Jýrnaldyń bul sany túgeldeı sol kezdegi jas qalamgerlerge arnalǵan bolatyn. Onda turǵan ne bar dersiz? Alaıda, sondaǵy jastardyń barlyǵy keıinnen qazaq ádebıetiniń qarymdy qalamgerlerine aınaldy. Osyndaı qýatty shyǵarmashylyq býynǵa jol ashyp, olardy jýrnaldyń bir sanynda toǵystyrý arqyly qalyq qazaqqa tanytqan kim edi? Ataqty jazýshy Muhtar Maǵaýın!
Sol qalamgerlerdiń biri M.Maǵaýın jónindegi qyzyqty bir derekterdi eske túsirip, tebirene jańǵyrtqan eken. Sony esh qospasyz baıandaıyn. Aıryqsha tolqyp, erekshe yqylaspen jetkizgen áserli áńgime úzikteri, menińshe qalyń oqyrmandy da eleńdetse kerek. О́ner sheberleriniń, tvorchestvo adamdarynyń kúndelikti kúıbeń tirlikteri men jeke bastaryna kerek deseńiz, tikeleı taǵdyr-talaıyna qatysty jaǵdaıattar kimdi bolsyn qyzyqtyrary sózsiz.
Aldymen Roza Muqanovanyń lebizine qulaq túrelik:
– Adamdardyń ómirinde aıaýly, ózin qadirleıtin, únemi jadyńda meıirimimen saqtalatyn esimder bolady. Ásirese zııaly qaýymnyń ishinde kóp emes, saýsaqpen sanarlyq qana meniń aǵalarym men apalarym bar. Solardyń arasynda jazýshy Muhtar Maǵaýınniń orny men úshin múldem bólek. Osy jerde esime túsedi, qolyma alǵash qalam ustap, ádebıetke, jazý-syzýǵa beıimimdi baıqap, aqyl-keńesin udaıy aıtyp otyratyn ákemniń yqpaly zor boldy. Mektep qabyrǵasynda jazǵan shaǵyn materıaldarym, móltek sýrettemeler men áńgimelerim «Qazaqstan pıoneri» gazetinde jarııalanyp turdy. Este qalǵan qýanyshtardyń biri – sol kezdegi balalar basylymynyń redaktory, qazaqtyń kórnekti aqyny Farıza Ońǵarsynova apaımen hat jazysyp turǵan jyldarym. Al stýdent atanǵannan keıin Almatydaǵy ádebı ortamen aralas-quralasymyz odan beter yntalandyrǵany málim. QazMÝ-de oqyp júrgenimde, sol ýaqytta bedeldi basylym sanalatyn «Jalyn» jýrnalynda «Meniń úkim» deıtin áńgimem shyqty. Bas redaktor Tumanbaı aǵanyń sondaǵy qolymdy qysyp, basymnan sıpaǵanyn áste umytpaspyn.
Ýnıversıtetti támamdap buralańy kóp, úlken ómir jolyna qadam basqan tusta biz sekildi qalamynyń jeli bar, aıtar ózindik oıy bar, kelesheginen úlken úmit kútken bir top talantty jastyń múmkindikterin jarqyratyp kórsetýdiń reti túsken sııaqty. Qazaqstan jazýshylarynyń mańdaıyna bitken jalǵyz ádebı jýrnalyna bas redaktor bolyp kelgen Muhtar Maǵaýın kópten oılaǵan úlken ıdeıasyn, kókeıindegi reformasyn júzege asyrdy. 1989 jyldyń – №5 sanyn tutasymen jastar shyǵarmashylyǵyna arnady. Tyrnaqaldy týyndylarymen jarq etip kóringen qyz-jigitterdiń bir shoǵyryn jýrnal redaksııasyna aldyn ala shaqyryp ádemi áńgime ótkizgeni jadymda. О́ıtkeni buǵan deıin «Juldyz» jýrnalyna kileń klassıkter men belgili aqyn-jazýshylar ǵana jarııalanatyn. Jańadan jazyp júrgen jastardy bul basylymǵa múldem jolatpaıtyn. O zamanda «Juldyzdyń» aıbary da sesti, aty da kúshti.
