Keńestik qazaq respýblıkasy: qurylýy jáne tutastanýy

Al saıası kózqarasy boıynsha birne­she topqa bólingen qazaq qaıratkerleri QAKSR Keńesteriniń Quryltaı sezi qar­­sańynda S.Arǵynshıevtiń páterinde jı­na­lyp, sezdiń partııada bar jáne partııa­da joq delegattarynyń qaty­sýy­men májilis ótkizedi. Osy májilis jó­ninde 1930 jyly 15 qarashada BMSB ter­geýshisine óz qolymen jazyp bergen málimdemesinde Á.Ermekov bylaı deıdi: «Oǵan Á.Jangeldın, S.Meńdeshev, Á.Bókeıhanov jáne basqa da kóptegen adamdar (olardyń birazyn umyttym) qatynasty. Álibekov pen Áıtıev te jáne úlgerip kelse S.Sadýaqasov ta qatysýǵa tıis edi. Májilis bastalar kezde Seıfýllın toby bolǵan joq... Májiliste partııada bar jáne onyń qatarynda joq qazaq delegattarynyń (toptarynyń) sezdegi pozısııasy týraly másele qoıyldy. Par­tııa múshesi qazaqtardyń sezd dele­gattary ishinde azshylyq ekendigin eskere otyryp, sezde qazaqtyń ulttyq, tur­mystyq, sharýashylyq erekshelikterin, onyń sheshimderinde eskerý úshin birlesip daýys berý jóninde aldyn ala kelisim jasaldy. Seıfýllınniń kelýine baılanysty sezd barysynda Jangeldın – Seıfýllın toby quryldy. Bul top, meniń pikirimshe, joǵarydaǵy kelisimdi júzege asyrtqyzbaı tastady». Bul qujattan, burynǵy alashordashylar men ultshyl kommýnısterdiń ózara ymyraǵa kelý­ge tyrysqanyn baıqaýǵa bolady. Biraq, bul jıyn qazaq qaıratkerleriniń árbir qadamyn jymyn bildirmeı ańdyp otyr­ǵan TK qyzmetkerlerine belgisiz boldy dep aıta qoıý qıyn. Á.Ermekovtiń osyndaı málimdeme jasap otyrýynyń ózi so­nyń naqty aıǵaǵy bolsa kerek. Bir sóz­ben aıtqanda, osy májilis sheshimine Á.Jan­geldın men S.Seıfýllın satqyn­dyq jasady dep aıyptaý durys emes. Se­bebi BTK-nyń ókiletti ókilderi men RK(b)P Qaz­­­obl­bıýrosynyń qatań baqylaýymen ót­­ken Quryltaı sezde bolshevıktik qa­ǵı­­­­dalardyń qabyldanbaýy múmkin emes edi.

1920 jyly 4 qazanda keshki saǵat 18.00-de Orynbordaǵy Sverdlov atyndaǵy klýbta QAKSR Keńesteriniń Quryltaı se­zin Qazrevkom tóraǵasy V.Radýs-Zen­kovıch saltanatty túrde ashyq dep jarııalady. Sezd ashylǵan ýaqytta onyń jumysyna 234 delegat sheshýshi, 8 delegat keńesshi daýyspen qatysty. 1917 jyldyń 25 qazanynda Keńesterdiń Búkilreseılik II sezinde qabyldanǵan dekretke sáıkes RKFSR-degi memlekettik bıliktiń joǵarǵy organy – Keńester sezderi bolyp tabyldy. Al sezder aralyǵyndaǵy kezeńde joǵarǵy memlekettik bılik Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıtetine (BOAK) tıesili bolyp belgilengen edi. Osyǵan sáı­kes, Qazaqstanda respýblıka memle­ket­tik bıliginiń joǵarǵy organy – Keńes­ter­diń Búkilqazaqstandyq sezi, al sezder aralyǵynda QAKSR Ortalyq Atqarý Komıteti bolyp tabyldy.

Sezderdiń ókilettilik sheńberine shek qoıylmady. Búkil respýblıkalyq mańyzy bar máseleler, sonyń ishinde halyq sha­rýashylyǵyna jalpy jetekshilik jasaý, respýblıka bıýdjetin baqylaý jáne ony bekitý, respýblıka ishindegi terrıtorııalyq bólinister, respýblıka úkimetin saılaý jáne barlyq ishki basqarý máseleleri 1920 jyldyń 26 tamyzyndaǵy dekret negizinde Keńesterdiń Búkilqazaqstandyq quryltaı sezinde sheshilýi tıis boldy.

V. Radýs-Zenkovıchtiń kirispe sózinen keıin orkestr «Internasıonaldy» oryndady. Sodan keıin, 2 qazandaǵy pleným sheshimine sáıkes, sezd Prezıdıýmynyń quramyna V.Radýs-Zenkovıch, Á.Dosov, S.Meńdeshev, Á.Jangeldın, I.Akýlov, A.Avdeev, P.Strýppe, A.Baıtursynov, I.Martynov saılansa, V.Lenın, I.Stalın, M.Kalının sııaqty basshylar sezdiń qurmetti tóraǵalary bolyp saılandy. Osydan soń, jerleý marshynyń azasymen azamat soǵysynda qaza tapqan revolıýsııa kúreskerleri eske alyndy.

Sezdegi alǵashqy quttyqtaý sóz RK(b)P Qazoblbıýro hatshysy I.Akýlovqa be­rildi. Ol bostandyqqa umtylǵan dúnıe­júzilik jumysshy qozǵalysynyń basyn­da turǵan kommýnıstik partııany dáripteı kele, «kompartııa jańa kúsh pen energııa jınaý úshin ýaqytsha tynystaýy múmkin, biraq, eshqashan kúresin toqtat­paıdy» dep málimdedi. Ol odan ári «jas Qyr­ǵy­zııanyń osy kúreste beıtarap qalýynyń múmkin emestigin» aıta kelip, jas Qazaq keńes respýblıkasyn jumysshy tabyn jaqtaýǵa shaqyrdy.

Sodan keıin sóılegen Orynbor-Tor­ǵaı gýbatkomy men Orynbor qalalyq keńesiniń tóraǵasy G.Korostelev jas respýblıka ókimetiniń negizi eńbekshiler bolýy tıis, Bashkırııadaǵydaı býrjýazııa­lyq ultshyldardyń bıligine jol berýge bolmaıdy dedi. Al Orynbor-Torǵaı gýbernııalyq kásipodaǵynyń tóraǵasy A.Zdobnov Orynbor qalasy men gýber­nııasy jumysshylarynyń atynan eń­bekshi qazaq halqyn quttyqtady. RKJO Qyr­bıýrosynyń atynan quttyqtaǵan S.Sa­­dýaqasov qazaq jastaryn jańa res­pýb­lıkanyń múddesi úshin jumys ja­saý­ǵa shaqyra otyryp, qazaq áıelderine tezi­rek bostandyq berý qajet dep erekshe toqtaldy. Osydan soń RK(b)P Sibbıýrosy qa­zaq-tatar bóliminiń atynan sóz alǵan Á.Dosov Aqpan tóńkerisinen keıin ne ad­mıral Kolchaktyń, ne Denıkınniń qa­zaq halqyna bostandyq bermegenin, bos­tandyqty tek qana Qazan tóńkerisi ber­genin sezd delegattarynyń esine saldy. Bul sózdiń astarynda «Birlik» uıymy­nyń úshke bólinýinen keıin «Úsh júz» par­tııasynda bolǵan Á.Dosovtyń Alashorda­ǵa qarsy pozısııasy jatqan bolatyn.

Moskvadan arnaıy kelgen RKFSR Ult isteri jónindegi halkomatynyń Kollegııa múshesi S.Dımanshteın: «Múmkin, Qyr­ǵyzııa halqy sezdiń ashylǵan kúnin ult­tyq meıram dep jarııalaıtyn shyǵar. Sez­diń ashylǵan kúnin qyrǵyz halqynyń ómi­rindegi barlyǵy teń bolatyn, ústem taby, basym til, basym ult bolmaıtyn jańa dáýirdiń bastalǵan kúni dep esepteý kerek», – deı otyryp, Qazaq keńes respýblıkasy Shyǵys halyqtary arasynda kommýnıstik ıdeıany taratýshy bolady dep senim bildiremin dedi. Sondaı-aq onyń usynysy boıynsha sezd Bakýdegi Shy­ǵys halyqtarynyń is-áreket jáne úgit-nasıhat komıtetine jedelhat joldandy.

S.Dımanshteınniń birinshi usynysy arada eki jylǵa jýyq ýaqyt ótken soń qa­byl bolyp, 1922 jyly 26 tamyzda Qaz­atkom «4 qazandy QAKSR-niń mem­lekettik mereke kúni dep jarııalaý týraly» dekret qabyldady. Dekrette Quryltaı sezdiń ashylǵan kúnin tarıhı mańyzy zor ári ólkeniń ómirine uly ózgeris ákelgen kún dep esepteı otyryp, 4 qazandy QAKSR men onyń halqynyń memlekettik jáne halyqtyq revolıýsııalyq merekesi dep kórsetti. QAKSR-niń 5 jyldyq merekesi 1925 jyly 6-9 qazan kúnderi 5-saılanǵan Qazatkomnyń 2-sessııasy barysynda du­rys atap ótilgenine qaramastan, 4 qa­zan­dy mereke kúni dep jarııalaǵan osy dek­retke sáıkes, biraz jyldardan keıin 4 qazandy QAKSR-niń qurylǵan kúni re­tinde de qarastyratyn qate úrdis qalyp­tasty. Mysaly, 1930 jyly 3-6 qazanda QAKSR-niń 10 jyldyǵy atap ótilgen 7-saı­­lanǵan Qazatkomnyń 3-shi merekelik ses­sııasy manıfestinde: «...1920 jyly ok­tıabr­diń 4-kúni Qazaqstan eń­bek­shi­leri sosıaldyq negizindegi avtono­mııa­ly keńesti qazaq respýblıkasyn or­nat­ty», – dep, Quryltaı sezdiń ashyl­ǵan kú­nin QAKSR-niń qurylǵan kúni retinde kór­se­tip jiberdi. Sondaı-aq óz­ge de bir­qatar QAKSR basshylary men jýr­na­lısteriniń merzimdi baspasóz betinde ja­­rııalanǵan maqalalarynda osyndaı qa­telik jappaı oryn aldy.

S.Dımanshteınnen keıin BOAK qa­zaq bólimi tóraǵasynyń orynbasary I.F.Kı­selev (QAKSR tarıhynda eki I.F.Kıse­lev boldy. Bul – 1889-1938 jyldary ómir súrgen, 1-4-saılanǵan QazOAK múshesi bolǵan Kıselev edi. Ekinshi I.F.Kıselev (1888-1942) 1-saılanǵan QazOAK jáne 5-saılanǵan RK(b)P Qazólkekomynyń múshesi, onyń bıýrosy músheligine kandıdat boldy – S.Sh.), Sibrevkom múshesi E.Polıýdov, Torǵaı oblysynyń delegaty, bolatkom múshesi H.Tórejanovtar qut­tyqtaý sóz sóıledi (1860 jyly týǵan – S.Sh.). Sodan keıin, Qyrǵyzııanyń Edil-Kaspıı Qyrrevkomynyń, Sibrevkomnyń, Qostanaı qalalyq jumysshy, sharýa jáne qyzylásker depýtattary keńesiniń, Qostanaı qazaq seksııasynyń, Qostanaı ha­lyq aǵartý bóliminiń, Qarqaralydaǵy qa­zaq ıntellıgensııasy keńesiniń quttyqtaý jedelhattary oqyldy. Sezd delegatta­ry Qyzyl armııa men flotqa, Komıntern men BOAK-ke quttyqtaý jedelhattaryn daıarlaýdy prezıdıýmǵa tapsyrdy.

Al 5 qazanda tańerteń ótken QAKSR Keńesteri Quryltaı seziniń ekinshi májilisinde kommýnıstik fraksııanyń usynysy boıynsha 14 pýnktten turatyn sezdiń kún tártibi qabyldanyp, mandat, ákimshilik, áskerı, jer, ekonomıkalyq qurylys komıssııalarynyń quramy saı­landy. Sonymen qatar halyq aǵar­tý (S.Meńdeshev), densaýlyq saqtaý (S.Ar­ǵyn­shıev), ádilet (Ǵ.Álibekov), áleýmettik qamsyzdandyrý (A.Baıtursynov), qar­jy (I.Martynov) seksııalarynyń tór­aǵa­lary men quramy saılandy. S.Meń­deshevtiń usynysy boıynsha Bashqurt respýblıkasynyń eńbekshi halqyna qut­tyqtaý jedelhatyn jóneltý týraly she­shim qabyldandy. Sezdiń keshki máji­lisinde Qazrevkomnyń qyzmeti týraly eki baıandama tyńdaldy: Qazrevkomnyń jalpy qyzmeti týraly – S.Arǵynshıev, Qazrevkomnyń jeke salalar boıynsha jumysy týraly – S.Meńdeshev.

Sezdiń 6 qazanda ótken tańerteńgi má­jilisinde Qazrevkomnyń qyzmeti týraly baıandamalar talqylandy. Jaryssózge shyqqan E.Polıýdov, S.Aıthojın (Aqmola oblysynyń delegaty), I.Zaromskıı syndy delegattar Qazrevkom jumysyn synǵa aldy. Al Á.Ermekov Qazrevkom jumysyna obektıvti baǵa bere otyryp, jumys júrgizetin naqty terrıtorııasy da bolmaǵan Qazrevkomnyń Qazaq AKSR-in qurýǵa qol jetkizýi úlken jetistik dedi. Sonymen qatar Á.Ermekov Qazaq AKSR-i quramyna barlyq qazaq jerlerin birikti­rý qajettigin atap kórsetti. S.Meńdeshev ja­­ryssózge oraı qorytyndy sóz sóılep: «..asa qıyn jaǵdaıda jumys isteı oty­ryp, isteýge bolatynnyń barlyǵyn iste­dik», – dep jaýap berdi.

Keńestik Qazaq Respýblıkasynyń qurylǵan kúni – 6 qazan. Sebebi, dál osy kúni QAKSR Keńesteri Quryltaı seziniń keshki májilisinde 2 «qarsy» jáne 5 «qa­lys» daýyspen «QAKSR eńbekshileri quqyǵynyń deklarasııasy» atty birin­shi Konstıtýsııalyq qujat qabyldanyp, sezd QAKSR-di jumysshylardyń, eń­bek­shi qazaq halqynyń, sharýalar, kazak­tar, qyzyl áskerler depýtattary Keńes­teriniń respýblıkasy dep jarııalady.

Sezdiń 5-6 májilisteri 7 qazanda ót­ti. Al 8-9 qazanda (juma-senbi – S.Sh.) sezd májilisteri bolǵan joq. 10-11 qazan kúnderi RK(b)P Qazoblbıýrosy oblystardan kelgen ókildermen birge birikken pleným ótkizdi. Osy birikken májiliste QazOAK Prezıdıýmynyń tóraǵasy men músheleri aldyn ala belgilendi. Sez­diń sońǵy kúni ótken eń sońǵy 12-shi kesh­ki májilisinde 76 adamnan turatyn QazOAK quramy saılandy. Sonymen qa­tar osy kúni QazOAK Prezıdıýmynyń qu­ramy men tóraǵasy, HKK quramy saı­landy. S.Meńdeshev biraýyzdan Qaz­OAK Prezıdıýmynyń tóraǵasy bolyp, V.Radýs-Zenkovıch, I.Akýlov, Á.Jan­geldın, B.Almanov, S.Sadýaqasov, I.Kı­selev (Yrǵyzdyq áskerı komıssar), Ǵ.Bó­keı­hanov, Á.Dosov jáne S.Seıfýllın mú­sheleri bolyp saılandy.

QAKSR Keńesteriniń Quryltaı se­zine barlyǵy 273 delegat qatysty, olar­dyń 7-ýi ýezdik atkomdardan boldy. Odan basqa, QAKSR-ne kirmeıtin Altaı gýbernııasynan 6 delegat kelgen edi. Sezdiń mandattyq komıssııasynyń usynysy bo­ıynsha olarǵa da sheshýshi daýys quqyǵy berildi. Delegattardyń 128-i qazaq, 127 orys, 18-i basqa ult ókilderi bolsa, onyń 197-si kommýnıst, 4-ýi solardy jaqtaýshy jáne 72-si partııa qatarynda joqtar edi.

1-saılanǵan Qazatkom músheleriniń 37-si qazaq (Adaılyq ókildiń kim ekenin ázirge anyqtaı almadyq – S.Sh.), 33-i orys, 1 evreı, 1 polıak, 1 latysh, 2 tatar jáne 1 shoqynǵan tatar boldy. Pa­ıyz­ǵa shaqqanda 48,6 paıyzy qazaq bol­dy. Eger qazaqqa tileýles bolǵan S.Sha­rıpov pen K.Týhbatýllındi qossaq 51,3%-y túrki tektes ult ókilderi bolyp shy­ǵar edi. Sonymen qatar Qazatkom Pre­zı­dıýmynyń 70%-y qazaq boldy. Osy san­dyq kórsetkishterge qarasaq, qazaqtar Qazatkomda basym rólge ıe bolǵan sııaq­ty. Al shyn máninde, búkil máseleni Qaz­at­kom quramy nemese Prezıdıýmy da emes, Qazatkomnyń Komfraksııasynyń bıýrosy sheshti. Al komfraksııa bıý­rosynyń sheshimderi aldyn ala RK(b)P Qyroblbıýrosynda qabyldanatyn. Al ondaǵy sheshimderdi Akýlov, Kýlakov, Remez, Haıkes, Radýs-Zenkovıch, Mar­tynov, Avdeev, Strýppe sııaqty orys, evreı jáne ózge de eýropalyq ult ókil­deri qabyldady. Qazatkom is júzinde tek qana RK(b)P Qyroblbıýrosynyń she­shimderin maquldaýshy jáne júzege asy­rýshy bılik organy dárejesinde boldy. Al Qyroblbıýro quramyndaǵy Myr­zaǵalıev, Jangeldın, Á.Álibekov, Dosov, Meńdeshev, Baıtursynov sııaqty qazaq ultynyń ókilderi eshqashan basym daýysqa ıe bola almady. Osy jerde, RK(b)P OK-nyń Orynbordy jáne Ertis boıyndaǵy orys halqy tyǵyz ornalas­qan jerlerdi QAKSR-ine ne úshin qosýdy jaqtaǵany aıqyndala túsedi. Iаǵnı jo­ǵarǵy memlekettik bılik organdary úshin bolatyn saılaýda barlyq oryndar res­pýblıkanyń ulttyq quramyna sáıkes proporsıanaldy túrde bólinetini de aldyn ala eskerilse kerek. QAKSR tarıhynda ótken respýblıkalyq toǵyz sezde saılanǵan Qazatkomnyń ulttyq quramyna taldaý jasaý osyny kórsetedi.

QAKSR-i qurylǵannan keıin, 1920 jyly 14 qazandaǵy QazOAK Prezı­dıý­mynyń birinshi májilisinde QazOAK ja­nyndaǵy Ákimshilik komıssııasy qury­lyp, tóraǵalyǵyna S.Meńdeshev saı­landy. S.Meńdeshev basqarǵan komıs­sııa­nyń negizgi mindeti – QAKSR-niń ter­rıtorııalyq tutastyǵyn qalpyna keltirý boldy. Ákimshilik komıssııa jumysy 1920 jyly 25 qazanda Mańǵyshlaq ýezi men Zakaspıı oblysyna qarasty Krasno­vodsk ýeziniń 4-shi jáne 5-shi bolystaryn QAKSR quramyna qosyp, Adaı ýezi jáne 5 adamnan turatyn Adaı ýrevkomy quramyn bekitýden bastaldy.

1920 jyly qarasha-jeltoqsanda ótken QazOAK Prezıdıýmynyń májilisterinde Sibrevkomnan Aqmola jáne Semeı oblystaryn qabyldap alý máselesi úzdiksiz talqylanyp otyrdy. QAKSR-in qurý týraly dekret boıynsha qosylýy sheshilip qoıǵanymen, bul oblystardy qosyp alý ońaıǵa soqpady. Jańa ǵana qurylǵan respýblıkadaǵy kadr jetispeýshiligi men keńestik apparattyń álsizdigi, Qazatkom múmkindiginiń shekteýli bolýynan bul jumysty júzege asyrý uzaqqa sozyldy. Sibrevkom óz kezeginde bul oblystardy bermeýdiń barlyq aıla-sharǵylaryn jasady. 1921 jyly 6-13 aqpanda Orynborda ótken 1-saılanǵan Qazatkomnyń 1-sessııasynda S.Sadýaqasov jasaǵan baıandamanyń negizinde «S.Meńdeshev basqaratyn Aq­mola jáne Semeı oblystaryn qosyp alý jónindegi tótenshe ókiletti komıssııany» qurý týraly qaýly qabyldandy. Aqmola jáne Semeı oblystaryn QAKSR-ine qa­­byl­daý jumysy 1921 jyly naýryzda bas­talyp, mamyrdyń sońyna deıin jalǵasty.

Qazatkomnyń «Aqmola jáne Se­meı oblystaryn qabyldaý jáne uıym­das­tyrý jónindegi tótenshe ókiletti komıs­sııasynyń» birinshi májilisi 1921 jyly 23 naýryzda ótkizildi. S.Meńdeshev bas­taǵan Komıssııa Omby qalasyna kelip óz jumysyna kiristi. Tótenshe ókiletti komıssııanyń Aqmola jáne Semeı oblystaryn qosyp alý boıynsha 1921 jyly sáýir-mamyrda júrgizgen jumystary Sibrevkom men BOAK tarapynan zor kedergilerge tap boldy. Komıssııa Qazaq respýblıkasynyń múddesin qorǵaý úshin úzdiksiz kúres júrgizdi. S.Meńdeshev QAKSR quramyna qosylatyn oblystardy basqarý apparatyn qalyptastyrý isine M.Áýezov, S.Sadýaqasov sııaqty ji­gerli de saýatty jastardy tartty. Ko­mıssııa sáýirde Aqmola jáne Semeı oblystaryn QAKSR quramyna qosyp alý bary­synda barlyq keńestik-sharýashylyq mekemelerdi bilikti qyzmetkerlerimen birge, qajetti kerek-jaraqtary jáne múlkimen birge qosyp alýǵa basa nazar aýdardy. Ásirese Omby gýbernııasynyń baılanys, poshta jáne telegraf bólim­deri búkil qurylǵylarymen, barlyq qyzmetkerimen QAKSR qaraýyna ótti.

1921 jyldyń ortasyna qaraı Aqmola jáne Semeı oblystary túgelimen QAKSR qa­raýyna ótip bitti. Sonymen qatar, QAKSR ókimet organdary Omby oblysy­nan QAKSR-ine tıesili terrıtorııalardy bólip alý úshin úlken jumystar atqardy. Qazaqstan tarapy Omby ýezin Omby qalasymen birge Qazaqstanǵa qosyp alý úshin kúres júrgizdi. Al Sibrevkom keri­sinshe, atalǵan aýmaqty qalaı bolǵanda da Qazaqstanǵa bermeýdiń barlyq amalyn jasady. Sonyń nátıjesinde QAKSR úkimettik komıssııasy men Sibrevkom Omby ýezin bólý máselesinde ortaq keli­simge kele almady. Taraptar máseleni RKFSR BOAK-tiń qaraýyna shyǵarýǵa máj­búr boldy. RKFSR BOAK-tiń 1921 jyl­ǵy 10 maýsymdaǵy sheshimine sáı­kes Omby ýezi ekige bólinip, ońtústik bóligi Esil­kól stansasymen qosa alǵanda QAKSR-ne berilýi tıis bolǵanymen, bul má­sele oń sheshimin tappaı, Esilkól stan­sııa­sy mańyndaǵy 10 bolys Sib­revkomǵa qarasty Omby oblysynyń quramynda qalyp qoıdy.

1924 jyly tutas Túrkistan ıdeıasynyń negizi bolǵan Túrkistan respýblıkasyn ulttyq birlikterge bólshekteý saıasaty júzege asyryldy. 1924 jyly 11 qazanda RK(b)P OK Saıası bıýrosynyń májilisinde «Orta Azııadaǵy ulttyq mejeleý týraly» másele sońǵy ret qaraldy. 24 pýnkt­ten turatyn sheshim tolyqtaı ózbek ta­rapynyń múddesin qoldady. Májiliste Tashkentti О́zbek respýblıkasyna berý týraly Saıası bıýronyń burynǵy sheshimi óz kúshinde qaldyryldy. Osylaısha, qazaq qaıratkerleriniń Tashkent úshin bolǵan kúresi aýyr jeńilispen aıaqtalyp, ejelden qazaq halqy qonystanǵan jerdiń 1/3-i jáne ondaǵy 900 myń qazaq О́zbek res­pýblıkasynda qalyp qoıdy. Munyń ózi, taǵy da respýblıkadaǵy qazaqtardyń sany paıyzǵa shaqqanda basym bolyp ketpes úshin qoldan jasalǵan qıturqy saıasat edi.

Tashkentten aıyrylǵan QAKSR-in­de jańa astana máselesi kún tártibine kó­terildi. 1924 jyly 23 jeltoqsandaǵy RK(b)P Qazobkomy bıýrosynyń máji­lisinde Orynbor-Torǵaı oblysyn qurý jáne oblys astanasy retinde Orynbordy qaldyrý týraly sheshim qabyldandy. Ol 27 jeltoqsanda RK(b)P OK-ne hat ja­zyp, onda Torǵaı jáne Orynbor oblys­taryn biriktirip, QAKSR ortalyǵy etip Orynbordy qaldyrý týraly Qaz­obkom sheshimimen kelispeıtindigi týraly málimdep, QAKSR astanasy retinde Aqmeshit qalasyn belgileýdi usyndy. 1925 jyly 15-19 sáýirde jańa astana Aq­meshitte ótken Qyrǵyz AKSR Keńesteriniń besinshi sezinde qazaq halqy óziniń tarıhı atyn qaıtaryp, búkil qazaq jeri quramyna biriktirilgen respýblıka ataýy – Qazaq AKSR-i bolyp, Aqmeshit – Qyzylorda bolyp ózgertildi.

Sábıt ShILDEBAI,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi