Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Zahır ad-dın ál-Baıhaqı óz eńbeginde Musylman shyǵysynan shyqqan ozyq oıly fálsafashylar, dárigerler, astronomdar, olardyń ómirbaıany men eńbekteri týraly áńgimeleıdi, qyzyqty derekter keltiredi. Ál-Baıhaqı kitabynda ál-Farabı jaıly da taraý bar. Onda Ábý Nasyr ómiriniń túrli kezeńderin sýretteýmen birge, ǵalymnyń shyǵarmashylyǵyna da toqtalady. Ál-Baıhaqı shyǵys tarıhshylary ishinde ál-Farabıden eki ǵasyr ǵana keıin ǵumyr keshkendikten, onyń jazbalaryn zertteýshiler qundy shyǵarmalar qataryna jatqyzady. Biraq ókinishke qaraı, ál-Baıhaqıdiń atalǵan shyǵarmasynyń tolyq nusqasy áli kúnge deıin qolymyzǵa túspeı keledi.
XIII ǵasyrdyń ortasynda ómir súrgen kelesi bir arab tarıhshysy Djamal ad-dın ál-Qıftı (1167–1248). Onyń eńbegi «Tarıh ál-hýkama ýa hýa mýhtasar az-Zaýzanı ál-mýsamma «ál-Mýntahabat ál-mýltaqatat bı-«Ihbar ál-ýlama bı-ahbar ál-hýkama» – Ǵalymdar men danalar jaıly habarlar (týraly) kitap» dep atalady. Onda ol ál-Farabı ómirine baılanysty tyń derekter keltire otyryp, Ábý Nasyrdyń ǵylymı eńbekterine erekshe baǵa berip, ǵylymǵa qosqan úlesin aıqyndaǵan. Uly oıshyldyń tustastary men shákirtteri jaıly buryn ushyraspaǵan tarıhı áńgimelerdi keltiredi. Sondaı-aq ál-Farabıdiń 72 traktatyn ataıdy.
Tarıhshy Ibn Hallıkan (1211–1282) «Ýafaıat ál-aǵıan ýa anba abna az-zaman» («Uly adamdardyń qazasy jáne zamanynyń uldary jaıly maǵlumattar») atty eńbeginde ıslamǵa deıin jáne keıin ómir súrgen ádebıetshiler, aqyndar, tarıhshylar, halıfalar, ákimderdiń ómiri jaıly qyzyqty derekter aıtady. Ol ál-Farabıdiń Farab (Otyrar) shaharynda týǵanyn, túrki tekti ekenin aıta kelip, jerlesimizdiń ómiri jaıly qundy maǵlumattar beredi. Bul eńbek osynysymen de qyzyq, osynysymen de qymbat.
Biraq ál-Farabı jaıly kúlli arab tarıhshylarynyń ishinen ǵalym, máshhúr dáriger Ibn Ábı Ýsaıbıǵanyń (1203–1270) «Ýıýný-l anba fı-t tabaqatý-l atıbba» – «Dáriger toptary jaıly jańalyqtardyń qaınar kózi» atty dárigerler haqynda baıandaıtyn bıblıografııalyq eńbegi úlken oryn alady. Bul jylnama birneshe márte Kaırde, Beırýtta jaryq kórdi. (Biz 1881 jyly Kaırde shyqqan basylymyn paıdalandyq.) Osy kitaptyń «Shamnan shyqqan máshhúr dárigerler toby» dep atalatyn 15-taraýy Ábý Nasyr ál-Farabımen bastalǵan. Munda ol ózgeler aıtpaǵan jerlesimizdiń dárigerlik qyryna toqtalǵan, sondaı-aq onyń Saıf ad-Daýlanyń saraıynda ótkizgen biraz jyldary, Mysyrǵa sapary jaıly qyzǵylyqty maǵlumattar keltirgen, grek fálsafasynyń erte zamandaǵy jaı-kúıi jaıly qundy derekter bergen, ál-Farabı Arıstotel men Platonnyń fálsafalyq eńbekterin qalaı meńgergenin de egjeı-tegjeıli baıandaǵan. Tipti Otyrar perzentiniń 22 joldan turatyn báıitterin de keltirgen. Al onyń 12 joly bizge buryn-sońdy kezdespegen.
Ibn Ábı Ýsaıbıǵa eńbeginiń taǵy bir qundylyǵy – ol óz jylnamasynda uly ustazdyń júzden astam traktatynyń atyn ataıdy. Osy kúnge deıin ǵalymdar Shyǵys Arıstoteliniń qansha eńbek jazǵanyn, olardyń naqty attaryn dál basyp aıta almaıtynyn eskersek, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa esteliginiń jańalyǵyn da, qundylyǵyn da osydan-aq bile berýge bolar. Onyń bul eńbegi kópke deıin qolymyzǵa túspeı keldi. Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Almaty kitaphanalarynan sarsyla izdep tappaǵanbyz. Tek 1975–1976 oqý jyldary Marokko arab memleketiniń astanasy Rabat shaharyndaǵy Muhammed V atyndaǵy ýnıversıtette oqyp júrip, kitaphanadan kóshirmesin aldyq.
Osy rette taǵy bir aıta keterlik jaıt – bul dúnıelerdiń qundylyǵy onda Ábý Nasyr ál-Farabı týraly qundy maǵlumat qana emes, sondaı-aq Otyrar oıshyly qalamynan shyqqan 72+112 trakttardyń atalatyny jáne Ábý Nasyr ómirbaıanyn burmalaýǵa jol bermeıtini. Al ondaı jaıttar, ókinishke qaraı ushyrasyp júr. Jýyrda bir depýtat Otyrar oıshyly Úndistan patshalarynyń saraıynda júr dese, taǵy bireý Ábý Nasyr ómirbaıanyn Muhammed Haıdar Dýlatı (1499-1551) ómirderegimen shatastyrǵan.
Otyrar perzentiniń ómirbaıanyna baılanysty joǵaryda atalǵan arab tarıhshylarynyń jazbalaryn qazaq tiline tárjimalaýymyzdyń sebebi, kezinde, ásirese Batys Eýropa elderinde ál-Farabı týraly zertteýlerdiń kópshiligi osy Zahır ad-dın Ábý-l Hasan ál-Baıhaqı, Djamal ad-dın ál-Qıftı, Ibn Hallıkan, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa jazbalaryna kóp súıengen. Olardyń ál-Farabıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshilerge tıgizer paıdasy zor. Sondyqtan da Zahır ad-dın Ábý-l Hasan ál-Baıhaqıdiń «Ekinshi ustaz», Djamal ad-dın ál-Qıftıdiń «Farabtan shyqqan falsafashy», Ibn Ábı Ýsaıbıǵanyń «Shamnan shyqqan máshhúr dárigerler», Ibn Hallıkannyń «Fılosof ál-Farabı» atty estelikterin tarıhı qujat retinde oqyrmanǵa yqshamdap tanystyraıyn.
* * *
Zahır ad-dın Ábý-l Hasan
ál-Baıhaqı (1105-1169)
Arab tarıhshysy
[Ekinshi ustaz]
Muhammed bın Muhammed bın Tarhan Túrkistandaǵy Farabtan shyqqan [ǵalym]. Ol Ekinshi Ustaz degen laqap ıesi. Islam ǵulamalary arasynda oǵan deıin odan laıyqtyraq eshkim bolǵan joq. Aıtýlarynsha [jahanda] tórt fılosof qana bar. Ekeýi ıslamǵa deıingiler: olar [Arıstotel] men Iskander [Aleksandr Afrodezeıskıı] jáne ekeýi ıslam dáýirindegiler. Olar: Ábý Nasyr [ál-Farabı] men Ábý Álı [Ibn Sına]. Ábý Nasyrdyń qazasynan Ábý Álı týǵanǵa deıin otyz jyl ótti. Sol sebepti Ábý Álı onyń shyǵarmalarynyń shákirti boldy. Ábý Álı: Osy taqyrypqa arnalǵan Ábý Nasyrdyń kitabyn eńsergenshe «Metafızıkany» ıgerem dep qajydym. Igergen soń [Alla taǵalaǵa] rızashylyq bildirip, oraza ustadym. Qolymda bar [qarajattan] [jarlylarǵa] sadaqa úlestirdim» degen.
[Tatımat sıýan ál-hıkma – «Kemeńgerlik qazynasyna qosymsha»]. О́zbekstan Ǵylym Akademııasy Á.Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qory. № 1148 qoljazba. [Al-Farabı. Naýchnoe tvorchestvo. Sbornık stateı. Izd. «Naýka». Moskva, 1975, 100-111-better].
* * *
Djamal ad-dın ál-Qıftı (1167-1248)
Arab ǵylymynyń tarıhshysy
Farabtan shyqqan fálsafashy
Muhammed bın Tarhan Ábý Nasyr ál-Farabı – Farab shaharynan shyqqan fálsafashy. Bul qala ózenniń arǵy shetinen bastalatyn túrkiler elinde jatyr. Musylman jamaǵatynda ál-Farabı kóterilgen bıikke shyǵa alǵan fálsafashy bolǵan joq. Ol áýeli Irakqa kelgen soń, Baǵdadta túpkilikti turyp qaldy. Halıfa ál-Muqtadyrdyń patshalyq quryp turǵan kezinde (908–932), tynyshtyq qalasynda ǵumyr keshken Iýhanna bın Djıladtan fálsafa iliminen dáris aldy. Ol (Iýhanna) ilimder jaıly aıtqan tıtteı de bolsa paıdasy zor máselelerdi sanasyna toqı berdi. Keıinirek ál-Farabı de ustazyna uqsap óziniń oıyn óte uqypty ári jeńil túsindiretin dárejege jetti. Ál-Farabı kóbine logıkaǵa túsinikteme jasady, onyń qupııa, jurtqa beımaǵlum jaqtaryna qatty zer salyp, jamaǵatqa uǵynyqty etti. Logıkany kópshilik túsinetindeı etip túsindirme jazdy.
Ál-Farabı óz oılaryn ózgelerge óte qarapaıym tilmen jetkizýshi edi, tipti kezinde ál-Kındı aıaqtaı almaǵan máselelerdi de sheshti. Ol kezde qazirgideı (XIII ǵasyr – Á.D.) ǵylymdy taldap, jiktep túsindirý ádisi joq edi, al ál-Farabı bolsa muny birinshi bolyp týdyrdy. Logıkaǵa túsinikteme jasady. Sondaı-aq bul ádisti basqa da pánderge qoldana bildi. Aqyry, ol óz eńbekterinde oılaǵan maqsatyna jetti. Ulaǵatty ǵalym bolyp, zor qadir-qurmetke bólendi.
Arada biraz ýaqyt ótken soń, ol taǵy da óziniń «Ihsa ál-ýlým ýa-t taǵrıf bı-agradaha», ıaǵnı «Ǵylymdy jikteý jáne maqsatty aıqyndaý» atty belgili eńbegin jazdy. Bul salada da (ǵylymdy jikteýde) ál-Farabı birinshi edi, óıtkeni oǵan deıin ǵylymnyń mundaı salasymen aınalysqan eshkim bolǵan joq. Sondyqtan da ǵylym, bilimmen áýestengender onyń kitabyn jetekshilik etpeı, ıakı eńbekterine soqpaı óte almaıtyn. Keıinirek barlyǵy da onyń (ál-Farabıdiń) izimen ketti.
Ál-Farabı «Platon men Arıstoteldiń maqsaty» atty kitabynda olardyń fálsafa, quqyq pen injý-oı marjandaryn súzgen sóz óneri haqyndaǵy eńbekteriniń túpki oı-maqsatyn jiti ańǵardy, olarǵa óz tarapynan zor baǵa berdi. О́z kitaptarynda ǵylymnyń belgisiz bolyp kelgen paıdasy jáne olardyń ara-qatynasy jaıly salıqaly oı aıtty.
Sonan soń Platonnyń fálsafasyn zertteı bastady, onyń eńbekterine laıyqty ataýlar berdi. Arıstoteldiń fılosofııasyn da solaı etti. Ol Arıstoteldiń fálsafalyq eńbegine alǵy sóz jazdy. Arıstotel fálsafasyn baqaıshaǵyna deıin zerttep, (jurtqa) uǵynyqty etti. Sonan keıin baryp Arıstoteldiń logıkasy men jaratylystaný ilimi jaıly kitaptar jazdy.
Men fálsafany sonshalyqty jerine jetkize taldap, árkez óte uǵynyqty etip túsindirgen ál-Farabıdiń kitabynan ózge eńbekti bilmeımin. Ol san alýan ǵylym jaıly jalpy oılaryn aıta kele, ǵylymnyń ár túrine jete toqtalady. Ál-Farabı bolmasa, Arıstoteldiń «Kategorııasynyń» mán-maǵynasyn, oıyn túsiný qıyn bolar edi, tek ál-Farabı arqyly ǵana Arıstotel eńbekteriniń mán-maǵynasyn bajaıladyq. Bundaı jaǵdaı ǵylym tarıhynda bolǵan birinshi qubylys edi.
[Djamal ad-dın Ábý-l Hasan Álı bın Iýsýf ál-ýazır.Tarıh ál-hýkama ýa hýa mýhtasar az-Zaýzanı ál-mýsamma «ál-Mýntahabat ál-mýltakatat bı-«Ihbar ál-ýlama bı-ahbar ál-hýkama» – «Ǵalymdar men danalar jaıly habarlar (týraly) kitap» Kaır 2008,227-280 better].
* * *
Ibn Ábı Ýsaıbıǵa (1203-1270)
Dárigerlerdiń ómirbaıandyq sózdiginiń avtory
Shamnan shyqqan dáriger
Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Ýzlaǵ bın Tarhan Farab (Otyrar) shaharynan shyqqan. Bul qala Horasan jerinde, túrkiler elinde. Onyń ákesi túrki tekti ásker qolbasshysy bolatyn. Ábý Nasyr biraz ýaqyt Baǵdadta turǵanymen, keıinirek Shamǵa (Sırııaǵa) qonys aýdardy, sonda ǵumyr keship, keıin sol jerde shahıd boldy. Al Alla taǵalanyń rahymy túskir kemeline kelgen fálsafashy (faılasýfan kamılan), meıirimdi ımam (ımaman fadılan), musylman quqyǵynyń naǵyz bilgiri retinde tanyldy. Matematıka salasynda (ál-ýlým ar-rıadıa) da bilgir retinde kórindi. Shynynda da, ol óz dáýirin jeke jaryp shyqqan adam-dy. Munyń ózi onyń dáýiri úshin tańǵajaıyp ǵalamat jaıt edi. Asa qatty qadirlegendikten ámir Saıf ad-Daýla ony qasterlep, saraıynan oryn berip, ózine jaqyn tartty. Ábý Nasyr onyń saraıyndaǵylardyń ishindegi ulylardyń ulysy edi.
Onyń fálsafany oqýyna myna bir jaǵdaı sebep boldy desedi. Bir kisi Arıstotel eńbekteriniń ishinen birneshe kitapty saqtaı turýdy ótinip ál-Farabıge qaldyryp ketedi. Ol alyp qalady da, áýeli birsypyra qarap shyqqan soń, keıin qunyǵyp oqı bastaıdy. Sodan ol kitaptardyń maǵynasyn túgel túsinip (keıinirekke deıin), naǵyz fálsafashy bolǵansha oqı bergen kórinedi. Ál-Farabıdiń «Fálsafa» degen sózdiń maǵynasy qandaı?» degen saýalǵa bergen jaýabyn keltireıik. Ol bylaı degen: «Fılosofııa – grek sózi, arabtar ony ózge tilden (grek tilinen) qabyl alǵan, bul sóz arabtarda (áýeli) «faılasýfan» dep atalyp ketti. Osy sózdiń «danalyqty súıemin» degen maǵynasy bar.
Alla taǵalanyń rahymy túskir Ammı Rashıd ad-dın Ábý-l Hasan Álı bın Halıfa maǵan bylaı dep edi: «Ál-Farabı 339 jyly radjab aıynda Saıf ad-Daýla bın Hamdannyń qolynda qaıtys boldy. Ilim-bilimdi halıfa ál-Muqtadyrdyń bılik quryp turǵan tusynda kún keshken Iýhanna bın Haılannan Baǵdadta úırengen... Sol kezdegi ǵulamalardyń biri – Ábý-l Mýbashır Matta bın Iýnıs Ábý Nasyrden jas jaǵynan úlken-tin. Ábý Nasyr negizinen onyń sóıleý jáne oılaý tásilderin qabyl alǵan. Ábý-l Mýbashır Matta Ibrahım ál-Marýzıden oqyǵan da, halıfa ar-Radıdiń tusynda 323/934, ıaqı 329/940 jyldary kóz jumǵan...
Ábý Nasyrdy máshhúr etken alǵashqy eńbekteriniń biri – «Ihsa al-ýlým ýa-t taǵrıf bıagradaha» («Ǵylymdy jikteý jáne maqsatty aıqyndaý») degen týyndysy. О́ıtkeni oǵan deıin osyndaı taqyrypta kitap jazǵan eshkim bolmaǵan. Ǵylymmen áýestengender osy kitapty basshylyqqa almaı, bul kitapqa soqpaı kete almaýshy edi.
[Ibn Ábı Ýsaıbıǵa. Ýıýn ál-anba fı tabaqat ál-atıbba – «Dáriger toptary jaıly maǵlumattardyń qaınar kózi. Beırýt (jyly kórsetilmegen), 603-309 better].
* * *
Ahmed Ibn Hallıkan (1211-1282)
Arabtyń ómirbaıandyq tarıhshysy
Fılosof ál-Farabı
Ábý Nasyr Muhammed bın Tarhan bın Ýzlag ál-Farabı – logıka, áýeztaný jáne basqa da ǵylymdar boıynsha kóptegen eńbekterdiń avtory. Ol – asa iri musylman fálsafashylarynyń (akbar falasıfa) biri. Solardyń (ıaǵnı musylman ǵalymdarynyń) eshqaısysy da onyń óresine jetken joq. Ábý Álı ıbn Sına shyǵarmalaryn jazý ústinde onyń eńbekterin paıdalanǵanyn, sol arqyly máshhúrlikke qoly jetkenin eske alady. Ál-Farabı túrki edi, óz elinde dúnıege keldi, sonda ósti, onyń týyp-ósken shahary haqynda Alla mursat berse, maqala sońynda aıtamyz. Ál-Farabı óz elinen tysqary shyǵyp, Baǵdadqa jetkenshe saıahat shegedi. Bul kezde ol túrki tilin bilýshi edi, arab tilin keıin úırendi de, osy tildiń naǵyz bilgiri boldy. Baǵdadqa kelgen soń, arada biraz ýaqyt ótkennen keıin, ol fálsafamen (ál-ýlým ál-hıkma) shuǵyldanady.
Arıstoteldiń barlyq eńbekterimen tanysty. Onyń ıdeıalaryn tez túsinetin qabiletke jetti. Estýimshe, Ábý Nasyr ál-Farabı óz qolymen: «Men bul kitapty júz ret oqyp shyqtym» dep Arıstoteldiń «Jan týraly» kitabyna jazypty.
...«Ál-Harıdanyń» avtory Imad onymen 561 jyldyń radjab aıynda juma kúni (21 mamyr 1166 jyl) kezdeskenin, keıinirek onyń qaıtys bolǵanyn habarlaıdy. Ol (ál-Farabı) óziniń qoljazbasynda «Tarhan» degen sózdiń «Týrhan» dep emes, «Tarhan» dep oqylatyndyǵyn aıtady. Bul – túrki esimderi. Al ál-Farabı nyspysy Farab shaharyna baılanysty alynǵan, qazir Atrar dep atalady (Otyrar bolýy kerek, arabtar «Atrar» dep jazyp, oqıdy, óıtkeni olarda «o» árpi joq – Á.D.). Bul qala Shash shaharynyń arǵy jaǵynda, Balasaǵunǵa taıaý jerde. Turǵyndarynyń barlyǵy ımam ash-Shafıǵı mazhabyn ustanady. Alla taǵala oǵan rıza bolsyn. Bul ózi – túrkilerdiń astana qalalarynyń biri. Parsy jeriniń shekarasyna taıaý jatqan taǵy bir syrtqy Farab qalasynan aıyrý úshin bul shahardy olar (túrkiler) «ishki Farab» dep ataǵan. Seıhýn ózeniniń arǵy jaǵynda Qashǵar qalasyna jaqyn, ıaǵnı túrkilerdiń shekarasyna taqaý Balasaǵun shahary bar. Al Qashǵar – Sın (Qytaı) elimen shekaralyq aralyqta jatqan úlken qalalardyń biri, árıne, qudiretti Alla taǵalam muny bizden artyq bilse kerek.
[Ábý-l Abbas Shams ad-dın Ahmed bın Mýhammed bın Ábý Bákr bın Hallıkan. Ýafaıat ál-aǵıan ýa anba abna az-zaman – «Uly adamdardyń qazasy jáne zamanynyń uldary jaıly maǵlumattar». Beırýt (jyly kórsetilmegen), 5 tom, 153-157-better].
* * *
950 jyly uly ǵulama Ábý Nasyr ál-Farabıdiń úlken júregi soǵýyn toqtatty. Bul bir ortalyqqa baǵynǵan arab halıfatynyń ydyraýy negizinen aıaqtalyp, taq úshin qyryqpyshaq bolǵan alabúlik, alaman-tasyr bastalǵan kez-di. Abbas halıfatynyń qıraǵan jurtyna ıe bolǵan býáıhter, hamdan, saman, qarahan tuqymdary bılik etken birlestikter quryldy. Biraq Abbas halıfatynyń ydyraýy musylman shyǵysyndaǵy mádenı ómirdiń toqyraýǵa ushyraýy degen sóz emes. Qaıta arab ımperııasynyń kóbesiniń sógilip, taýynyń shaǵylýy oǵan baǵynǵan elder úshin ońtaıly boldy. Ǵylym, bilim, óner damı berdi. Zakavkazeden Bahmanııar, Gızamı Gandjaýı (1140–1202), túrki, ıran halyqtarynan Fahr ad-dın ar-Razı (t.j.b.–1210), Omar Haııam (1040–1202), Djalal ad-dın ar-Rýmı (1207–1273), Orta Azııadan Ábý Álı Ibn Sına (980–1037), Ábý Raıhan ál-Bırýnı (973–1048), Mahmud ál-Qashǵarı (XI ǵ.), Júsip Balasaǵunı (XI ǵ.) syndy zamana dúldilderi shyqty.
Al qazaq saharasyndaǵy rýhanı ortalyq Otyrar she?
Otyrar tek Abbas Jaýharı men Ábý Nasyr ál-Farabıdi ǵana berdi me? Farabtan basqa ǵalymdar shyqqan joq pa degen saýaldardy jıi estımiz. Shynynda da, ol zańdy suraq. Otyrar Abbas Jaýharı (XI ǵ.) men Ábý Nasyrdan basqa talaı-talaı ǵalymdardy dúnıege keltirgen. Tek ál-Farabıden basqasy zerttelmeı keledi. Kúni keshege deıin bizge óz eńbekterin arab tili men ádebıeti máselelerine arnaǵan Ábý Ibrahım Ishaq bın Ibrahım ál-Farabı men Ábý Nasyr Ismaıl bın Hammad ál-Jaýharı sekildi otyrarlyq fılolog ǵalymdardyń aty ǵana belgili edi. О́ıtkeni arab ádebıeti tarıhyn zerttegen shyǵystanýshylardyń eńbekterinde de olardyń shyǵarmashylyǵyna tereń taldaý jasala qoıǵan joq-ty. Desek te, ekeýi de san ǵasyrlar paraǵyn sýdyrlatqanymen, mán-mańyzyn joǵalta qoımaǵan, arab tiliniń ózekti máselelerin sóz etetin ólmes, óshpes eńbekter qaldyrǵan.
Ábsattar qajy Derbisáli,
UǴA akademıgi