«Men aldaǵy bir nómirdi túgel senderge, jas qalamgerlerge arnamaqpyn. Bul «batyldyǵym» maǵan soqqy bolyp tııýi de múmkin, myna Muhtar Maǵaýın oıyna kelgenin istep jatyr dep, baıbalam salatyndar da tabylar. Biraq men naǵyz daryndy, naǵyz qabiletti jas tolqynnyń ókilderine kıeli basylym betinde sát-sapar tilep, aq batamdy berýdi uıǵardym» degen edi sol kezesýde Muhtar aǵa.
Shynynda da osy jýrnalǵa shyqqandardyń barlyǵy derlik búginde qazaq ádebıetinde bedeldi býyn ókilderi sanalady. Ádebıette óz qoltańbalaryn qaldyryp, oqyrmandar qaýymy jyly qabyldaǵan sóz zergerleri sapyna qosyldy.Ulan-baıtaq elimizdiń barlyq aımaǵynan ádebıettiń ár janrynda qalam terbep júrgen talantty áriptesterimniń esime túskenderin atap keteıin. Olar –Talaptan Ahmetjanov, Asqar Altaı, Gúlzat Shoıbekova,Talǵat Keńesbaev, Ermek Amanshaev, Jańabek Shaǵataı, Qazbek Isa, Dıhan Qamzabek, Álibek Faızýllaev, t.b. Meniń de shyǵarmashylyǵyma sony serpin berip, eleýli betburys ákelgen osy ǵajaıyp jýrnalda «Shyqpaıtyn esik» atalatyn ótkir áńgimem basyldy. Mine munyń bári Muhtar aǵanyń kóregendigi, janashyrlyǵy, jastar boıyndaǵy qabilet-daryndy der kezinde tanyǵany bolsa kerek.
Reti kelgende men úshin taǵy bir úlken oqıǵa sanalǵan sátti eske túsireıin.Oqýdy bitirisimen sýdent-jastarǵa arnalǵan «О́rken» – «Gorızont» deıtin eki tilde shyǵatyn gazetke qatysyp júrdik. Ol kezde basylymnyń bas redaktory Beıbit Isabaev edi. Birde ujymnyń jýrnalısteri bas qosqan lezdemede ataqty jazýshy Muhtar Maǵaýınnen «Sáti túsken suhbat» aıdary aıasynda materıal uıymdastyrý týrasynda ájepteýir sóz qozǵaldy. Qalamger áriptesterimniń deni «Muhtar Maǵaýın suhbat bermeıdi. Onymen tildesý óte qıyn» degen yńǵaıda tartynshaqtaı berdi. Sol kezde men batyldanyp «Maǵaýınnen suhbatty men alyp kóreıinshi»dedim.Sóıtip gazet tapsyrmasymen Muhańa baryp jolyqtym.
– Qaraǵym Roza, men eshqandaı gazet-jýrnalǵa, teledıdar men radıo jýrnalısteriniń suraqtaryna jaýap bermeıtinim ras. Biraq sen kelip qalǵan ekensiń, káne, suraqtaryńdy qoıa bergeısiń.
Ile-shala aǵa ádebıet tóńiregindegi áńgimesin keńinen qamtyp, aǵyl-tegil kósilip sóıleı jóneldi. Álem ádebıetiniń, eýropa ádebıetiniń ne bir ozyq úlgileri týraly kól-kósir áńgimesi arasynda ózimizdiń tól ádebıetimizdiń arǵy-bergi tarıhynan qoparyp búgingi ulttyq rýhanı muralarymyzdyń jaı-japsaryn jan-jaqty ashyp tereńnen tolǵady. Buǵan deıin mańaıyna «eki shoqyp, bir qaraıtyn» zamannyń ashy shyndyǵyn úrikpeı, jaltaqtamaı syr etip shertti. Aıtylmaı kelgen aqtańdaqtar aqıqatyn, aty-jónderi búgingi urpaqqa beımálim atylyp ketken arystarymyz jaıynda úlken tebirenispen sóıledi. Beıne bir ózimdi buǵan deıin tabaldyryǵyn atap kórmegen ǵajaıyp bir «muraǵatta» otyrǵandaı sezindim. Muhtar aǵanyń ár sózin, ár lebizin, ár pikirin shamam jetkenshe qaǵaz betine túsirýge tyrystym.
