǵanyń aq-qarasyn anyqtap, barlyq iske ádil qaraýdy quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń aryna qaldyrdyq.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
