Ádebıet • 29 Qyrkúıek, 2020

Jyly jaqtaǵy jalǵyzym

1003 ret kórsetildi

Ol tórt jyldan astam ýaqyt tósek tartyp jatty. Asa aýyr operasııadan keıin. Syrtqa sırek shyǵatyn. Jumysqa bararda Jáleldiń úıi janynan ótetinmin. Telefon arqyly tildesetinbiz. «Kirip shyǵaıyn ba?» degenińdi onsha jarata bermeıtin. Júdep-jadaǵan kúıinde kóringisi kelmes. Birde «Qurdastar» deıtin alaqandaı áńgime jazdy. Ekeýmiz týraly eken.

«Marhabat! Men seni syr­tyńnan kórdim dedim ǵoı. Tele­fonmen sóıleskende. Áýel­gide seni tanymadym, ja­pyraqtardyń tasasynan alashubar kóleńkeniń ishinde qalyqtap, bir kórinip, bir kórinbeı kele jattyń. Áýelep ósken shynardyń qaýqıǵan bu­taǵynan tómen syrǵyp ótken soń shyramyttym: sen ekensiń. Iyqtaryńdy kóterip, keýdeńdi shalqaq ustap kele jatqan joqsyń, basyńdy tómen salyp, aıaǵyńdy súıretińkirep basasyń. Biraq aıaq basysyń erkin, ómirde óziniń joly bar kisiniń júrisi. Qolyńdy sermesiń de erkin. Tóńirekte ne bolyp jatqanymen jumysyń joq sekildi. Qashan aǵashtardyń arasymen kóshe boılap uzap ketkenińshe arqańnan qarap turdym... Men terezeniń bergi jaǵyndamyn... Men úshin terezeniń arǵy jaǵyndaǵy ómir birtúrli qyzyq. Endi sol dúnıeden seni kórgende, ol maǵan qyzyq qana emes, erekshe mándi kórindi. Men qolyna aq taıaq ustaǵan shaldy kútip júremin. Sol shal bir joly qarsy jolyǵyp: «Al pendem, syrqatyńnan aıyqtyń» dep taıaǵymen túrtip qalatyndaı, sol kezde ózimdi qulan-taza ja­­­­zy­­lyp ketetindeı kórem. Esil-dertim terezeniń arǵy ja­­ǵyndaǵy «jumaqqa» qaıta oralý. Gáp solaı, qurdasym. Sen aǵashtardyń tasasynan múldem kórinbeı kettiń. Bálkim, endigide stadıonnyń aldynan Abaı baǵyna burylyp bara jatqan shyǵarsyń? Qımylsyz kóp turdym. Bir qarasam, kózime jas alyp tur ekenmin. Báse, betim muzdap ketkendeı bolyp edi. Al men betimniń muzdaǵanyn baıqamappyn da. Ana aq taıaqty shal da jolyqpaı ketti ǵoı. Áıt­pese, jerge júgirip túsip, so­ńyńnan qýyp jetip, amandasyp, aıaǵymyzdy qatar basyp sóılesip bara jatsaq, qalaı qatyp keter edi, á!».

Sál-pál qysqarǵan «Qurdas­tar» áńgimesi osy. Ol oblystyq ga­zette jarııalandy.

Qaıran-aı, Jálel Kettebek deıtin ǵajaıyp jazýshymyz «aq taıaq ustaǵan shaldy» kúte-kúte sharshady. Kelmedi.

Jaz ortasynda jalqy márte ǵana jolyqtyq.

Kúz ben qysqa qarata júzdes­kendi júdá jaqtyrmaıtynǵa aı­naldy.

Birde hat jazypty. «Esen-saý barmysyń! Alla taǵala «jatypatar» aýrý-syrqaýlardan saqtasyn. Shyǵarmashyl kisi­niń mazasyn alý jaqsy emes. Ony bilem. Biraq bizdiń tur­mysymyz keıde eshqandaı shart­tylyqqa baǵynbaı ketedi. Myna múgedektik degen meni ábden tıtyqtatty. Keıde, men tósekten jaryq dúnıede joq adam sekildenip oıanam. Sodan keıin qaıtyp oralamyn... Men myna bir dúnıeni jazyp bitirdim. Ony «povest» dep atadym. Povesti «hıkaıat» dep onsha sátti aýdarmaǵan. Sol eskishe ataýymyz durys sekildi. Povestiń bas keıipkeri – ózimniń nemerem Qarlyǵash. Osyny oqyp shyǵýǵa qolyń tıe me?».

Budan ári Jálel ókimetke ókpe aıtady. Kitaptarymyzdy basyp ta, qalamaqy tólep te jarytpaı qoıǵanyn jazady. Dári-dármegine nápaqa jónine nazar jyǵady. Sóıtip, aýyr operasııadan keıin birer jyl ótse de, ońala almaı jatqanyna qaramastan, álgi «Qarlyǵash» atty povesiniń negizinde «Ult­­tyq tárbıe ortalyǵyn» qur­ǵysy keletinin jetkizedi.

Budan burynyraq biz Já­lel dostyń «Qashqyn» deıtin povesiniń qoljazbasyn oqy­ǵanbyz. Kompıýterge tergizip bergenbiz. Kólemdi dúnıe. Alaı­da  bir bastap ketseńiz, bas almas­tan oqyp shyǵasyz. Al myna jańa shyǵarmasy «Qarlyǵash» basqashalaý formada, Jálel Kettebektiń kádýilgi keremet stı­linen bólekteý baǵytta ja­zyl­ǵandyqtan ba, onsha unań­qyramaǵan.

Biz sodan kóp ýaqyt ótpeı-aq ildaldalap júrip, «Qazyǵurt kz» almanaǵyn ashqan edik. Jálel qurdastan «Qashqyn» povesin suradyq. «Jóndeımin áli», dedi. Aı saıyn, apta sa­ıyn suradyq. «Jóndep jatyrmyn», dedi. Keıingi kezde kún saıyn derlik surap júrdik. «Qaıta qarap bittim», degen aqy­rynda. Uldary Sattar men Muh­tar «Qashqyn» povesiniń elek­trondy nusqa­syn qoly­myzǵa tapsyrdy. Ara­da apta ótkende, úlken uly Sat­­tardyń daýsy telefonnan dirildeı estildi... Jyly jaq­taǵy jalǵyz qurdasymnan da aıy­rylyp qaldym sóıtip. Bul 2009 jyl edi.

«Qazyǵurt kz» almanaǵy­nyń 2010 jylǵy birinshi nómiri de jaryq kórdi. Jáleldiń jańa povesin oqyǵysy keletinder kóbeıe tústi. Almanahtyń qaq jartysyn alǵan «Qashqyn» – izdep júrip oqıtyndaı týyndy-tuǵyn.

Jálel Kettebek sonaý jetpi­sin­shi jyldardyń sońy men sek­seninshi jyldardyń basynda shaǵyndaý áńgimelerimen-aq eldi eleń etkizgen edi. Máskeýdegi álem­dik ádebıet ınstıtýtyn syrt­­taı oqyp támámdaǵan. Shyǵa­r­mashyl sheberlerdiń talaıynan tikeleı sabaq alǵan. Dúnıejúzilik dúldúlderdiń týyndylaryn taldaı-tarazylaı oqyp-úırengen. Izdenýiniń túri tótenshe, ańǵarympazdyǵy bótenshe bolatyn. Osyndaı-osyn­daı oqshaýlyqtaryna qa­­ramaı, Jálel Kettebektiń kin­dik qany Qyzyldyń qumynda tamǵany, Syr-ananyń boıynda topyraq keship, shymyrlap aqqan aıdynda júzgeni, Otyrartóbeniń qumyqqan áýe­nine elitip, Shar­dara teńi­­zine telmirgeni, sek­se­ýil men torańǵynyń tú­bin­de qoı baǵyp jatyp ta ki­tap ke­mirgeni bólekshe bili­nip tu­­ratyn. Ujymdyq jınaq­tarda, gazet-jýrnaldarda ja­rııa­lanatyn áńgimeleri men ocherkterin oqyǵandar: «Áı, mynaý qaıtedi-eı?!» demeı kala almaıtyn. «Otyz altynshy táýlik» dep atalǵan tuńǵysh kitabymen quttyqtap, qýanyp júrsek, Jálel qurdasymyz: «Qysqartyp, qyrqyp-qyrqyp shyǵarypty», dep súlesoqtana meńireıip otyr. «Balalyq shaq­pen qoshtasý» deıtin ekinshi kita­bynda sál de bolsa sergektene jymıyp, jelpine sóılegenin baıqaǵanbyz. «Men munda kúl­li qazaq ultynyń balalyq shaǵy­men, ańǵaldyǵymen, ańqaý­lyǵymen qoshtasqanyn aıtpaq em», degen.

Kezinde «Qaraqyz», «Je­ńe­shem, jorǵa jáne men», «Qań­tar» sııaqty kóptegen poves­ter men áıdik-áıdik ádemi áńgimeler jaratqan Násireddın Serálıevtiń ózine órshelene qarsy shyǵyp, árıne bir ja­ǵynan erkelep: «Sizder biz­ge jóndi oqyrman daıyn­dama­dyńyzdar», dep ashý­lanǵan keıip kórsetip, keıin­nen ha-ha-lap turyp kú­le­tin Jálel-aı deseńizshi! Sol Shardara teńiziniń jaǵasynda turatyn úıinde, aýdandyq gazette istep júrip-aq, nebir shymyr-shymyr shyǵarmalaryn jazdy. Syr óńiriniń ekologııasy týraly taǵdyrsheshti týyndylary kezinde jarııalanǵan joq. Shardara teńizi jaǵasyndaǵy úıiniń balkonynda Ernest He­mıngýeıge uqsap turyp, telefon soǵatyn. Shymkentke. «Áı, qurdasym, anaý Ivan Sergeevıch Týrgenev degen kókeń de, Ras­pýtın aǵań da izdenińkiremese, myna menen qap ketedi. Bildiń be? Osy gáp oıyńda bolsynshy», deıtin. Sonsoń ha-ha-ha-lap kú­letin. «Raspýtınge aıtaıyn, Ivan Sergeevıch ana jaıda ǵoı», deıtin ek. Áziline ázilmen.

Al endi jańaǵy «Qash­qyn» povesi – arnaıy sóz qoz­ǵaıtyndaı suńǵyla shyǵarma. Azyraq qa­na sholyp óter bolsaq, kúni ke­shegi, jekeshelendirý kezindegi jebirlerdiń qunyǵýy, Qoıshybaı syndy jıyrma úsh jyl qoı baǵyp, ne úıi joq, ne kúıi joq ahýal­da taǵy da túk­siz-dymsyz, tul­dyrsyz qal­ǵan qaıran qara sharýa kazaqtyń aqyrynda ashynyp, bir otar qoıdy Shardara jaqtan Shym­kentke qarata aıdap qashqany haqyndaǵy aıanyshty hıkaıa. Shardara men Shymkentti atap aıtpaǵannyń ózinde bul poves­ten Ońtústigińizdiń ózge­she ıisi burqyrap turypty. «Qaý­qıyp ósken qıryq-sıryq aǵashtar», «shopyr bitkenniń osy tusta qushyr­lana tistenetini», «púsh­teı quıryqtaryn shıyr­shyqtaı oraıtyn Baıshubarlar», «ki­rálin­niń qolaǵashtaı shıshasyn moınyna asyp, qolyna bıtdáriniń qaǵazyn qysyp usta­ǵan Qoıshybaı» – minekıińiz, alǵashqy betten-aq ańǵarylar «ıisterińiz».

«Qoıshybaı, – dep Qalıev ys etti».

Kórdińiz be, osy mańdaǵy on toǵyz otar men toǵyz aǵa sho­pan­nyń qojaıyny Qalıev «ys etti». Onyń «ys etkeninen» shoshynasyz.

«Derektirden at surap ediń ǵoı?» dedi odan ári Qalıev. «Iá, suraǵam. Jylqy zaýyttan qu­nan berseńizder degem», deıdi Qoıshybaı shopan. «Da, da, da... Endi saǵan qunannyń da, dónenniń de qajeti bolmaıyn dep tur», deıdi Qalıev. «Bolmaǵany qalaı?» deıdi aǵa shopan. «Maldaryń jekeshege ketkeli jatyr».

Qalıev bastaǵan qonaqtar, ıaǵnı sanaq komıssııasy óz ju­mys­taryn bitirip, ses kór­setip kete barady. Mazaqy mys­qylmen aqyl-keńesterin aıtyp ketedi: «Saýda qylasyń ba, joq álde, qaıtyp baǵatyn mal izdeısiń be, álde Shardara qala­syna kóshesiń be, erik ózińde. Qazir qalada turý moda ǵoı».

Qoıshybaı eseńgiregen. Kári attyń qasynda júrelep, jer syzyp otyryp qalady. Erteńine tús aýa dırektordyń qaıyn atasyna barady. Alty júz elý eki qoıdy soǵan ótkizýi kerek edi. Áldebir úmitpen barǵan. Odan da túńilip qaıtady. Aqyrynda jan-jaqty ázirlik jasap, azyq-aýqat qamdap, oq­shantaıyn toltyryp, otardy alǵa salyp, qashyp shyǵady. Qatyny Qyzdarkúl darııadan ótkizip, shyǵaryp salady. Ekeýi belgilengen merzimde Shymkentte kezdespek edi. «Esińe saqta, bizdiń eshkimge qııa­natymyz bolǵan joq. Bul mal – bizdiń malymyz, bizdiń jıyr­ma úsh jyldyq mańdaı terimiz... Men kórip keldim. Keńsedegi aktıvteriń de, zavhoz da, derektirdiń qaıyn atasy da bizdiń baǵyp-qaǵyp ósirgen maldarymyzǵa laıyqty adamdar emes. Qashpaq bolǵanym sodan...».

Qoıshybaı nebir azaptar men tozaqtardy bastan keshedi. Eki aıaqty aıýandardan da. Qasqyrlardan da. Shoıǵaradaı «Djıpti» jańa baılardan da. Polısııanyń Tazabekovteı jemqorlarynan da. Taǵysyn-taǵylardan da.

Aqyrynda qashqyn Qoıshy­baıdyń astyndaǵy aty men jal­ǵyz qoıy ǵana qalady. It­teri de ıelerin qorǵashtap, adal ólim qushady.

«It ornyna moıny qylqıǵan kári saýlyq ertken attyly adam sap-sary ańyzben qalaǵa bet túzedi», dep aıaqtalady povest.

Jyly jaqtaǵy jalǵyz qur­da­sym Jálel Kettebektiń jarııalanbaǵan dúnıeleri tipti de az emes. Nebir áńgimeleri men povesteri, romany bar.

О́ziniń kózi ketken soń «Jazý­shy» baspasynan jalǵyz kita­by jaryq kórdi. Baqılyq bolǵannan keıin eki jyl ót­kende. «Túısik» degen atpen. Túısik­shil oqyrmandary qatty qýanǵan.

Tiri bolǵanda Jálel Ket­tebek osy naýryzdyń onynda jetpis beske tolar edi. Aıtyp ta, jazyp ta júrmiz, teteles tá­telerimiz Tólen Ábdik, Bek­sul­tan Nurjekeuly, Dýlat Isabekovterdiń qurdastary, 1941-1942 jylǵylar barshy­lyq. Qudaıǵa shúkirshilik. Jıyr­ma­shaqtyǵa jetip jyǵy­lady. Al qyryq besinshi jyl­ǵylar, ıakı meniń qurdas qalamdastarym saýsaqpen sanarlyq. Dara darynymyz Jumataı Jaqypbaev tym erte ketti. Endigi esenderi Tynymbaı, Temirhan bastaǵan úsh-tórteý ǵana. Jálel Ket­tebek­ti umytýǵa bolmas. Dep bıyl, pan­demııa degen pále­kettiń al­dynda, naýryzdyń basynda Shymkenttegi Ál-Farabı kitap­hanasynda arnaıy kesh ótkizdik. Ápkesi, qaryndasy, zaıyby, uly keldi. Ápkesi «Jaryǵym Jáleldi umytyp ketti ǵoı bári dep júr edim, bar ekensińderder ǵoı», dep egildi. Tógildi. Baýyrynyń balalyq shaǵyn eske túsirip. Jary Kúl­paraz ben uly Sattar Jálel dostyń jarııalanbaǵan jazbalary jetip-artylyp jatqanyn jetkizdi.

P.S. «Qazyǵurt kz» jýrnalynda osydan on jyl buryn jarııalanǵan «Qashqyn» povesin suraýshylar kóp bolǵany jadymyzda jańǵyrady. Marqum Qajyǵalı Muqanbetqalıuly da surady. Salyp jiberdik. Qajekeń: «Myna qurdasyńdy da, shyǵarmalaryn da umytý múmkin emes», degen. О́kinishke qaraı, shyǵarmalary kitap bop shyqpaı jatyr. Aty-jóni de eskerýsiz qalyp barady.

 

Marhabat BAIǴUT

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordada 1700-den astam jumys orny quryldy

Aımaqtar • Búgin, 17:30

Aralda adasqan ańshy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:10

Nur-Sultanda kottedj órtenip jatyr

Oqıǵa • Búgin, 12:27

Uqsas jańalyqtar