Mádı

Bıyl týǵanyna 140 jyl tolǵan daryndy dala kompozıtory, ánshi, seri Mádıdiń toıy el kóleminde erekshe ata­lyp ótýi kerek edi. Alaıda adamzatty dúrbeleńge salǵan daýasyz dert kóp iske qolbaılaý boldy. Degenmen kóziqaraqty jurt er Mádıdi el gazetinde eske alýynyń ózi qaıratker tulǵaǵa zor taǵzymnan kem bolmas dep qalamymyzdy tarlan tarıhtyń syrly sııasaýytyna batyrdyq.

* * *

Qyr qazaǵynyń repertýarynda ál­bette, Mádıdiń ánderi asqaq shyrqalady. Qart Qarqaralynyń sáýletti shyńdary­nyń tóbesi kóringennen-aq, tipti ánge esh ıkemi joq jannyń ózi «E, atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly, Senen bult, menen qaıǵy tarqamady» dep kúbirleıtinine kúmánimiz joq. Tipti Mádıdiń osynaý eki aýyz óleńi Qarqaralynyń tól­qu­jatyndaı júrek tórimizde áldeqashan bederlenip turǵanyn sezemiz.

Jalpy qazaq tarıhyna, qazaq áde­bıetine únemi úńilgen adam birqatar tabıǵı ataýlardyń tiri obrazdarǵa aınalyp ketkenin baıqaıdy. Aıtalyq, Altaı taýlary, Altaı tabıǵaty Oral­han Bókeı shyǵarmalarynda tiri obraz retinde bizben birge ómir sú­redi. Ala­taý da, Qara Ertis te, Edil men Jaıyq ta jany bar, rýhy únemi qoz­ǵalys­taǵy tiri qubylystar. Ál­bet­te, osy qatarda Qarqaraly taýlary, Qar­­qa­ra­lynyń keshegi Alash arys­ta­ry alshań basqan keń kósheleri, eski ǵı­ma­rattary, Shaıtankóli, shyrshasy, Qunan­­baı qajy meshiti, bári-bári tiri obraz, tipti qazaqtyń janyndaı aıaýly ataýlarǵa aınalyp bizben birge tynys­taıtyndaı! Al endi búgingi tilmen aıt­­saq sol Qarqaralynyń bir brendi – Mádı! Mádıdiń ǵajaıyp syrly da taǵ­dyrly ólmes óleńderi, ǵıbratty da kú­resker ánderi, qıly taǵdyry Qarqa­ra­­lymen qatar jasaı beredi. Mádı shy­ǵarmasyndaǵy Qarqaraly da – obraz!..

* * *

Mádıdi bilmeıtin qazaq kem de kem bolýy kerek. Degenmen jas urpaqqa ult rýhynyń baıraǵyn bıiktetken Mádıdeı tulǵalardyń esimderin únemi nasıhattap otyrýdyń esh artyǵy joq. Mádı Bápıuly óz óleńinde aıtatyndaı, arǵy atasy «Áýlıe ótken er Qazybek, Bekbolat». «Tilenshi odan týǵan abzal sheri, qaradan han bop ótken bári asyl tek». Arıstokrat áýlet, qarakók tuqymnyń qandybalaq qyrany Mádıdiń bul rette osal bolyp týýyna esh qaqysy joqtaı. «Sózdiń atasy birlik, anasy shyndyq» dep sharshy topta talaıdy sózden súrindirgen eki sybaǵaly, toqsan jeti júldeli qazdaýysty Qazybek babasynan qalǵan qasterli sózdi Mádı esh qulatpaıdy. Qazaq dalasyna tizesin ábden batyrǵan orys otarshyldaryna qarsy uzaq kúres júrgizgen Mádı minezi – sol keshegi uly babalarynan qalǵan qasıetti amanat júgi deýge bolady. Ańdysqan dushpan aqyry alyp tynady, esil er kisi qolynan qaza tabady. Týra sol kezeńde Mádı rýhymen birge, Mádıdiń balýan denesimen birge qazaqtyń keýdesin eshkimge basqyzbaǵan kóshpendi kók túrikten qalǵan asa bir ór, batyr, qaısar rýh qulaǵandaı edi.

Búginde mádıtanýdyń jańa kezeńin bastaǵanymyz durys. Mádıdi anaý aıt­qandaı barymtashy, búlikshil, es­kini ańsaǵan feodal degen birjaqty kóz­qarastarmen emes, alash muratynyń jolynda sheıit bolǵan, sol zamannyń kóziqaraqty oıshyl da ǵulamalarymen pikirles kúresker tulǵa retinde tanýymyz kerek.

Mádı óliminiń ózi Alashordanyń beldi ókili, Qarqaraly túrmesinde otyr­ǵan aǵartýshy tulǵa, Mamanııa mektebiniń muǵalimi Mustaqym Maldybaıulyna saýǵa suraı barǵan jerde oryn alady. Mádıdiń Máshhúr Júsip Kópeıulymen, Shákárim Qudaıberdiulymen pikirles bolǵany, Ahmet Baıtursynulymen Qarqaraly abaqtysynda birge otyr­ǵandyǵy bári Mádı bolmysynyń ult taǵdyrymen tikeleı baılanysyn ań­ǵart­paı qoımaıdy. Aıta ketýimiz kerek, biz tilge tıek etken Mustaqym Mal­dybaıulynyń týǵanyna da bıyl 140 jyl tolady. Mádı men Mustaqymnyń arasyndaǵy dostyq-týystyq týraly fılologııa ǵylymdarynyń kandı­daty, dosent Sarjan Takırovtyń maqa­lasyndaǵy myna bir derek kez kelgen oqyrman úshin qundy dep esepteımiz. «1921 jyly 8 naýryzda «Qazaq tili» gazetiniń 123-sanynda Mustaqym Mal­dybaevtyń «Mádı ólimi» degen maqalasy «Joldasy» degen búrkenshik atpen jarııalanady. «Osy jyly, 1 fevralda Mádı Bápıulyn kúndizgi saǵat 12-de, Qarqaraly qalasynda, 5-ýchaskeniń aýdandyq nachalnıgi Jasanov atyp ól­tirdi. Mádıdiń jasy 41-de, eki qatynnan balasyz edi. Túrmege taıana bergende, aldynda kele jatqan Mádı Bápıulyn atyp tastaǵanyn birneshe adamdar kórip turǵan. Oq qaraqustan tıip, mań­daıynan shyǵyp ketken. Mine, bul ólimdi aqyldasyp, ton jamylǵan soqqandardyń istep otyrǵany anyq».

Mádı taqyrybyna biz Alash taqy­ryby arqyly den qoıýymyz kerek. Alash serkelerimen seriktes seri ǵu­myry, taǵdyry, shyǵarmashylyǵy bizdi jańa kózqarastarǵa jeteleıdi. Mádı ánderindegi azattyq, bostandyq saryny ult boıyndaǵy erekshe minezdi birden oıatady.

* * *

Mádıdiń máńgi ólmes murasy – onyń naqyshy bólek, dramaǵa baı ásem de tereń ánderi. Búginde M.Bápıulynyń keńinen tanylmal 4 áni bar dep aıtylady. Keıinnen belgili ánshi, ónertanýshy E.Tóleýtaı «Mádıdiń muńy» ánin ta­ýyp, oryndap júr. Al endi áriden qoz­ǵasaq kompozıtordyń shyǵarmala­ryn tuńǵysh ret notaǵa túsirip, ǵylymı baǵa bergen – zertteýshi A.Zataevıch. Bul týraly tarıhshy, ǵalym Zarqyn Taıshybaıǵa silteme jasap, pýblısıst, qarymdy qa­lamger Ermek Baltashuly jazady. Akademık-kompozıtor Ahmet Ju­ba­nov Mádıdiń ánshilik ónerine jo­ǵary baǵa bere kelip: «Mádı halyq baqyty úshin ómirin kúrespen ótkizgen qaıratker. Onyń shyǵarmalary únemi halyqtyń aýyzynda, mýzyka maıdanynda shattyq únindeı bolyp estiledi. Mádıdiń «Qarakesegi» búkil qazaq hal­qynyń ánurany dese bolǵandaı» deıdi. Júsipbek Elebekov atalarymyz da Mádıdi kózimen kórip, ánderin nasıhattap, qazaqtyń rýhanııat qorjynyn baǵa jetpes qazynalarmen tolyqtyryp ketti. Júsekeń Qoıandy jármeńkesine aǵasyna erip baryp Mádıdi kórgenin baıandaıdy. «Qarqaraly» ánindegi qaıyrmany Júsipbek Elebekovtiń ózi qosqanyn da kópshilik bile bermeýi múmkin. Fılo­log, jýrnalıst Álimjan Qutjanuly Ah­met Jubanovtyń joǵarydaǵy pikiri týraly tolǵanyp kelip: «Shyndyǵyn­da, «Qarakesek» án-óleńi – Mádıdiń rek­vıemi. Mádıdeı muzbalaqtyń torǵa túsken, býyrshynnyń muzǵa taıǵan muń-zary. Jan azasynan jazylǵan qaı­ǵyly sheri. Mundaǵy Qarakesek Mádı – qazaq! Ol – basyna bult tóngen Alash eli. Jalqynyń júregi jalpyny qamtyǵan. Jalǵyzdyń janaı­qaıy asqaq romantıkalyq leppen aspandap baryp, kún sııaqty kúlli Alashyn aımalap turǵandaı», deıdi. Shynymen Mádı bolmysyndaǵy qazaqtyń qaısar kelbeti qaı-qaısymyzǵa bolsyn anyq kórinedi.

Mádıtanýǵa keń qulash sermegen­­der­diń qatarynda tulǵa ómiri men shy­ǵar­mashylyǵyn búginde túgeldeı zert­tep, zerdelep kele jatqan pýb­lısıst Ermek Bal­tashuly men ánshi, ónertanýshy, kı­no­­ger Erlan Tóleýtaıdy erekshe ata­ǵa­­nymyz durys. Álbette, buǵan deıin «Naızaǵaı» atty roman jazǵan Ál­jap­par Ábishevti, Saparǵalı Lám­be­kovti, Áshimbek Bektasovty, Kárim Saý­ǵa­baıdy, tarıhshy, ǵalym Zarqyn Taı­shybaıdy, Mádıdiń ánderin ulyqtap, tipti eski kınolentalardyń birinen kom­pozıtordyń beınesin taýyp, odan bu­ryn seriniń sýretin keziktirip, dúıim jurt­tan súıinshi suraǵan ónertanýshy, kúıshi Jarqyn Shákárim aǵalarymyzdyń jóni bir bólek.

Mádıdiń bizge belgili jalǵyz foto­sýreti týraly ánshiniń ózi: «Osy sýretke Atbasar abaqtysynan qashyp shyǵyp, jasyrynyp júrgende dosym Kamal bir sýretshini úıge ákelip túsirgen edi» dep jazypty. О́lketanýshy Iý.Popov jazǵan derekter boıynsha Mádıdi qýǵyndaý 1907 jyldardan bastalǵan. Sol jalǵan aıyptar jalǵasyp-jalǵasyp jazyqsyz jandy Atbasar, Qarqaraly, Semeı, Omby túrmelerine birneshe már­te toǵytady. Álgi sýret Mádıdiń kúıeý­balasy Toqash Kádikeevtiń jeke mu­ra­ǵatynda saqtalyp kelgen desedi. Sýretti 1968 jyly alǵash ret baspa be­tine jarııalaǵan Jarqyn Shákárim. Sý­rettegi seriniń jasy sol kezde joba­men 35-te delinedi. Keıin Mádıdiń eski kınohronıkalardyń birinen jandy beınesi de tabylady. Ol beıneniń qaıda, qashan túsirilgeni týraly E.Tóleýtaı tolyq zerttegenin aıtady. Ortalyq mu­raǵattaǵy «Mádıdiń isi» atty tomdyqtyń qujattaryn paıdalanǵan ónertanýshy Mádımen «óle-ólgenshe kek qýysqan» Qaqabaı ekeýiniń arazdyǵyn da naqty qujattarmen dáleldep jazǵan. Bul hat­tar týrasynda Z.Taıshybaıdyń «Má­dıdiń bes haty» maqalasyn da aı­ta ke­týimiz kerek. Sol zertteýlerdiń bá­rinde Mádıdiń tiri beınesi 1920 jyly Qoıan­dy jármeńkesinde túsirilgeni anyq­talǵan. Basyndaǵy tymaǵy jaıly da aıtyp óte­di. «Kishi júz Alshyn-Jappas eliniń bir azamaty syıǵa tartqan tymaq edi» dep naqtylanady. Eń ǵajaby, óner­ge búkil ǵumyryn arnaǵan Jarqyn Shá­ká­rim aǵamyz sýretti taýyp, tuńǵysh ja­­rııa­laǵanda nebary 19 jasar stýdent eken.

Búginde Mádıdiń esimi el ishinde ta­masha nasıhattalyp keledi. Osy úr­disti únemi qoldap, jańa satyǵa kó­tere berýimiz kerek. Mádı atyndaǵy respýb­lıkalyq dástúrli ánshilerdiń baıqaýy jyl saıyn Qaraǵandy shaharynda shy­myldyǵyn túredi. Tulǵa týǵan Aıryq aýyly da búginde Mádı dep atalady. Uly kúreskerdiń 125 jyldyq mereıtoıyna oraı Ermek Baltashuly men rejısser Slambek Jumaǵalıdyń «Surasań Mádı edi meniń atym» atty eki aktili, jeti kórinisti dramasy el nazaryna usynyldy. E.Baltashulynyń «Mádı» atty kitaby da jaryq kórdi. Mádıdiń izi teleekrannyń da taspalarynda saırap jatyr. Bul iste «Qazaqfılmniń» qara shańyraǵynda jemisti jumys atqarǵan jazýshy Dıdar Amantaıdyń, Erlan Tóleýtaıdyń erekshe qoltańbalary bar. Atalǵan «Mádı» derekti-dramalyq fılmi qazaq rýhanııatynyń úlken qa­zynasy deýimizge bolady. Tipti dás­túrli qazaq ánderine túsirilgen alǵashqy beınebaıan da Mádıge tıesili eken. «Qara­kesek» ánine túsirilgen qazaqy boıaýy qanyq beınebaıannyń da avtory – E.Tóleýtaı.

Bulardan bólek Qarqaralyǵa bara qalsaq eńseli eskertkishine táý etemiz. Osy rette erekshe eskertkish týraly aıta ketken jón. Mádı músininiń avtory Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Mádıdiń jerlesi, Qaraǵaıly kentiniń týmasy Temirǵalı Muhtaruly Mahmetov degen ónerpaz. Tas qamaldy, qazaqtyń ulttyq rýhyn, janyn qyspaqqa alǵan tar buǵaýdy buzyp-jaryp kele jatqan Mádıdiń kelbetti keskini sátti somdalǵan. 125 jyldyq mereıtoı qarsa­ńynda tuǵyrǵa qonǵan tulǵa músini joǵaryda da aıtyp ketken jan joldasy Mustaqym Maldybaıulyn túrmeden shyǵaryp alamyn dep kelip, oqqa ushqan jerine ornatylǵan. Mádıge ornatylǵan eskertkishterdiń qatarynda aqyn rýhy máńgilikke baraqat tapqan Máliksaı qorymyndaǵy kishigirim eskertkishti de ataýǵa bolady.

Bunyń bári erteńgi jas urpaqqa úl­ken nasıhat. Mádıdiń kúresker rý­hy keleshek jastardyń ultshyl mine­zin qalyptastyrýǵa jol ashatyny anyq. Joǵaryda aıtyp ketken «Mádı» fıl­mi derekti-dramalyq fılm bolsa, bo­la­shaqta kórkem fılmge de Mádı ǵu­my­ry ábden tatıtyn tulǵa. Onyń sse­narııi joǵaryda esimderi atalǵan azamattardyń qaı-qaısynda da bar. Jýyrda «Alataý» dástúrli óner teat­ryna onlaın suhbatqa shyqqan Erlan Tóleýtaı bir ssenarııdiń qattalyp da­ıyn turǵanyn aıtyp ótti. Bul – otandyq kınoǵa olja salyp júrgen daryndy rejısserlerge qulaqqaǵys. Mádı dramasynan, Mádı tragedııasynan bodan ulttyń azattyqqa umtylǵan naızaǵaıdaı shart minezin kórý qıyn emes. Mádı portreti keshegi ótken Birjan sal, Aqan seri, Jaıaý Musa, Balýan Sholaqtardyń eshqaısysynan kem túspeıdi. Mádı obrazy arqyly tek taptyq tartysty emes, adamnyń ishki jan dúnıesindegi kereǵar qubylystardy da keńinen ashýǵa bolady. Qazaq minezin de Mádı ómirimen ózektestire otyryp zerdeleý qyzyq.

Búginde Mádı ómirindegi Qaqabaı beınesine de jańasha kózqaras qajet dep oılaımyz. Nemere inisine degen aǵa óshpendiliginiń ózegin arshýy­myz ke­rek. Bul qaqtyǵystardaǵy orys ulyq­­­tarynyń araǵa ot tastaǵan ozbyr áre­ketteri jas urpaqqa jan-jaq­ty túsin­­dirilgeni durys. Jalpy, aǵaıyn­dar­dyń ishindegi qastyq anaý aıtqandaı qanypezerlikke ulpaspaýy da múmkin. Ony Mádı óz óleńinde «Atýǵa Qaqabaıdy qııa almadym» dep moıyndaıdy. Ortaq muraǵa talas, bılikke mańaıyndaǵy irili-usaqty daý-damaı keri sıpat alyp ketýi de ǵajap emes. Qaıtken kúnde de Mádı gýmanızmi onyń shyǵarmalarynyń ón boıynda eldi únemi birlikke, tutastyqqa, ult namysyn qol­dan bermeýge úndep turady.

* * *

Mádı Bápıulynyń bıylǵy mereıli datasynan bólek, Abaı jylyna qatysty da esimi erekshe atalýy tıis. Olaı deıtin sebebimiz, hakimniń adal jary, ozyq oıly ul-qyzdarynyń tekti anasy Dildámen Mádı et jaqyn týys. Odan bólek Qar­qaraly dese Mádıdiń áýelgi biz sóz etken áninen keıin Qunanbaı qajynyń meshiti aıtylady. Qaı jaǵynan alyp qarasaq ta Mádıdiń aty atalǵan jerde Abaıdyń aınalasy, álbette sóz bolady.

Mádıdiń ata-tegine qatysty «Úsh­qa­ra» ánin únemi basshylyqqa alǵan du­rys. «Atamyz odan keıin Alshyn­baı­dy, Kemeńger aqyl oıly, tereń saı­­dy. Ataǵyń Alataýdaı babalarym, Kórdiń be osy kúnde bizdiń jaı­dy», deıdi Mádı seri. Mádıdiń Abaı­ǵa jaqyndyǵyn aıtqanda osy Alshe­keń­niń arýaǵy aldymen atalady. Qar­qa­raly dýanynyń ­jıyrma tórt bolys eline bılik júrgizgen aýzy dýaly Al­shyn­baıdyń Dildá men Mádı – týǵan ne­mereleri. Buny Zarqyn Taıshybaı tar­qatyp tamasha jazady: «Zer sala qaraǵan adamǵa Mádıdiń Abaı aýylyn­da bolǵany, jezdesimen kezdeskeni, til­deskeni kórinip tur ǵoı. Mádıdiń 1880 jyly týǵanyn eske alsaq, Abaı dú­nıeden qaıtqanda atpal jigit, aıtýly azamat, aty shyqqan seriniń bir kóshteı ǵana jerdegi apasy men jezdesine sálem berip qaıtpaýy múmkin emes». Aıta ke­teıik, Alshynbaı da, Tilenshi de Buqar jy­raý aýdanyna qarasty Úmitker aýy­lynan 7-8 sha­qyrym jerdegi qorymda jatyr.

Mádıdiń ata tegimen qosa naǵashylary týraly da bir aýyz aıta ketkenimiz durys. E.Baltashuly «Mádıdi Bápıdiń báıbishesi Ánıpadan (keıbir derekterde Kúlánda) týǵan» dep jazady. Bul anadan Mádımen birge Urqııa, Mápish degen qyzdar da dúnıege kelgen. Barlyq derekte Mádıdiń anasynyń eli Jalyqpas ekeni jazylǵan.

* * *

Mádı ánderiniń ishindegi ómiriniń soń­ǵy kezeńinen syr aqtaratyn asa bir kúrdeli de kórkem áni «Shirkin-aı». Biz de maqalamyzdy osynaý ánniń tabıǵatymen úndes túıindegimiz keledi. Ánniń sózinde aıtylǵandaı, «Az kúnde qaıta aınalyp men kelermin, Al endi kóriskenshe shirkin-aı, qosh bolyńdar» deıdi.

Mádı rýhy shynymen de qazaq dala­syna asqaq keıipte kóp ýaqyt ótpeı-aq qaıta oraldy. Ǵajaıyp ánder bolyp, eńseli eskertkishter bolyp, tom-tom zert­teý kitaptary bolyp, kıno, teatr sah­nalaryna, bizdiń azat memleketimizdiń aqshańqan ordasyna Alshynbaıdyń nemeresi er Mádı alshańdaı basyp qaıta oraldy.