Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jarty ǵasyr boıy aıtylmaı, tarıhy jazylmaı kele jatqan qandy oqıǵanyń eń irisi 1930 jyly aqpan aıynyń 7-16 juldyzy aralyǵynda Sozaqta bolǵan halyq narazylyǵy edi. Adam shyǵyny men qatysqandar sany jaǵynan eń aýqymdy bul kóterilistiń tutanýyna halyqtyń qolyndaǵy mal-múliktiń zańsyz tárkilenýi, zorlyq-zombylyq, qolyndaǵy sońǵy saýyn malyna deıin tartyp alynýy, «jún salyǵy», «maqta salyǵy» t.b. túrli salyqtardyń salynýy sebep boldy. Onyń ústine osy zańsyz isterdi asyra silteýmen shegine jetkizgen kommýnıster men komsomoldardyń, túrli ýákilder men sholaq belsendilerdiń bassyzdyǵy otqa maı quıa tústi. Kúızelip, ábden jutaǵan halyq, namysy taptalǵan buqara amaly taýsylyp, atqa qonýǵa májbúr boldy.
1928 jyldyń tamyzynda Qazaq AKSR Ortalyq atqarý komıtetiniń «Aýqatty baılardyń mal-múlkin tárkilep, jer aýdarý» jónindegi qaýlysy shyqqannan keıin Qazaq ólkelik partııa komıtetin basqarǵan F.Goloshekın eldi neǵurlym qysqa merzim ishinde otyryqshylyqqa kóshirýge pármen berdi. Kúshtep, zorlyqpen tigerge tuıaq qaldyrmaı maldy ortaǵa saldy, al «orta bolmaımyz, kolhozǵa birikpeımiz» degender túrmege jabyldy. Ortalyq bıliktiń jergilikti jerdegi shash al dese, bas alatyn belsendileri oıyna kelgenin isteı bastady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov «Sozaq kóterilisine jergilikti belsendilerdiń jasy kelgen adamdardy apanǵa salyp, qys aılarynyń qar aralas jańbyr kezinde azaptaýy túrtki bolǵan», deıdi. Kim bilipti, 1930 jyldyń qysy ketpeı jatyp orta sharýalardyń úlken tobyn «baı-qulaq» dep aıyptap, Sozaq pen Sholaqqorǵannyń janynda qazylǵan apanǵa salmasa, bul kóterilis dál osylaı lap etip bastalmas pa edi?!.
Aqpannyń alasapyranynda ár aýyldan bas kóterip shyqqan narazy jigitter jınalyp, qoldaryna qarý aldy. Atqaminerleri bas qosyp, alqa keńes qurdy. Dástúr boıynsha tolqyǵan jamaǵattyń basyn qosatyn, jón silteıtin hany bolýǵa tıisti. Halyq biraýyzdan Tama rýynan shyqqan Sultanbek Shalaqulyn han kóterip, kóteriliske jetekshi etip saılapty. Sol jyldardan halyq jadyna jattalyp, el aýzynda saqtalǵan tolǵaý-jyrda:
«Han saıladyq qaradan,
Azǵantaı aýyl Tamadan.
Shalaqtyń uly Sultanbek,
Han bolyp shyqty aradan...», – delinedi.
El namysyn tý qylǵan esil erler Sultanbek Shalaquly men bas mergen Salyqbaı Aralbaıuly bastaǵan halyq batyrlary muzdaı qarýly qyzyl ókimet jasaǵyna, el-jurtyn qan qaqsatyp, satqyndyq jasaǵan sholaq belsendilerge qasqaıyp qarsy turdy. Azaptyń apanyna tastalǵan aıaýly uldaryn tynysh jatqan elge tıisip, zorlyq-zombylyq jasaǵandardan arashalap alý úshin aıanbaı kúresti. Ábden aıaýsyz qanalǵan, keńestik júıeniń ozbyrlyǵyn meılinshe tartqan halyq kúshi «Alla! Alla! Alla!» dep urandatyp, Sozaq abaqtysynda jatqandardy bosatyp aldy. Atqa qonǵan, arqasy qozǵan, ashynǵan top qamba, dúkenderdegi azyq-túlikti tonap, buqara halyqqa taratyp berdi. Aýdandyq atqarý komıtetiniń keńsesi órtenip, hatqa túsken baılar tizimi joıyldy. Balta, aıyr, oraqpen qarýlanǵan kóterilisshilerdiń jalpy sany eki myń adamnan asty. Buryn-sońdy bul aımaqta bolmaǵan buqara halyqtyń narazylyq úni «Allahý! Allahý! Allahý!» dep Sozaq aspanyn kernep turdy... Osy uran, «Allahý!» ataýy atadan balaǵa jetti. Sozaq topyraǵynan taralǵandardyń qaı-qaısysynyń da «Allahý!» dese eleń etpeıtini joq. О́ıtkeni bul – qandy kóterilistiń urany hám sol kezeńniń jan jarasy, kóterilisshilerdiń urpaqtarynyń mańdaıyna basqan zamana en-tańbasy...
Kóp uzamaı súıretken zeńbiregi bar ot qarýly jazalaýshy otrıadtar kelip jetti. Biren-saran shoshaıǵan bilte myltyǵy bar kóterilisshiler qorshaýǵa alyndy. Qan qasap qyrǵyn boldy. Qaınar eldi mekeniniń janyndaǵy Dýana degen jerde qazir de jazalaýshy áskerdiń lageriniń orny saqtalǵan. Kóterilisshiler qyrylyp bitken soń kezek beıbit halyqqa keldi. Amal joq, atalarymyz kir jýyp, kindik kesken jerin tastap bosyp ketti. Sol bir «Úrkinshilik» jyldarynda sozaqtyq beıbaqtar sııaqty jalpy qalyń qazaqtyń mıllıonǵa jýyq jan basy kórshi memleketterge aýa qashyp, onyń jarty mıllıondaıy ǵana jat jurtqa aman jetip, bas saýǵalaǵany búginde belgili jaıt. Elden beze qashqan bizdiń atalarymyz kóp uzamaı Qyrǵyz eliniń Osh eldi mekenine qonys tebedi. Meniń Asqar atam týmasynan keń peıildi, minezi jaımashýaq jaıly jan edi. Baýyrlas qyrǵyzdarmen óz týysyndaı aralas-quralas bolyp ketedi. Olar da azǵan-tozǵan, bosqan qazaq baýyrlaryn baýyryna basyp, jan saqtap, el retinde tútinderin túzý ushyrýǵa kómek qolyn sozady.
Atameken, atajurt ańsatpaı qoıa ma, atalarymyz jylda elge jasyryn jaýshy jiberip, týǵan jerden habar úzbeıdi. Biraq qylyshynan qan tamǵan «kún kósem» tiri turǵanda, stalındik ozbyrlyq toqtamaı, eldi zarlatyp turǵanda olardyń qoparyla qaıta kóshýine batyldary barmaıdy. Tek 1954 jyly ǵana Oshta oshaǵyn óshirmeı, bala-shaǵasyn aman saqtap qalǵandar týǵan topyraqqa oralady. Áýletimiz eń aldymen áýlıeli Túrkistanǵa turaqtaıdy, osylaısha meniń kindigim Qyrǵyzstanda kesilip, al balalyq shaǵym týǵan elimniń qushaǵynda ótti.
Meniń ákem Ábjappar Shalqaruly 1920 jyly Sozaq aýdanynyń 11-shi aýylynda dúnıege kelip, balalyq shaǵy sol jerde ótedi. Jeti jas shamasynda anasy, segiz jasynda ákesi opat bolyp, ákesiniń inisiniń qolynda bolady. Keıin ata-anasyz tuldyr jetim esebinde Túrkistandaǵy balalar úıinde tárbıelenedi. Osylaısha ol Sozaq kóterilisin óz kózimen kóre almaǵanyn, biraq barsha baýyrlarynan estip-bilgenderin, «Allahý!» tarıhyn tam-tumdap aıtyp otyratyn.
1957-58 jyldary men áli balamyn, áıtse de ákemniń nemere aǵasy Jýasbek atamnyń maǵan asa bir qupııalap aıtqan myna bir áńgimesin áli kúnge umyta alar emespin. «Kóteriliske qatysyp, mergender sapynda boldym. Qolymyzda bilte myltyq, júzbasy men onbasynyń tapsyrmasymen ǵana atamyz, óıtkeni oq dári tapshy. Beısaýat oq atýǵa tyıym salynǵan, atqan oǵyń qańǵyp dalaǵa ketse, ekinshi oqty onbasy ne júzbasy ózderi atady. Osylaısha Sozaqtyń tusyndaǵy Balyqshytaý asýyn baqylaýda ustadyq. Birneshe kún Túrkistan jaǵynan kele jatqan qyzyl áskerlerdi tosqaýyldap, alǵa jyljytpaı qoıdyq. Arqa tusymyzdan, Sholaqqorǵan jaǵynan kelgen qarýly otrıadpen de atystyq. Bulardyń kúshi basym, qarý-jaraǵy ózgeshe boldy. Qaıta-qaıta jer silkinedi, mundaıdy kórmegen biz abdyrap qaldyq. Sóıtsek olar zeńbirekpen top atady eken, ol aınalasyn aıran-asyr qylyp jaıratady eken. Tasaǵa baılanǵan attarymyz da shylbyryn úzip qasha bastady. Osylaısha bul soǵysta jeńiliske ushyradyq. Tek ajaly jetpegender, taqymy júırik atqa ilikkender ǵana aman qaldy.
Kóterilis basylǵan soń jappaı tergeý-tekserý, shetinen tutqyndaý bastaldy. Kúnine bir-eki otbasy izim-qaıym joq bolatyn boldy. Sondyqtan bir túnde aǵaıyndarmen birge biz de Qyrǵyzstanǵa aýa kóshe jóneldik. Ýaqyttyń tarlyǵy sonsha, kórshi aýyldaǵy Qarlyǵash apama da, ákemniń inisine de habarlasýǵa mursham bolmady. Sol jyldardaǵy boıǵa sińgen úreı Qyrǵyzstanda júrgende de basylmady. Keýdemizde elge degen saǵynysh oty laýlap júrse de, keıin qaraı qaıtýǵa batylymyz jetpedi. Tek 1954 jyly Stalın ólgennen keıin ǵana Qazaqstanǵa kelip, Arys qalasynyń mańyna Qarajantaq degen jerge qonystandym. Sen áli balasyń, mine, arada otyz jyldaı ótse de Sozaq kóterilisiniń zardaby áli tarqaǵan joq. Senen ótinerim, bir jerde bul týraly áńgime bolsa, «Allahý!» degendi estiseń, sol jerden ún-túnsiz sytylyp shyǵyp kete sal... Ash páleden qash pále... Bárine ýaqyt – tóreshi. Aqıqat qap túbinde jatpas, túptiń túbinde aıtylar ýaqyty da keler. Elim dep, mal-janym dep eńiregen esil erlerdiń armandaǵan sáti de týar. Erkindik qashan da qymbat qazyna, qara basyń bostan bolǵanǵa ne jetsin?!. Osyny esińnen shyǵarma, aınalaıyn!..».
Osylaısha maǵan ishine syımaǵan syryn aqtarǵan Jýasbek atam sonaý 1960 jyly ómirden ozdy. Topyraq Túrkistan qalasynan buıyrdy. Búginde oılap otyrsam, osy qupııa tarıhtyń shet-pushpaǵyn ońashalap maǵan aıtýynyń sebebi sol kezdegi bizdiń áýletimizdegi ul balalardyń eresegi men ekenmin, basqa inilerim – ol kezde áli oıyn balalary. Arada ondaǵan jyl ótse de Jýasbek atamnyń sol bir janyn jaralaǵan ońasha áńgimesi sanamda saırap tur. Bul salmaǵy zilbatpan estelik ata-babanyń maǵan amanattaǵan ǵasyrlyq ósıeti ekenin endi ǵana uǵynyp, jan júregimmen sezingendeımin... Sirá, bul jazyqsyz jandary qıylǵan, naqaqtan qandary tógilgen atalarymnyń rýhy shyǵar... Olar maǵan bizdi umytpaı, eske alyp júrgeniń azamattyǵyń, endi ony urpaqtaryńnyń qulaǵyna quı, bizdi elep-eskerer eskertkish ornat, duǵa-tilegińnen tastama dep turǵandaı... Ata-baba amanaty degen eles uǵym búginde naqty shyndyqqa aınalyp, sanamdy tyrmalaıdy, júregimdi syzdatady. «Jer basyp osynsha jyldar ómir súrgeniń, ǵalym atanyp abyroı-bedelge ıe bolǵanyń, baqýatty ómir súrgeniń, ul-qyzdy, urpaqty bolyp japyraq jaıǵanyń... bári bizdiń arqamyzda ekenin umytpa» dep turǵandaı... «Bizdiń suraýsyz tógilgen qanymyz seniń boıyńdy jylytyp tur, bizdiń kebinimizdi kıip shyǵyp, ar-namys jolynda qurbandyqqa shalǵan rýhymyz seniń tóbeńde, elimizdiń aspanynda qalyqtap júr... Umytpa bizdi...» dep túnde túske enedi, kúndiz kúlkiden aıyrady... Halaıyq, sol bir qaraly kúnderdi qalaı umytýǵa bolady?!.
Meniń bilýimshe, tek Sozaq kóterilisi qurbandary ǵana emes, joǵaryda aıtylǵan sol kezdegi bılikke, rejimge qarsy bas kótergen 350 tolqý, kóterilistiń qaı-qaısysy da tarıhı baǵasyn ala almaı keledi. Olar bizdiń sanamyzǵa «Baı-qulaqtar men din basylarynyń keńes ókimetine qarsy kontrrevolıýsııalyq qarýly kóterilisi» dep ǵaıbattalyp keldi. Mańdaılaryna «Allahý!» en-tańba basylǵan urpaǵy aýyz ashýǵa qoryqty. Ata-baba erligin eske alyp, bas kótermek bolǵandary aıaýsyz qýdalandy. Talaı urpaq jalǵan tarıh, dabyra maqtanmen tárbıelendi. Tipten otyz jyldyq táýelsiz tirligimizdiń ózinde «aqtańdaqtardy» tolyq ashyp, aq sózimizdi, shyndyqty tolyq aıta almaı kelemiz.
О́tken ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalańdy, zulmatty zaman boldy. Ultymyz adam aıtqysyz demografııalyq apatqa, shyn máninde genosıdke jolyqty. Basqasyn aıtpaǵanda, máselen, Sozaq aýdanynan ósip shyqqan birde-bir jergilikti kadr jaýapty basshylyq qyzmetke joǵarylatylmady. Aýdan basshysy 70 jyl boıy syrttan jiberildi.
Sonaý 1990 jyly-aq Qazaqstannyń «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamynyń Sozaq aýdandyq bólimshesiniń basqarma jıyny «1930 jylǵy Sozaq kóterilisin «Alashordashylardyń, baılar men ıshandardyń basshylyǵymen keńes ókimetine qarsy uıymdastyrylǵan kontrrevolıýsııalyq qarýly kóterilis» degen baǵa ádiletsiz, qazaq ultyna jabylǵan jala, endigi jerde buny stalındik-totalıtarlyq júıeniń zorlyq-zombylyǵy, terrorlyq áreketi dep tujyrymdalsyn» degen qaýly qabyldaǵan bolatyn. Osy qaýlynyń negizinde Sozaq aýylynda «Sozaq kóterilisine – 70 jyl» jáne Sultanbek Shalaqov atyndaǵy kósheler paıda bolyp, memorıaldyq taqta ornatylǵan edi. Kóterilis qurbandaryna ornatylatyn eskertkishtiń orny belgilenip, tipten tuǵyry da quıylǵan edi. Eńseli eskertkishtiń jobasyn jasaýǵa baıqaý jarııalanǵan. Sheıit ketken ata-baba arýaǵyn qurmet tutý maqsatynda eńseli munara men kóterilis basshysy Sultanbek Shalaqulyna derbes eskertkish ornatýǵa qulshynys bildirilgen. Oıyna kelgenin isteıtin orysta «Ýáde bergendi úsh jyl kút» degen maqal bar ǵoı, al biz, mine, otyz jyl boıy sheshimi joq, jaýaby tabylmaǵan suraqtarǵa maldanyp otyrmyz.
Bir shúkirshiligi, sońǵy jyldary «Tama Qarabýra» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Orynbek Ibjanov «Sozaq qasireti» memorıaldyq kesheniniń qurylysyn júrgizip jatyr. Azaly qasiret memorıalynyń turǵyzylýy – Sozaq kóterilisi qurbandarynyń kózsiz erligine berilgen halyqtyq baǵa, búgingi urpaqtyń ótken tarıhqa taǵzymy, taǵlymdy tárbıeniń, ımandy ıgiliktiń úlgisi bolmaq. Barshamyzdy ata-babamyzdyń namysty rýhy qoldap júrsin! Táýelsizdik jolynda sheıit bolǵan shahıd erlerdiń erligi men esimderi máńgilik halyq jadynda jańǵyrsyn!
Ábdimútálip ÁBJAPPAROV,
professor,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri
