MELBÝRN. Keıingi ótken úsh aıda Aýstralııadaǵy Vıktorııa shtatynyń ortalyǵy, bes mıllıonǵa jýyq adam mekendeıtin bul megapolıs álemdegi eń qatań lokdaýnnyń birin bastan ótkerdi. Úıden dalaǵa qajetti azyq-túlikti satyp alýǵa, dári-dármekke, bireýdi kútý, eki saǵattyq boıjazýmen aınalysýǵa nemese úıden jumys isteý múmkin emes kezde ǵana jumysqa barýǵa ruqsat etildi. Úıden 5 shaqyrym qashyqqa barý nemese megapolıstiń shekarasynan shyǵýǵa tyıym salyndy. Osy erejeni buzǵandarǵa polısııa aýyr aıyppul saldy.
Vıktorııa bıligi lokdaýndy 5 shildede, 6,7 mln halqy bar shtatta bir kúnde 191 jańa naýqas tirkelgende engizdi. Bul pandemııa bastalǵaly bergi kúndelikti vırýs juqtyrǵandar sanynyń rekordtyq kórsetkishi edi. Indet 30 shildede kúshine enip, bir kúnde 723 jańa naýqas anyqtaldy. Osydan keıin ǵana vırýs juqtyrǵandar sany azaıdy. Al 4 qazanda eki aptalyq ortasha kórsetkish 12-ge deıin tústi.
Osy maqala jazylyp jatqanda Vıktorııa shtatynda 20 myńnan astam adam COVID-19-ben aýyryp, 800-ge jýyǵy qaıtys bolǵan edi. Aýstralııanyń basqa shtattaryndaǵy naýqastar sany 7 myńnan az, baqılyqtar sany júzge jetpeıdi. Bul kóp uzamaı Aýstralııa da vırýsty jeńe alady degen úmitti oıatty. О́ıtkeni kórshi Jańa Zelandııa osyǵan sál qalǵan-dy.
Eshqandaı úlken saıası partııalar lokdaýnǵa qarsy kelgen joq. Uıymdastyrylǵan qarsylyq sherýine az adam qatysty. Onyń sebebi polısııa narazylarǵa aıyppul salynatynyn eskertýimen baılanysty bolýy múmkin. Alańǵa shyqqandarǵa aıyppul salyndy da. Ári sherý úıden shyǵýǵa berilgen ruqsattyń qatarynda joq.
Álsiz turǵyndardyń ómirine qaýip tóndiretin óte juqpaly vırýspen betpe-bet kelgende «erkindik» degen abstrakti uǵymdy aıqaılaǵan vıktorııalyqtar sanaýly ǵana. Ári olardyń basym bóligi qater tónbeıtin jastar bolatyn. Kópshilik lokdaýn qajet degen pikirdi ustandy, óıtkeni ol adam ómirin saqtap qalady. Jańa naýqastardyń anyqtalýy men ólgender sanynyń birtindep azaıýy adamdardy COVID-19 vırýsynan lokdaýnnyń qorǵaıtynyn kórsetti.
Biraq bul jalpy jaǵdaıdyń bir bóligi ǵana. Ulybrıtanııada ótken aıda 32 ǵalym premer-mınıstr Borıs Djonsonnyń atyna hat jazyp, lokdaýnnyń keri áseri orasan ekenin dáleldeýge tyrysty. Olardyń paıymdaýynsha, karantınniń zalaly onyń paıdasynan asyp túsýi múmkin. Ǵalymdar Ulybrıtanııadaǵy Qaterli isik ortalyǵynyń esepteýlerin keltiredi. Soǵan sáıkes, lokdaýn saldarynan eki mıllıonǵa jýyq adam skrınıngten, testiden jáne emdeýden óte almaǵan. Sonyń saldarynan 60 myń adam qaıtys bolýy múmkin. Al qazirgi tańda Ulybrıtanııada COVID-19-dan qaıtys bolǵandar sany 42 myńnan asty.
Qaterli isik – lokdaýn saldarynan kóbeıýi múmkin ólim oqıǵalarynyń bir sebebi ǵana. Budan basqalary da jeterlik. Degenmen lokdaýn engizilmegende koronavırýspen aýyryp, baqıǵa attanǵandar sany qazirgi kórsetkishten anaǵurlym artyq shyǵýy múmkin edi. Budan bólek, lokdaýn adam ómirin saqtaýynyń basqa da joldary bar. Máselen, Aýstralııada osyndaı qadam áserinen maýsymdyq tumaýdan keletin ólim-jitim joıylǵan sekildi. Keıingi derekterge súıensek, 2020 jyldyń alǵashqy jartysynda byltyrǵy sol ýaqytpen salystyrǵanda 400-ge jýyq adam ómiri saqtaldy.
Mıchıgan ýnıversıtetiniń ekonomısi Olga Iаkýsheva bastaǵan zertteýshiler toby 2020 jyly AQSh-tyń pandemııaǵa baılanysty qabyldaǵan saıası sheshimderinen keıin ajal tyrnaǵynan qutylǵan adamdardyń jalpy sanyn eseptep kórýge talpynǵan. Toptyń zertteýine súıensek, qoǵamdyq densaýlyqty saqtaýdaǵy osyndaı sharalar kemi 913 762-den 2 045 322-ge deıingi aralyqtaǵy adamnyń ómirin arashalap qalǵan. Biraq karantındik sharalardyń janama áserinen kemi 84 myńnan 514 800-ge deıingi turǵyndar bul ómirmen qoshtasqan. Osylaısha sońǵy kórsetkish ajaldan qutqarylǵan adamdar sany 398 962-den 1 962 322 aralyǵyn qamtıtynyn eseptep shyǵardy. Bul óte úlken aýqym ekeni túsinikti. Biraq lokdaýnnyń oń áserin anyq ańǵartady.
Iаkýsheva men onyń áriptesteri etıkalyq máselelerdi qozǵamaı, naqty qansha adamnyń ómirin saqtap qalýǵa bolatynyn nemese qaıtys bolatynyn eseptep shyqty. Bul lokdaýn saldarynyń quny men onyń paıdasyn esepteýde kezdesetin ózekti úsh problemadan qutylýǵa múmkindik beredi.
Birinshiden, naqty esepti júrgizý baqıǵa attanǵan 20, 30, 40 ne 90 adamnyń aıyrmashylyǵyn anyqtaý emes. Buǵan deıin aıtqanymdaı, biz adam ómirin ǵana emes, qansha turǵynnyń qalǵan ómiriniń jylyn esepteýimiz kerek.
Ekinshiden, jyl basynda Maıkl Plant ekeýmiz atap ótkenimizdeı, lokdaýnnyń turmys sapasyna áseri de mańyzǵa ıe. Lokdaýn jappaı jumyssyzdyqqa ákelip, ómirge razylyqty aıtarlyqtaı tómendetedi. О́mir sapasyn anyqtaý men sanaýdyń qıyndyǵyna qaramastan, lokdaýnnyń naqty quny men paıdasyn esepteý barysynda odan bas tarta almaımyz.
Úshinshiden, bálkim eń mańyzdysy da osy, lokdaýnnyń jaıshylyqta da ózderiniń jáne otbasynyń negizgi qajettilikterin tabýǵa qınalyp júrgen adamdarǵa áserin esten shyǵarmaýymyz kerek. Kedeıshilik sheginde ómir súretin turǵyndary kóp memleketterdiń bıligi lokdaýnnan bas tartýyna eleýli sebep bar. Alaıda damyǵan elder de ózderiniń ekonomıkasyndaǵy daǵdarys basqa memleketterdegi halyqtyń turmysyna da áser etetinin umytpaýy tıis.
Bıylǵa deıin kedeıshilik deńgeıi 20 jyl boıy turaqty azaıyp kele jatqan edi. Endi, 2020 jyly bul kórsetkish 37 mln adamǵa kóbeıdi. Osynyń qanshasy vırýstan emes, lokdaýn saldarynan týyndaǵanyn aıtý qıyn. Degenmen lokdaýnnyń áseri orasan ekeni anyq.
BUU Balalar qorynyń bas dırektory Genrıetta Fordyń aıtýynsha, pandemııa órship turǵanda 192 eldegi mektepter jabylyp, 1,6 mlrd oqýshy synyptaǵy sabaqqa bara almaı qaldy. Kópshilik úshin qashyqtan oqytýǵa múmkindik joq. Keminde 24 mln bala mektepti birjola tastap ketetini boljanǵan. Kóptegen qyzdar úshin bul kareralyq jolmen ósýdiń ornyna erte turmysqa shyǵýǵa ákelýi yqtımal. Taıaýda The New York Times basylymy mektepterdiń jabylýy men lokdaýn saldarynan týyndaǵan ekonomıkalyq qıyndyq tabysy tómen elderdegi balalardy qara jumysqa jegýdi arttyryp jibergenin jazdy.
Lokdaýn kóptegen memlekettegi adam ómirin saqtap qalǵanyna qaramastan, bul bılik úshin tıimdi qadam ekenin kórsetýge jetkiliksiz.
Pıter SINGER,
Prınston ýnıversıtetiniń bıotehnıka professory, The Life You Can Save qorynyń negizin qalaýshy.
Ol – «Janýarlardy qutqarý», «Praktıkalyq etıka», «Sen qutqara alatyn ómir», «Nelikten vegan?» kitaptarynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
