Mınıstrlik naryqty elektrondy saýda alańyna kóshirý merzimin 2024 jylǵa deıin sozýdy usynyp otyr. Áıtpese gaz quıý stansalaryndaǵy suıytylǵan gazdyń baǵasy 40 paıyzǵa qymbattaýy múmkin. Belgili bolǵandaı, elektrondy saýda alańy arqyly jumys isteý táýelsiz gaz quıý stansalarynyń oń jambasyna kelgenimen, gaz qoımalary ıelerine tıimsiz bolyp otyr.
Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń Open Space formatyndaǵy jıynynda aıtylǵandaı, 2025 jyly Qazaqstannyń syǵymdalǵan gaz salasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ortaq naryǵyna esigin aıqara ashýǵa tıis. Osy oraıda ishki naryqtyń básekege qabiletti bolýy úshin keler jyldan bastap suıytylǵan gazdy túgeldeı elektrondy saýda alańyna shyǵarý josparlanǵan bolatyn. Jyl aıaqtalýǵa úsh aı qalsa da, bul baǵyttaǵy jumystar bir arnaǵa túspeı otyr.
– Taraptardyń pikirin tyńdadyq. Jospar merzimin shegerýdiń birneshe ssenarııin pysyqtaý kerek. Energetıka mınıstrligi naryqty birden emes, kezeń-kezeńimen elektrondy saýda alańyna shyǵarýdy usynyp otyr. Iаǵnı, jyl saıyn naryqtyń 25 paıyzy elektrondy alańǵa kóship otyrsa, 2024 jyly mindet tolyq oryndalmaq. Bálkim, muny 4 jylǵa sozǵansha, 50 paıyzdan shyǵaryp, eki jyldyń ishinde aıaqtaǵan jón shyǵar. Elektrondy alańǵa qańtarda emes, shildede kóshse, halyqtyń qaltasyna salmaq túspeıtin sekildi. Osy sııaqty birneshe nusqany pysyqtaǵan abzal. Solardyń negizinde ǵana sheshim qabyldaý kerek, – dedi Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Serik Jumanǵarın.
Jalpy jańadan qurylǵan agenttik energetıka salasyndaǵy monopolııanyń murtyn buzýǵa nıetti. Ásirese kómir, janar-jaǵarmaı, suıytylǵan gaz naryqtarynda deldaldar tym kóp. Bul salada negizgi oıynshylardyń monopolııasy aıqyn kórinip tur. Resmı derekterge súıensek, negizgi oıynshylardyń úlesi munaı jáne munaı ónimderi naryǵynda 86 paıyzdy, turmystyq kómir naryǵynda 78 paıyzdy, syǵymdalǵan gaz naryǵynda 95 paıyzdy qurap otyr.
– Árıne, munyń qarapaıym halyqtyń qaltasyna tikeleı áseri bar. Máselen, Shubarkól kómiriniń kenish basyndaǵy baǵasy – 5 819 teńge. Ony tasymaldaýshy 17 uıym bólshek saýdaǵa 10 117 teńgemen satyp otyr. Al bólshek saýdadaǵy oıynshylar qarapaıym halyqqa kómirdiń bir tonnasyn 12 500 teńgege túsirip beredi. Sonda kenish basyndaǵy baǵa qarapaıym turǵynǵa jetkenshe 98 paıyzǵa ósedi. Qarajyra kómiri de satyp alýshyǵa qymbat kúıinde jetedi. Kenish basynda 4 117 teńge turatyn bul kómirdiń kóterme saýdadaǵy quny – 6 288 teńge, qarapaıym halyq úshin – 12 700 teńge. Mundaǵy ústeme baǵa tipti 155 paıyzǵa deıin jetip jyǵylady. Munaı ónimderi naryǵynda sanaýly ǵana kompanııa ústemdik etip otyr. Olar munaı men gaz saýdasynyń barlyq satysynda tizgindi ıemdenip alǵan. Máselen, «QazMunaıGaz», «CNPC» kompanııalarynyń munaı óndirisindegi úlesi 50 paıyz bolsa, óńdeýdegi úlesi – 100 paıyz. Munda da saýda ashyq alańnan tys júredi. Iаǵnı kelissózder ekijaqty kelisimshart negizinde bekitiledi. Sáıkesinshe, ashyqtyq joq, – deıdi agenttik ókili Arsen Ysqaqov.
Suıytylǵan gaz naryǵynda da osyǵan uqsas jaǵdaı qalyptasqan. Qazir táýelsiz gaz quıý stansalary ónimdi tek gazjelilik uıymdar arqyly ǵana satyp ala alady. О́ndirýshi gazdyń ár lıtrin 16 teńgeden beredi. Qubyr ıeleri ony gaz quıý stansalaryna 45 teńgeden satady. Al stansalar kólik ıelerine 75 teńgemen ótkizedi. Eger ónim gazjelilik uıymdar arqyly emes, elektrondy saýda alańy arqyly satylsa, gaz quıý stansalary bir lıtr suıytylǵan gazǵa 29 teńge shyǵyndar edi. Bul naryqta jyl saıyn 100 myń tonna suıytylǵan gaz saý dalanady.
Eske sala keteıik, Energetıka mınıstrligi 2020 jyldyń úshinshi toqsanynda suıytylǵan munaı gazynyń kóterme saýdadaǵy baǵasy qosymsha qun salyǵynsyz 28 myń teńgeni quraıdy dep habarlaǵan edi. Bul 2017 jyldyń birinshi toqsanyndaǵy shekti baǵamen birdeı.