Erteńine daıyn materıaldy Muhtar aǵaǵa ákelip, tanysyp shyǵýyn ótindim. Ol kisi asyqpaı oqyp shyǵyp: «Bári durys eken, artyq-kemi joq gazetterińe osy kúıinde basa berýge bolady» dep ruqsatyn berdi. Sóıtip qazaq ádebıetiniń zańǵar tulǵasy, kózi tiri klassıkpen júrgizgen kólemdi suhbatym gazet betinde jaryq kórdi. Osy tolǵanysqa, tebireniske toly suhbat meniń de qalamymnyń kúsh-qýatyn anyq baıqatqany ımandaı shynym.
...Ushqyr ýaqyt óz beder-izin júrekterge jazyp, tek ilgeri umtyldyrsa kerek. Keshegi kóńil tasytqan qýanyshty kúnderdiń birtindep kúńgirt eleske aınalýy da zańdylyq. Rozamen tildeskennen soń jazyp otyrǵan dúnıemdi sál bógeı turyp, sol «Juldyz» jýrnalyn izdegem. Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq, qalalyq kitaphanalardyń qorynda bolmaı shyqty. Aıtýly basylymda jaryq kórgen tikeleı avtorlardyń birazyna telefondadym.Úmit sáýlesi tipten kómeskilengen. «Jýrnaldyń dál sol sanynan aıyrylyp qalyppyn...», «Kóship-qonyp júrgende qaıda qalǵanyn bilsemshi», «Kezinde maqtanyp bireýlerge syılaı salǵan edim...», «Uıattymyn, Jáke, keshirińiz...» Keıbir baýyrlarym jaryq kórken óz áńgime-óleńderiniń taqyryptaryn esterine túsire almaı qınalǵanyn kórgende múldem kúder úzgenim ras. Almaty, Pavlodar, Kókshetaý, Jambyl, Shymkentke ... habarlastym. Joq!
Kóńilim buzylǵanymen, júregim sekemsiz. Indete-indete kelip «Juldyz» jýrnaly Bas redaktorynyń orynbasary Turysbek Sáýketaıǵa habarlastym. Kezinde ádebıet jýrnalynda birge qyzmet istegen onyń silteýimen, ózimizdiń Qorǵanbek Amanjolǵa telefon shaldym. «Bir tabylsa Qorǵanbektiń jeke arhıvinen tabylar. Jańylmasam osy nómirde onyń da áńgimesi shyqqan sekildi...» Neshe kún alasuryp izdegen «Juldyz» (№5–1989 j.) aınaldyrǵan eki saǵattyń ishinde qolyma tıip, qatty qýandym. Rasymen jýrnalda Qorǵanbektiń «Erte oıanǵan bulaqtar» deıtin áp-ádemi lırıkalyq novellasy jarııalanypty. Buǵan deıin dolbarmen, ekiushtylaý «anaý kirgen, mynaý kirgen» dep biraz derekti jańsaq aıtyp kelippiz. Sondyqtan da keıingiler qatelesip júrmes úshin negizgi dáıekterdi naqtylaýdy jón kórdim.
Jastar ónernamasyna arnalǵan básire nómirge otyz úsh qyz-jigittiń eń tańdaýly, eń shyraıly shyǵarmalary berilipti. Jýrnal tutasymen merekedeı bezendirilgen. Ár avtordyń týyndylarynyń taqyryptary ádemi kórkemdelip, qoldan salynǵan shtrıhtarmen órnektelgen. Zastavkalar tegis qyzyl túske boıalypty. Munyń bárin egjeı-tegjeıli aıtyp otyrǵanym, ol kezde taralymy asa kóp jýrnalda ornalastyrylǵan ádebı dúnıelerdi álemishtep-áshekeılep berý óte qıyn-dy. Jýrnaldyń sol ýaqyttaǵy tırajy – 140632 dana! Qazirgideı kompıýter, ınternet dáýiri emes. Materıaldar tegis qorǵasynda teriledi. Baspa-polıgrafııa prosesteriniń deni qolmen, qarabaıyr tásilmen oryndalatyn. Soǵan qaramaı bul boıtumarǵa aınalǵan jádiger nómirge barlyq yqylas-peıildiń tógilgeni anyq baıqalady.
Qazaq sóz óneriniń talǵampaz tamyrshysy, jýrnaldyń Bas redaktory Muhtar aǵa «Jolyń jaryq bolsyn, jańa tolqyn!» degen aqjoltaı nıetin arnapty. Qasıetti de, kıeli ádebıet ólkesine úlken úmitpen ımene bet túzegen jas qalamgerlerge sát sapar tilep, aq batasyn bergen eken. Tereńnen tolǵap, júrekten qozǵap, bolashaq bıiginen aıtylǵan, jastardyń naǵyz tileýqor da, meıirban qamqorshysy Muhtar Maǵaýınniń tarıhı tebirenisinen shaǵyn úzindini usynǵandy jón kórdim:
«Halqymyzdyń dástúrli uǵymy boıynsha, elý jylda el jańarmaq, júz jylda dástúr-salt jańarmaq. Al uǵym-tanym, sana men senimniń jańǵyrýy budan áldeqaıda tez merzimde júzege asatyn kórinedi. Osydan eki-aq jyl buryn atyn ataý keshirgisiz kúná bolyp sanalǵan Ahańnyń – qazaq tarıhyndaǵy eń uly perzentterdiń biri Ahmet Baıtursynulynyń halyq rýhyndaǵy ózine tıesili tuǵyrǵa qaıta qonýy, tek jamanatqa qosyp qana aıtýǵa bolatyn Maǵjan Jumabaev jyrlarynyń ádebıet tarıhynan óz ornyn alýy, esimi umytylýǵa jaqyndaǵan Júsipbek Aımaýytov murasynyń jarııaǵa shyǵýy, qansha márte qaıta tirilse de janshylyp, taptalyp qala bergen Shákárimniń eki kitabynyń irkes-tirkes jaryq kórýi – elý jyl boıy el tarıhynan eriksiz alastalǵan tórt birdeı uly tulǵanyń týǵan jurtymen qaıta tabysýy bizdiń búgingi kúnniń ózgeshe talaıyn ańǵartsa kerek. Jańa kezeń mádenıet qaıratkerleri aldynda jańa mindetter júkteıdi...
Álbette, erjetý, eseıý degen uǵym bar desek te, kóterer júktiń salmaǵy jas mólsherimen eseptelmek emes. Osy turǵydan alǵanda, biz búgin sát sapar tilep, oń jolǵa baǵyttap otyrǵan jas qalamgerlerimizdiń eshqaısysyn da balań deı almaımyz; ázirge jeke kitap shyǵaryp úlgermegenimen, keıbiri jańa ǵana baspa betin kórip otyrǵanymen, talapkerlik mejeden ozǵan, kóbine óz sorap-soqpaǵyn aıqyndaǵan, tipti ózindik qoltańba tanyta bastaǵan ul-qyzdar... Eń bastysy – jańa lep, ózgeshe tynys baıqalady. Ár býyn, ár tolqyn ónerge óz jańalyǵymen kelýge tıis desek, búgingi betburys, jańǵyrý, qaıta tileý dáýiri dúnıege ákelgen urpaqtyń tanym-túsinigi, murat-múddesi sony sıpatta bolýy zańdy. Bul sóz tek osy toptamaǵa ilingen jastarǵa ǵana emes, óner jolyn tańdaýǵa nıet qoıǵan búkil jas urpaqqa qatysty ǵoı dep oılaımyn. Mezgiline, retine qaraı, olarǵa da jýrnal betinen oryn tabylyp turmaq.
Ár dáýirdiń óz perzentterine arqalatar aýyr da abyroıly júgi bar. Ár qalamger – el múddesiniń joqshysy, jańa sananyń jarshysy. Urpaqtan urpaqtyń aıyrymy olar jasaǵan zamana keıpinen týyndamaq. Artyqshylyq kemshilik emes, ózgeshelik. Aıdyń ońy, juldyzdyń sáti bolǵaı.
Jolyń jaryq bolsyn, jańa býyn jas tolqyn!».
Tup-týra otyz eki jyldan keıin qolyma qaıta ustap, ár betin álsin-álsin yntyǵa sapyrǵan «Juldyzdyń» jádiger sanynda jarııalanǵan avtorlardyń aty-jónderin alalamaı túgel tizip shyǵaıyq. Talaı balǵyn qalam ıelerin baqytqa bólep, jazýǵa burynǵydan beter qushtarlandyrǵan múbárak jýrnaldy qansha sharq uryp izdeseń de tappasyń anyq. Qorǵanbek sekildi asa uqypty, óte yjdaǵatty kitap qumarlardyń arhıvinen bolmasa esh jerden ushyratýyń neǵaıbyl.
Sonymen olar kimder edi? Aldymen prozalyq dúnıelerimen kóringenderden bastaıyn. Talǵat Keńesbaev «Fransýz átiri», Ǵalymbek Jumatov «Jalǵas – jaýyngerdiń balasy» povesterin usynypty. Bir top talantty shoǵyr áńgimelerimen qatysqan: Jabal Erǵalıev («Sońǵy jeli», «Sóne kórme, juldyzdar»), Esjan Aınabekov («Yzǵar»), Gúlzat Shoıbekova («Tiri ólik»), Dálelbek Batyraqov («Soıyl»), Álibek Faızýllaev («Kenish bastyǵyn saılaý»), Qorǵanbek Amanjolov («Erte oıanǵan bulaqtar»), Eskermes Imanbaev («Aınanyń ekinshi beti»), Talaptan Ahmetjanov («Tuma»), Asqar Altaı-Alpysbaev («Balaq baý», «Tasbaqanyń taqyry»), Maqsut Nııazbekov («Bádáýı»), Jańabek Shaǵataev («Mura»), Roza Muqanova («Shyqpaıtyn esik»), Joltaı Álmashev («Sábı úni»), Hakim Omarov («О́tken kúnde belgi bar»).
О́leń-jyrlardyń ıeleri – Karl Ernazarov, Baýyrjan Úsenov, Svetqalı Nurjanov, Ámze Qalmyrzaev, Bátıma Hamzına, Nurjan Qusaıynov, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Ilııas Ahmetov, Qazbek Isa, Amantaı Shárip, Ámirjan Qosanov, Ǵabıt Saparov.
Sondaı-aq óner, ǵylym, mádenıet máselelerin saralap-saraptaǵan Beıbit Saparalın, Talasbek Ásemqulov, Kenjehan Matyjanov, Ermek Amanshaev, Dıhan Myńbaev (Qamzabekuly) tárizdi san qyrly jas daryndardyń oı-tolǵamdary, ádebı syn maqalasy men resenzııasy jaryq kórgen. Minekı, munyń ózi úlken jolǵa bet qoıǵan rýhanııat kóshiniń qanshalyqty kóz toqtatarlyq, kóńil toıattarlyq ekenin aıǵaqtasa kerek. Shyraıly, shárbat shyǵarmalardyń palıtrasy da kempirqosaq jolaǵyndaı san-alýan boıaýǵa toly...
Ǵajap! Muhtar Maǵaýın shyn mánisinde keleshekti kúnilgeriden seze alǵan kóregen eken. О́ziniń shash-etekten asatyn shyǵarmashylyq sharýalaryn toqtata qoıyp, bir mezgil sońynan ergen tolqyn-tolqyn býyn ókilderiniń ne jazyp júrgenin qadaǵalap oqyp, der kezinde oı-pikirlerin baspasózde bildirip otyrǵany anyq baıqalady. «Jastar degen – jaısań sóz», «Jas býynǵa senemin», «Taǵy da jastar týraly» tárizdi balǵyn qalamgerler tvorchestvosyn ózek etken kókeıkesti tolǵamdary men nárli resenzııalaryn ár jyldary súısine oqyǵanbyz. Alyp júrekti adamnyń isi de iri. Armanyndaǵy ańsary men qııalyndaǵy kóksegenin qolyna ustap kórgendegi Muhtar aǵanyń kóńil kúıin jan dúnıemmen sezip, júreginiń lúpilin estip turǵandaımyn.
Áıgili jádiger-jýrnalda shyqqan avtorlardyń aty-jónderine taǵy bir márte janar súzip, zer salaıyqshy. Bári tanys, bári máshhúr esimder. Tyrnaqaldy týyndylary tuǵyrly boldy. Ińkár izdenis, úzdiksiz umtylys, ónikti eńbek árdaıym, máýeli jemisimen qýantatyny aıan. Naǵyz ádebıet baǵbanynyń aıaly alaqanynan qýat alǵan olardyń aldy óz oqýshylaryna onǵa tarta kitaptan usynsa, keıingileri eń kemi tórt-bes kitaptyń avtory atandy. Árıne jazarmandar qaı kezde de jyrtylyp aıyrylatyn. Demek, talanttylar shoǵyry qatal súzgiden iriktelip, ádil de ashyq tańdalǵan degen sóz. О́mir bolǵan soń ókinishti jaǵdaılarda ushyrasyp jatady. Joǵarydaǵy toptyń arasynan ózindik jazý máner-mashyǵymen jarq etip kóringen talantty aqyn Baýyrjan Úsenov, qarymdy jazýshy-dramatýrg Talaptan Ahmetjanov, syrshyl prozashylar Esjan Aınabekov, Talǵat Keńesbaev, Eskermes Imanbaevtar ómirden erte ozyp ketkeni ókinishti-aq. Sýyrylyp shyqqandardyń deni búgingi tól ádebıetimizdiń qorjynyna olja salǵan tanymaldar sanatyna qosylsa, qaısybirleri qazaq ǵylymynyń kókjıegin keńeıtýge eleýli úlesterin qosqan kórnekti ǵalymdar.Sonymen qatar sańlaqtar sapynda Memlekettik syılyqtyń, «Daryn» jastar syılyǵynyń, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreattary, qoǵam qaıratkerleri bar.
Oraıly tusta Muhtar aǵa týraly ádemi áńgime aıtyp bergen Rozanyń ónernamasynan birer derekti keltire ketken jón shyǵar, ádebıet alamanynda dara qoltańbasyn erte aıshyqtaǵan onyń áńgimeleri, hıkaıattary jınaqtalǵan kitaptary – «Jalǵan dúnıe», «Dúnıe kezek», «Qudiret-kıe». Ol dramatýrgııa janrynda da jemisti eńbek etip júr.
Al órimtal qalam qýatyn qapysyz tanyǵan Muhtar aǵa alǵashqy áńgimesi jýrnalda shyqqan boıda qıyr soltústik óńirde – Kókshetaýda júrgen Qorǵanbek Amanjoldy Almatyǵa arnaıy shaqyryp «Juldyz» jýrnalyna qyzmetke qabyldaıdy. Sonymen birge oıy da, jazýy da ózgeshe órnekpen shalynǵan Asqar Altaı, Ermek Amanshaev, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Dıhan Qamzabekuly t.b. udaıy jazýshy aǵanyń nazarynan syrt qalǵan emes.
Iá, tamasha shyǵarmalarymen Maǵaýınniń qyraǵy qıyǵyna iligip, shýaqty sharapatyna bólengenderdi tek osy otyz úsh aqyn-jazýshymen shektep qoıý jaramas. «Ult uranshysy» atalǵan «Juldyz» jýrnalynyń Bas redaktory bolyp tolyq on segiz jyl, úsh jarym aı otyrǵanda, ıaǵnı jankeshti kezeń – 6680 kúnde Muhań qanshama úlkendi-kishili avtorlarmen júzdesip, tildesti deseıshi. Al olardyń qıly-qıly taqyryptaǵy shyǵarmalary, ol qol qoıǵan árqaısysy jeke-jeke kitap esebinde sanalatyn eki júz on segiz nómirinde jaryq kóripti. Osynaý sıfrlardyń ózinen-aq kóp jaıdy bajaılaý qıyn emes.
Tebireniske toly ǵıbratty baıanymyzdyń túıinin beınelep jetkizeıin:
– Halyq jazýshysy Muhtar Maǵaýınniń altyn dińgekti saıaly da, mıýaly báıteregi Qazaq Eli ádebıetiniń tórinde jaıqalyp, jaınap, jarqyrap turmaq.
Janat Elshibek,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty