Pandemııa jahandyq ekonomıkaǵa kóleńkesin túsirdi. Búginde 2020 jyldyń ekinshi toqsanynda (sáýir-maýsym) ekonomıkasy eń qatty soqqy alǵan eki memleket – Perý men Úndistan. Bul byltyrǵy osy ýaqytpen salystyrǵanda ishki jalpy ónim kólemi tıisinshe 30,2 jáne 23,9 paıyzǵa kem. Ekonomıkanyń bulaı quldyraýy pandemııaǵa da, sondaı-aq onymen kúreske de tikeleı qatysty.
Máselen, Perýde COVID-19 indetinen qaıtys bolǵandardyń mıllıon adamǵa shaqqandaǵy jalpy ólim koeffısenti 939-ǵa teń. Ishki jalpy ónimniń quldyraýy da osymen baılanysty ekeni anyq.
Jalpy, ólim koeffısenti joǵary birqatar eýropalyq memleket, mysaly Ispanııa (647) jáne Ulybrıtanııa (613) ekonomıkalyq qıyndyqqa tap kelgenin málimdedi. Úndistandaǵy jalpy ólim koeffısenti 60-qa teń. Áıtse de, bul Afrıka men Azııadaǵy eń joǵary kórsetkish. Osyǵan qaramastan, ekinshi toqsandaǵy ekonomıkanyń kúrt quldyraýyn túsindirý qıyn (álemniń basqa elderine qaraǵanda anaǵurlym artyq). Onyń ústine, keıingi bes jylda Úndistan ekonomıkasy tez damyǵan 3-4 eldiń qataryna kiretin.
Mundaı erekshelikti qalaı túsinýge bolady? Onyń mánin bilý úshin bizge medısına men adam áreketi arasyndaǵy baılanysty anyqtaý kerek.
COVID-19 vırýs ashyq jerlerden góri, jabyq ǵımarattarda tez taraıdy degen senimdi eske túsireıik. Iаǵnı saıabaqta júrgennen góri meıramhanada otyrǵanda naýqastaný yqtımaldylyǵy joǵary.
Mundaı túsiniktiń paıda bolýyna myna nárse sebep. Medısına men fızıkany eskerip, sondaı-aq COVID-19 indetiniń tez juǵatynyn nazarǵa alsa, SARS-CoV-2 vırýsy bar tynys alý jolynan shyqqan tamshylar ashyq jerde jelmen ushyp ketip, tynys alý joldaryna túsýi tómendeıdi. Biraq dalada dál osyndaı bolady deý qıyn. О́ıtkeni tynys alý jolynan shyqqan tamshylar aýyr bolǵandyqtan, jelsiz jerde tez tómenge túsedi. Iаǵnı ashyq daladaǵy samal jel tamshylardy aýada kóbirek ustaıtyndyqtan, ǵımarat ishinde joq qaýip-qater syrtta paıda bolady.
Jabyq ǵımarattar óte qaýipti degen pikir de tolyqqandy emes. Sebebi koronavırýs pen tamshylardyń aerodınamıkasy ǵana emes, ol adamdardyń áreketine de tikeleı qatysty. Máselen, sózimiz dáleldi bolýy úshin naýqastanǵan adamnyń qasynda vırýs juqtyrý yqtımaldylyǵy meıramhanalarda da, saıabaqtarda da 50 paıyzǵa teń dep alaıyq. Sondaı-aq halyqtyń jartysy naýqastandy dep esepteıik. Mundaı jaǵdaıda saıabaqta nemese meıramhanada kezikken adamnan COVID-19 vırýsynyń juǵý yqtımaldylyǵy 25 paıyzǵa azaıa túsedi.
Endi mynandaı jaǵdaıdy elestetip kórińiz. Bılik ókilderi COVID-19 ashyq aýadan góri, meıramhanalarda juǵýy joǵary dep málimdedi. Eger adamdar osyǵan sense, bul óz-ózinen oryndalatyn boljamǵa aınalady. Sebebi meıramhanalarǵa táýekelshil emes adamdar barmaıdy (ıaǵnı vırýs juǵý qaýpi 25 paıyzdan asatyn jerge). Endeshe, meıramhanaǵa táýekelge bel baılaǵandar ǵana aıaq basady.
Budan bylaı dep esepteýge bolady. Meıramhanalarǵa baratyndar táýekel etetindikten, olardyń naýqastaný yqtımaldylyǵy joǵary. Qarapaıym esepteý úshin, táýekelshilderdiń 75 paıyzy aýyrdy, al qalǵandarynyń 25 paıyzy aýyrdy dep alaıyq. Mundaı jaǵdaıda da naýqastyń vırýsty juqtyrý yqtımaldylyǵy áli de 50 paıyzǵa teń. Endeshe, adamdar meıramhanalar qaýipti jer dep senetin bolsa, onda vırýs juqtyrý yqtımaldylyǵy 37,5 paıyzǵa teń, al saıabaqtaǵy qaýip 25 paıyzdan azaıady.
Mundaı yqtımaldylyq epıdemııalyq derektermen dáleldenedi. Al adamdardyń kóbi osyndaı zańdylyqtyń adam áreketine baılanysty ǵana emes, vırýstyń tabıǵatyna qatysty ekenine senedi. Ekinshi jaǵynan qarasaq, bılik ókilderi meıramhanalar saıabaqtarǵa qaraǵanda qaýipsiz dep málimdese, ondaı jaǵdaıda saıabaqtarǵa vırýs juqtyrý yqtımaldylyǵy joǵarylaıdy. Tipti epıdemııalyq jáne tamshylardyń fızıkalyq qozǵalysyn eskerip, saıabaqtardy meıramhanalardan qaýipsiz dep sanasaq ta, saıabaqtaǵy qaýip-qater kóbeımese, azaımaıdy.
Mundaı baılanysty anyqtap, túsiný vırýspen kúresýde ekonomıkany quldyratpaı áreket etetin saıası sheshim qabyldaýǵa kómektesedi. Úndistannyń qateligi – lokdaýn dep qate áreket etýi. Sebebi mundaı qadam mıllıondaǵan mıgrant jumysshylardyń eldiń túkpir-túkpirine ketýine, ásirese jaıaý saparlaýyna ákelip soqty. Úlken qalalardaǵy jumystar men jalaqy bir túnde joıylyp shyǵa keldi.
Medısına men ekonomıka arasyndaǵy baılanysty anyqtaǵanda, tańǵajaıyp saıası ıdeıalar paıda bolady. Sonyń birin Djordjııa tehnologııa ınstıtýtynyń ǵalymy Djoshýa Vaıs Stokgolm ekonomıka mektebiniń vebınarynda aıtty.
Úndistan men Perý sekildi memleketter vırýspen kúresip jatqanda da ekonomıkanyń jumys isteıtin, keminde jartylaı júrip turýyn qamtamasyz etetin ereje qabyldaýy tıis. Oı osydan kelip týyndaıdy. Testileýdi kúrt arttyrý kimniń COVID-19-ben aýyryp, kimde SARS-CoV-2 indetiniń antıdenesi bar ekenin anyqtaýǵa mol múmkindik beredi. Biz olarǵa kóp jalaqy tólenetin koronavırýs juǵý yqtımaldylyǵy joǵary jumystar usynamyz. Mysaly, aýrýhanalar men vırýspen betpe-bet keletin bıznes salalalary. Olardy qoldaný arqyly indet juqtyrýy múmkin adamdardy qorǵap, vırýstyń taralý tizbegin toqtatýǵa múmkindik alamyz.
Qalypty jaǵdaıǵa baılanysty, naryq óz degenin oryndaıdy. Antıdenesi bar adamdarǵa suranys ta artady, olardyń jalaqysy da kóteriledi. Biraq syrtqy faktorlar áser etken kezde naryq durys jumys istemeıdi. Sondyqtan úkimet ókilderi vırýspen kúresýde ekonomıkany da quldyratyp almaıtyndaı, aqyl tarazysyna salynǵan, jan-jaqty oılastyrylǵan saıasat júrgizýi tıis.
Kaýshık Basý,
Álemdik banktiń burynǵy bas ekonomısi, Úndistan bıliginiń ekonomıkalyq keńesshisi, Kornell ýnıversıtetiniń ekonomıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org
