Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń basshysy Talǵat Erǵalıevtiń málimetinshe, búginde elimizde 2 mln 800 myń adam baspanaǵa muqtaj. Onyń 800 myńynyń turǵyn úıge dep saqtaǵan azdy-kópti jınaǵy bar. Al qalǵany jalaqydan jalaqyǵa deıin ómir súrýde.
– Máseleni kún tártibinen yǵystyrý úshin ne isteý kerek? Batys elderi turǵyn úı máselesin birjola rettep aldy. Qazir olar munymen bas qatyrmaıdy. Máselen, soǵysta kúıreı jeńilip, quldyraǵan Germanııa úshin ony retteýge 20 jyl qajet boldy. Otyz jyl ótse de, tek postkeńestik elderdiń ǵana sory qaınap júr. Eger dál qazirgideı qarqynmen júretin bolsaq, Qazaqstandaǵy turǵyn úı problemasyn tolyq sheshýge 10-20 jyl kerek. Onyń ózi dúdámal dúnıe bolyp tur. О́ıtkeni ýrbanızasııany esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Qazir el halqynyń shamamen 40 paıyzy aýylda turady. Aldaǵy ýaqytta atalǵan kórsetkish 15 paıyzǵa deıin tómendeýi múmkin. Endi bir bes jylda Nur-Sultandaǵy halyq sany 2 mln-ǵa jetedi. Olardyń bárin qaıda ornalastyramyz? Bul máselege júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıdy jáne memlekettiń qoldaýynsyz bul túıinniń kúrmeýi tarqatylmaıdy, – dedi odaq basshysy.
Belgili bolǵandaı, qazir turǵyn úı qurylysyna jyl saıyn 1 trln 300 mlrd teńge baǵyttalady. Onyń 40 paıyzy – jekemenshik úı salatyndardyń úlesi. Qarjynyń 20 paıyzy memlekettik baǵdarlamalar aıasynda bólingen. 40 paıyzy – qurylys salýshylardyń qarjysy.
T.Erǵalıevtiń esebinshe, máseleni birjola retteý úshin 25-30 trln teńge qajet. Demek, salaǵa bólinetin qarjyny ondaǵan ese ulǵaıtý kerek. Biraq bul múmkin emes. Sondyqtan basqa bir jol retinde halyqaralyq qarjy uıymdarynan qaryz alý usynyldy. Alaıda qazirgideı qıly kezeńde eshkimniń qaryz berýge qulqy joq. Onyń ústine bul qadamnyń qaýipti jaǵy taǵy bar.
– Máseleni sheshýdiń ońtaıly bir ádisi – jeke turǵyn úı qurylysyn damytý. Qudaıǵa shúkir, qazaqtyń jeri keń. Sony tıimdi paıdalaný kerek. Bul úshin jylyna turǵyn úı qurylysyna 5 trln teńge bólinýi kerek. Bul da az aqsha emes. Biraq tabýǵa bolady. Bólingen qarjyǵa qalalarǵa jaqyn ornalasqan eldi mekenderden jer ýchaskelerin berý, ınfraqurylymdy tartý jumystary júrgiziledi. Sonda máseleni sheshýge bes ese az aqsha jumsaýǵa múmkindik bar, – dedi T.Erǵalıev.
El azamattarynyń 10 sotyq jer alýǵa quqyly ekenin bilemiz. Alaıda ekonomıst Rahym Oshaqbaev keltirgen myna bir statıstıkaǵa úńilsek, jeke turǵyn úı qurylysyn damytýdyń ózi qıyndyq týdyratynyn baǵamdaýǵa bolady. 2019 jylǵy derekke sáıkes, 1,5 mln adam memleketten jer ýchaskesin alý kezeginde tur. Al 2012-2018 jyldary nebári 122 myń jer ýchaskesi ǵana berilgen. Iаǵnı jer telimin berý qarqyny óte tómen. Kezegin kútken myńdaǵan adamdy qamtý úshin kóp ýaqyt kerek.
– Qazir turǵyn úı qurylysy qıyn kezeńdi bastan ótkerip otyr. Birinshiden, devalvasııa men ınflıasııaǵa baılanysty jyljymaıtyn múliktiń ózindik quny ósip keledi. Turǵyn úı qurylysy 2000 jyldardan bastap qarqyndy damýda. О́kinishke qaraı, sodan beri baspana baǵasy bir ret te tómendegen emes, tómendemeıdi de. Iá, qubylyp turady, biraq báribir baǵa sharyqtaı túsedi. Sebebi bizdiń eldegi ınflıasııa joǵary. Resmı derekterde ınflıasııa 6-8 paıyz dep kórsetilgen. Al shyn mánindegi kórsetkish 12-15 paıyzdy qurap otyr. Bul jerdegi másele ınflıasııanyń durys eseptelmeýinde. Ekinshiden, jumys kúshi jetispeı jatyr. Karantınge baılanysty О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan sekildi elderden keletin arzan jumys kúshiniń tartylýyna tyıym salyndy. Osy faktordyń ózi turǵyn úı baǵasyna tikeleı áser etýde, – dedi T.Erǵalıev Qazaqstan qurylysshylar odaǵy jáne Túrki áleminiń Ortalyq Azııa boıynsha Injenerler men sáýletshiler odaǵynyń alǵashqy birlesken otyrysynda.
Odaq basshysynyń aıtýynsha, eńbek resýrstarynyń jetispeýshiligi de ózekti másele. Memlekettik organdar, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy atalǵan problemany retteýdiń tetigi retinde kásiptik-tehnıkalyq bilimdi damytýǵa kóńil bóldi.
– Biraq bul máseleni sheshe almaıdy. Sebebi jastar kásiptik-tehnıkalyq bilimdi tańdamaıdy. Jýyrda qurylysshylardy daıarlaıtyn bir kolledjge bardym. Jyl saıyn 100 túlekti tárbıelep shyǵarady eken. Ol qaı jyrtyqty jamaıdy? Bir ǵana kompanııanyń ózinde 100-den asa adam jumys isteıdi. Qazir qurylys salasynda 700 myń adam eńbek etýde. Sondyqtan 100 túlek teńizge tamǵan tamshydaı ǵana bolmaq. Mundaı másele bizdiń elde ǵana emes, tutas álemde etek alǵan trend eken. Jastar ındýstrııaǵa barǵysy kelmeıdi. Japonııa da dál osyndaı problemamen betpe-bet kelipti. Kúnshyǵys eli vetnamdyqtarǵa bes jylǵa vızasyz rejim engizý arqyly tyǵyryqtan jol tapqan. Biz de osy joldy ustanýymyz kerek. Biliktiligine qatysty eshqandaı talap qoıylmaıtyn qara jumysshylardyń jetispeı jatqany, osy faktordyń turǵyn úı baǵasyna áser etip otyrǵany ókinishti, árıne, – deıdi Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń basshysy.
T.Erǵalıevtiń boljamynsha, turǵyn úı baǵasy qymbattaıdy. Qurylys úshin qańtar-aqpan ólara kezeń. Al kóktem týysymen materıaldar qymbattaıdy. Elektr energııasy men tasymaldaý quny ósedi. Benzın baǵasy da sharyqtaıdy. Osynyń bári túptep kelgende baspana baǵasyna áser etedi.
– Menińshe, komfort-klass, bıznes-klass úılerdiń baǵasy qymbattaıdy. Mundaı boljamǵa Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵan Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy shekti mólsherden asqan qarjyny paıdalaný negiz bolyp otyr. Bul múmkindikti 700 myńnan astam adam paıdalana alady. Olardyń shekti somadan asqan qarjysy – 1 trln 400 mlrd teńge. Mundaı múmkindikke ıe adamdar – turaqty jumys istegen, zeınetaqy salymyn úzbeı aýdarǵan orta taptaǵy jandar. Ádette, bul adamdar baspanaǵa muqtaj emes. Demek, olar múmkindikti paıdalanyp, komfort-klastan, bıznes-klastan jaıly páter alýǵa tyrysady. Osy faktordy eskersek, Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy úılerdiń baǵasy qymbattaıdy. Ekinshi faktor – devalvasııa da baǵaǵa túzetý engizedi. Teńge qunsyzdanyp keledi. Iаǵnı qurylys taǵy qymbattaıdy, – deıdi R.Oshaqbaev.
Byltyr Qazaqstanda 13 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy. Onyń 7 mln-y – kóp páterli turǵyn úı, 6 mln-y – jeke turǵyn úı. Bıyl 15 mln sharshy metr turǵyn úı salý josparlandy. Bul Qazaqstan úshin tarıhı rekord. Elimiz buryn-sońdy mundaı kórsetkishke qol jetkizgen emes. Bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan TMD aýmaǵynda kósh bastap tur.
