Qýǵyn-súrginge ushyraǵan ustazdar

Naqtylaı aıtqanda, kitap búginge deıin jete kóńil aýdarylmaǵan jıyr­masynshy ǵasyrdyń alǵashqy jar­­­tysyn­da Qazaqstandaǵy qýǵyn-cúrgin náýbeti­niń ustazdar qaýymyna qatysty qyryn ashýǵa arnalypty. Mo­nografııanyń basty maqsaty – qazaq hal­qynyń tarıhı jadyn qalpyna kel­tirý, qýǵynǵa ushyraǵan ustazdardyń aýyr kezeńdegi erlikke bara-bar isterin, jan­keshti eńbekterin, taǵylymdy taǵdyr­laryn muraǵattardan arshyp alyp, óske­leń urpaqqa ónege etý.

Eńbekti oqı otyryp tarıhymyzdaǵy osynaý tragedııalyq kezeńniń áli kún­ge tolyq ashylmaǵan keńestik kezeń­niń qıturqy saıasatynyń osynsha­lyq kúr­deli ekendigine kóz jetkizesiz. Ki­tapta muǵalimderdiń saıası qýǵynǵa ushy­­­raý shejiresi keńinen qamtylǵan. Mu­­­raǵattyq materıaldar negizinde eli­miz­­diń kórnekti qoǵamdyq-saıa­sı qaı­rat­ker­leriniń ty­nymsyz júr­gi­zilgen taý­qymetti aǵartýshylyq eńbek­teriniń mán-ma­ńyzyna qanyǵasyz. Mem­leket, qoǵam qaıratkerleriniń qaı-qaısysy bol­syn eńbek joldaryn aǵartýshylyqtan bas­taǵan. Ol – jurt­tyń kózin ashyp, saıa­sı saýatyn art­tyryp, qoǵamdyq qoz­ǵa­lystardy oıatý­dyń birden-bir jo­ly bolatyn. Bul istegi eń aldymen kómek­ke keletin top – muǵalimder ekendigi de bel­gili. Sondyqtan da el isindegi ustazdardyń orny ólsheýsiz joǵary boldy. Demek, saıası naýqan kezinde muǵalimderdiń nazardan tys qalýy múmkin emes edi.

Kitaptyń ár taraýynda Qazaqstan­nyń ártúrli óńirindegi qýǵyn-súrginge ushyraǵan muǵalimder týraly muraǵattyq qujattar keńinen qamtylǵan. Ártúrli mádenı, tarıhı, qoǵamdyq-saıası, kórkem-ádebı jáne bilim berý faktorlaryn keshendi túrde zertteý – totalıtarlyq júıe­niń qatygez jazalaýynan úzilip qal­ǵan gýmanıtarlyq-pedagogıkalyq úde­risterdi tyń, táýelsiz kózqaras tur­ǵysynan saralaýǵa ákelgen.

Kitaptyń alǵashqy taraýynda biz­ge burynnan birshama maǵlum bol­ǵan A.Baıtursynov, M.Dýlatov, S.Seı­fýl­lın, O.Jandosov, I.Jansúgirov, B.Maı­lın, S.Asfendııarov, M.Jumabaev, J.Aı­­maýytov, T.Júrgenov, E.Bek­ma­­hanov, Á.Ermekov tárizdi kór­nekti qaı­ratkerlerdiń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵy alǵash ret jıyrmasynshy-otyzynshy jyldardaǵy birtutas ulttyq bilim berýdiń dıskýrsy turǵysynan qa­­rastyrylypty. «Qazaq dalasynyń qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan belgili mem­le­kettik qaıratkerleri» dep atalatyn bul bólimde halyqqa bilim berý jú­ıesiniń máselelerin ótkir túrde kótere alǵan birsypyra qazaq zııalylarynyń pe­dagogıkalyq qyzmeti jańa qyrynan qarastyrylǵan. Elimizdegi ǵylymı-pedagogıkalyq aqyl-oı tarıhyn osylaısha kezeńdik erekshelikteri turǵysynan zerdeleýdiń ózi ǵylymdaǵy jańa baǵyt ekendigi sózsiz.

A.Baıtursynovtyń pedagogıkalyq qyzmetin zertteı otyryp, G.Ahmetova: «Mek­teptiń jany – muǵalim» degen qa­natty sózdiń naq osy uly tulǵaǵa tıesili ekendigin ózinshe aıǵaqtap, jekelegen dáıektemeler keltiredi. 1921-1928 jyldary halyq aǵartý ınstıtýttarynda qazaq tili men ádebıetinen, mádenıet tarıhynan sabaq bergen ustaz-ǵalymnyń aıtqan sózderiniń sol zamanǵa saı mol tájirıbeden týǵandyǵyn dáıekteıdi.

Qazaq halqynyń tańdaýly perzent­teriniń kózin joıýdy sol jyldardaǵy jymysqy saıasat tereńnen oılastyryp jasaǵanyn monografııa avtory naqty dáleldermen batyl túrde aıyptaıdy. Kitapty oqı otyryp, kúızeliske ushy­raı bastaǵan qyzyl ımperııanyń áleý­mettik jáne ekonomıkalyq aýqymdy daǵdarystaryn jasyrý úshin esh jazyǵy joq ustazdardyń ózin «halyq jaýlary» retinde jarııalaǵanyna qaıran qalasyz. Halyq únin kúshpen tumshalaýǵa birjolata bet qoıǵan ozbyr júıe qoǵamdaǵy áleý­mettik narazylyqty báseńdetýge osy áreketti qasaqana tańdaǵan syńaıly. Qýǵyndalǵan adamdardyń basym bóligi eńbek lagerlerine jiberilip, otyzynshy jyldardaǵy «óndiristi órkendetýge» ıen-tegin jumys kúshine aınalǵany belgili. Ony avtor muqııat zerdelep, buryn oqyrman kózine túse qoımaǵan qyzyqty da nanymdy faktiler keltiredi.

Bul náýbet-naýqanǵa tutas halyq­tarmen birge jekelegen áleýmettik top­tardyń, atap aıtqanda: «burynǵy dvorıandar urpaqtary, kýlaktarǵa jatqyzylǵan sharýalar, áskerıler... kommýnıster, sosıal-demokrattar, eserler, armııa jáne polısııa ofıserleri, dinı qyzmetkerler men sýdıalardyń da» ushyraǵany sanamalap kórsetiledi. «Muraǵattyq jáne statıstıkalyq málimetter boıynsha, – dep kórsetilgen kitapta, 1937-1938 jyldary Qa­zaqstanda júz myńnan astam adam sottalyp, olardyń jıyrma bes myńy túrli jeleýmen eshqandaı sotsyz-tergeýsiz atylǵan. Solardyń arasynda pedagogter qaýymynyń kóptegen ókili, bilim berý júıesiniń uıymdastyrýshylary men jetekshileri, mektep, medrese ustazdary, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary bolǵan».

Sóz joq, moraldyq-adamgershilik oı­lary, izgi kózqarastary men senimderi úshin zardap shekkenderdiń aýyr sal­maǵy, negizinen bilim berý salasynyń ókil­derine túsken. Sebebi bilimdi, erkin kózqarastaǵy zııaly qaýym ókilderinen kommýnıstik bılik qatty qaýiptengen. Árıne, ótken ǵasyr basyndaǵy jańa qoǵam bolashaǵy jaıly progressıvtik pikirlerimen, ózderiniń qalyptasqan etıkalyq-moraldyq senimderimen ult­tyq sana-sezimniń oıanýyna tikeleı yqpal etetin alashtyq ıdeıadaǵy zııaly qaýymnyń ózderine úlken qarsylas bo­latyndyǵyn sol ýaqyttaǵy bılik basynda otyrǵandar jaqsy túsindi. Ol jó­ninde: «Keńestik júıe sol zamandaǵy qazaq zııaly qaýymynyń qalyń armııasynan halyq aǵartý jumystaryn saýatty túrde uıymdastyra alatyn, sóıtip tek qazaq halqyn ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa halyqtaryn biriktire alatyn qýatty kúshti kórdi» dep jazady ǵalym.

Qazaq zııalylarynyń alysty kóz­degen demokratııalyq kózqarastary bol­shevıkterdiń túpkilikti maqsattarymen túbirinen sáıkes kelmeıtin. Zertteýshiniń pikirinshe, sol kezeńdegi bılik saıasaty qazaq zııalylaryn, olardyń arqa súıer qalyń qaýymy aldyńǵy qatarly ókilde­ri muǵalimderdi aldymen qurtýǵa maqsat­ty túrde barǵan.

Qýǵyndalǵan muǵalimder men olar­dyń tragedııalyq taǵdyrlary arqyly avtor qazaq halqynyń erkin oıly bol­my­sy­nyń ulttyq táýelsizdikke jetýde qan­daı «tar jol, taıǵaq keshýden» ótkenin ashyp kórsetedi. Sonymen birge ol qo­­­ǵam­­dyq-saıası aýyr jaǵdaılarǵa, ár adam­nyń basyndaǵy tragedııalyq aýyr taǵdyrlaryna, jıyrmasynshy ǵa­syr­­­dyń birinshi jartysyndaǵy qoǵam úshin dramalyq oqıǵalarǵa qaramastan, ult­tyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dás­túrli qundylyqtarynyń ózegi bu­­zyl­­maǵanyn atap kórsetedi. Osy­nyń ózi­nen-aq qazaq halqynyń taýqymetti ta­rıhy men temirdeı myqty ulttyq bol­­mys-bitimi aıqyn tanylady.

Osy jaǵdaıattardy naqty arhıv de­rekterimen órnekteı otyryp, ǵalym sol zamandardaǵy bolshevıkter júzege asyr­ǵan saıası qýǵyn-súrginniń tarıhı sebepterine nazar aýdarady. Aýqymdy muraǵattyq materıaldar negizinde «Qý­ǵyndalǵan muǵalimder» degen taraýda Stalın dáýirinde jazyqsyz japa shekken 50-den astam muǵalimniń taýqymetti taǵdyry taratyla baıandalypty.

Kitap betterin aqtaryp otyryp, av­­tor­dyń muraǵattyq materıaldarmen qyrýar jumys atqarǵanyna kóz jet­­kizesiz. Orderlerdiń kóshirmeleri, res­mı hattar, shyǵarylǵan úkimder, hat­­tamalardan, sonyń ishinde tintý hat­ta­ma­larynan, qaýlylardan, aıyptaý qory­­tyndylarynan úzindiler, solardyń ishinde ártúrli aktilerdiń úzindileri, gazet betterindegi jarııalanymdar, qa­malǵandardyń anketalary, prokýratýra organdarynyń ártúrli narazylyqtary, jekelegen hattar tárizdi qujattar zertteý eńbekti baıytyp, onyń mazmunyn tereńdetip, asha túsken. Ár materıaldy oqı otyryp, qıly taǵdyrlardy qınalmaı oqý múmkin emes. Máselen, Soltústik Qa­zaqstan oblysy, Sovet aýdanynyń Qaı­raqty aýylynyń muǵalimi Nııazov Muhametjan Musabaıulynyń talaıly taǵdyryna nazar salaıyqshy. Ol 1885 jyly Aqqaıyń aýdanyndaǵy Igilik aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Býtrı Ivan degen orys baıynda batyraq bolyp jumys istegen. 1912 jyly balasy Muhametjandy Troıskige oqýǵa ji­beredi. Oqýyn bitirgen soń ol Kókshetaý oblysynyń Qystaýqaraǵaı degen jerine muǵalim bolyp ornalasyp, Qaıraqty degen aýylda ózine úı salyp, mektep ashady. Keıinnen, sol óńirde 1926 jyldan bastap, on jyl boıyna Kazgorodok dep atalatyn aýdan ortalyǵynda orta mektep ınternat meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarady. Nııazov Muhametjan Musabaıuly qazirgi Aqmola oblysy Eńbekshilder aýdanynda 18 mektep ashqan eken.

Sóıtken Muhametjandy 1936 jy­ly jalamen ustap, túrmege jabady. Sálemdeme alyp kelgen áıelin ji­bermegen soń, qorshaýdan asyp túsem de­gende ishtegi segiz aılyq balasymen qulap, kóp qan ketip aýrýhanada qaı­tys bolady. Artynda qalǵan úsh qy­zynyń (Asyl, Altyn, Alma) ekeýin ba­la­lar úıine ótkizip jiberedi, kishisin aǵaıyndary asyrap alady. Muhametjan ke­ıinnen aqtalyp kelip, jańa ómir bas­taıdy, úılenip Serik, Baıan atty egiz bala kó­redi. Qyzdarynyń bárin qolyna alyp, tárbıelep ósiredi. Tórt qyzy da ustazdyq jolǵa túsip, qyryq jyldan astam bilim berý isinde qyzmet etedi.

Kitap keıipkerleriniń barlyǵy da osyn­daı jazyqsyz japa shekken taý­­qymetti taǵdyr ıeleri. Osyndaı de­rek­ter­di jınaqtaı kele, avtor muǵa­lim­derdiń erekshe tarıhı-mádenı dás­túrleri men joǵary qoǵamdyq-saıası róli pedagog kadrlardyń arasynda saıası qurbandardyń eriksiz kóp bolýyna ákelip soqqan degen qory­tyndy jasaıdy. Ásirese túrmege qa­malǵandar men atylǵandar sanynyń kúni búginge deıin bizge málim bolyp kelgen aqparattan áldeqaıda kóp ekendigine qynjylys bildiredi.

Ekinshi jaǵynan alyp qaraǵan­da, jıyr­masynshy ǵasyrdyń birinshi jar­­­tysyndaǵy muǵalim mamandyǵy «...ký­laktar men baıshyldardan aryltý já­ne ujymdastyrý jumystaryna mu­ǵalimderdi májbúrli túrde qatystyrý bolǵandyqtan da, onyń aqyry ustaz­dar­dyń ózderiniń ómirlerine qaýip tón­dirip otyrǵan». Muǵalimder jańa saıa­sı qondyrmanyń saıası naýqanynyń al­dyńǵy qatarynan tabyla otyryp, Keńes ókimeti jarııalaǵan bostandyqtyń murattaryna qaltqysyz sendi, biraq sonymen birge olar osy sosıalıstik bı­liktiń qorǵansyz, qurbandyǵyna aınaldy. 1920-1930 jyldardaǵy muǵalimderge ózderine tıisti emes aıyptardyń taǵylýy olardyń óskeleń urpaqty oqytý jáne tárbıeleý sekildi pedagogtik jumystaryn da tyǵyryqqa tiregenin de osy eńbekten oqyp-bilip jatyrmyz. Avtordyń aıtýynsha, jeke basqa tabynýshylyq ke­zeńniń saıası naýqanyna baılanysty tarıhı úderisterdi obektıvti túrde tú­siný úshin sol kezdegi bilim berý sala­syndaǵy kúrdeli máselelerdi jan-jaqty qarastyryp, jete uǵyný qajet. Urpaqtar sabaqtastyǵy men qoǵamdyq ómirdiń kún­delikti tynysy tikeleı bilim berý oryn­dary men mádenıet mekemelerinde aıqyn kórinis beretindigi eńbekte mu­raǵat materıaldary arqyly naqty dálel­dermen kórsetilgen. Demek, bul zertteý jıyrmasynshy ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qoǵamdyq-saıası, tarıhı-mádenı jáne bilim berý-pedagogıkalyq keńistikteri qarym-qatynastarynyń bir­tutas júıe ekendigin dáleldeıdi. Bilim berý men mádenıet salasyndaǵy oty­zynshy jyldardyń oıranyn arnaıy zertteýdiń ózekti máselesine aınalýy aqtańdaqtardyń taǵy bir betin ashýǵa degen batyl qadam deýge bolady. Bir sózben aıtqanda, stalındik jyldarda repressııaǵa ushyraǵan qazaqstandyq mu­ǵalimderdiń shyǵarmashylyq ómir­baıandary men ǵylymı-mádenı murala­ryn zertteýge arnalǵan G.Ahmetovanyń atalǵan monografııasy qoǵamnyń tarıhı damýynyń jekelegen tragedııalyq bet­terin qalpyna keltirgen ǵylymı ne­gizde ádilin aıtýǵa umtylǵan baǵaly ári tereń ǵylymı-zertteý jumysy bolyp tabylady. Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrginge ushyraǵan muǵalimderdiń ómir joldary men shyǵarmashylyqtaryn zerttep, qaıtadan saraptaý jumystary «Rýhanı jańǵyrý» memlekettik baǵdarlamasynda qoıylǵan talaptarǵa tikeleı jaýap bere otyryp, qazirgi tańdaǵy muǵalimderge de oı salatyny sózsiz.

Atalǵan monografııany Qazaqstan tarıhyndaǵy aqtańdaq betterdi ashýǵa jasalǵan kezekti bir ǵylymı qadam dep sanaǵanymyz oryndy. Onyń mazmuny oqyrmannyń patrıottyq sezimin kú­sheıtip, Otanǵa degen súıispenshiligin arttyrady, memleketimizdiń aldaǵy damý joldaryna baǵdar silteıtin qoǵamnyń toleranttylyǵyn, birtutastyǵyn ny­ǵaıtýǵa óz yqpalyn tıgizetin eńbekterdiń qatarynan tabylady dep bek senimmen aıta alamyz. Bul – osy saladaǵy alǵashqy kúrdeli zertteýdiń basy. Eńbekke eldiń ár óńirinen iriktep alynǵan muraǵat materıaldarynyń ózi onyń astarynda ushan-teńiz áli ashylmaǵan derekterdiń jatqandyǵyn ańdatady. Tipti, keıbir oblystardan sanaýly ǵana adamdardyń tizimi qamtylǵan. Endi ár oblys, aýdan boıynsha zardap shekken ustazdardy túgendep, irgeli zertteý jumystaryn júrgizýdiń kezegi kelip tur. Bul oraıda atalǵan eńbektiń zor bastamashylyq máni bar ekendiginde kúmán joq. Jalpy ár aýyldaǵy qýǵyn-súrgin qurbandaryna ushyraǵan adamdardyń tizimin jasap, mektep mýzeılerinde olar týraly maǵlu­mattar jınaqtap qoısa, jas urpaq jú­regine qıly zaman taǵylymyn sińirýdiń bir joly bolar edi.

Tutastaı alǵanda, muraǵattyq maǵ­lumattary mol, úlken izdenisterdiń nátı­jesinde dúnıege kelgen bul zertteý – tarıhı sanany jańǵyrtyp, búgingi qoǵamdy oılantýǵa jeteleıtin taǵylymy zor eńbek. El tarıhyndaǵy osy ýaqytqa deıin jabyq taqyrypqa aınalyp kelgen ózekti másele qoǵamdyq-saıası tarıhtan laıyqty baǵasyn alyp, jańa zertteýlerge jol ashady dep oılaımyz.

Kenjehan MATYJANOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri