Tanym • 16 Qazan, 2020

Ortaǵasyrlyq arab tarıhshylary Ábý Nasyr ál-Farabı týraly

69 ret kórsetildi

Ábý Nasyr ál-Farabıden keıin ǵumyr keshken arab jylnamashy-tarıhshylarynyń Otyrar perzenti jaıly estelikteri – zertteýshiler úshin asa baǵaly qazyna. Arab tilinde jazylǵan bul dúnıelerdiń alǵashqy avtorlary H ǵasyrda kún keshse, ıaǵnı Ábý Nasyrmen tustas bolsa, basqalary XII–XIII ǵasyrlarda ómir súrgen. Solardyń biri – Zahır ad-dın Ábý-l Hasan ál-Baıhaqı (Ábý-l Hasan Zahır ad-dın Álı bın Zaıd bın Muhammed bın Baıhaqı – 1099–1170). Onyń «Tatımmat sıvaný-l hıkma» – «Danalyq qazynasynyń jalǵasy» degen eńbeginiń kóshirmeleri qoljazba kúıinde Tehran, Tashkent, Bombeı, Haıdarabad, London kitaphanalarynda saqtalyp keledi. Onyń keıbir úzindileri aǵylshyn tiline aýdarylyp, 60-jyldar basynda Úndistanda jaryq kórdi.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Zahır ad-dın ál-Baıhaqı óz eńbeginde Musylman shyǵysynan shyqqan ozyq oıly fálsafashylar, dárigerler, astronomdar, olardyń ómirbaıany men eńbekteri týraly áńgimeleıdi, qyzyqty derekter keltiredi. Ál-Baıhaqı kitabynda ál-Farabı jaıly da taraý bar. Onda Ábý Nasyr ómiriniń túrli kezeńderin sýretteýmen birge, ǵalymnyń shyǵarmashylyǵyna da toqtalady. Ál-Baıhaqı shyǵys tarıhshylary ishinde ál-Farabıden eki ǵasyr ǵana keıin ǵumyr keshkendikten, onyń jazbalaryn zertteýshiler qundy shyǵarmalar qataryna jatqyzady. Biraq ókinishke qaraı, ál-Baıhaqıdiń atalǵan shyǵarmasynyń tolyq nusqasy áli kúnge deıin qolymyzǵa túspeı keledi.

XIII ǵasyrdyń ortasynda ómir súrgen kelesi bir arab tarıhshysy Djamal ad-dın ál-Qıftı (1167–1248). Onyń eńbegi «Tarıh ál-hýkama ýa hýa mýhtasar az-Zaýza­nı ál-mýsamma «ál-Mýntahabat ál-mýl­t­aqatat bı-«Ihbar ál-ýlama bı-ahbar ál-hýkama» – Ǵalymdar men danalar jaıly habarlar (týraly) kitap» dep ata­­l­ady. Onda ol ál-Farabı ómirine baı­­la­­nys­ty tyń derekter keltire otyryp, Ábý Nasyrdyń ǵylymı eńbekterine erek­she baǵa berip, ǵylymǵa qosqan úle­sin aıqyndaǵan. Uly oıshyldyń tustas­tary men shákirtteri jaıly buryn ushy­ras­paǵan tarıhı áńgimelerdi keltiredi. Son­daı-aq ál-Farabıdiń 72 traktatyn ataıdy.

 Tarıhshy Ibn Hallıkan (1211–1282) «Ýafaıat ál-aǵıan ýa anba abna az-zaman» («Uly adamdardyń qazasy jáne zamany­nyń uldary jaıly maǵlumattar») atty eńbeginde ıslamǵa deıin jáne keıin ómir súrgen ádebıetshiler, aqyndar, tarıh­shylar, halıfalar, ákimderdiń ómiri jaıly qyzyqty derekter aıtady. Ol ál-Farabıdiń Farab (Otyrar) shaha­rynda týǵanyn, túrki tekti ekenin aıta kelip, jerlesimizdiń ómiri jaıly qundy maǵlumattar beredi. Bul eńbek osynysymen de qyzyq, osynysymen de qymbat.

Biraq ál-Farabı jaıly kúlli arab tarıhshylarynyń ishinen ǵalym, máshhúr dáriger Ibn Ábı Ýsaıbıǵanyń (1203–1270) «Ýıýný-l anba fı-t taba­qatý-l atıbba» – «Dáriger toptary jaıly jańalyqtardyń qaınar kózi» atty dárigerler haqynda baıandaıtyn bıblıografııalyq eńbegi úlken oryn alady. Bul jylnama birneshe márte Kaırde, Beırýtta jaryq kórdi. (Biz 1881 jyly Kaırde shyqqan basylymyn paıdalandyq.) Osy kitaptyń «Shamnan shyqqan máshhúr dárigerler toby» dep atalatyn 15-taraýy Ábý Nasyr ál-Farabımen bastalǵan. Munda ol ózgeler aıtpaǵan jerlesimizdiń dárigerlik qyryna toqtalǵan, sondaı-aq onyń Saıf ad-Daýlanyń saraıynda ótkizgen biraz jyldary, Mysyrǵa sapary jaıly qyzǵylyqty maǵlumattar keltirgen, grek fálsafasynyń erte zamandaǵy jaı-kúıi jaıly qundy derekter bergen, ál-Farabı Arıstotel men Platonnyń fálsafalyq eńbekterin qalaı meńgergenin de egjeı-tegjeıli baıandaǵan. Tipti Otyrar perzentiniń 22 joldan turatyn báıitterin de keltirgen. Al onyń 12 joly bizge bu­ryn-sońdy kezdespegen.

Ibn Ábı Ýsaıbıǵa eńbeginiń taǵy bir qundylyǵy – ol óz jylnamasynda uly ustazdyń júzden astam traktatynyń atyn ataıdy. Osy kúnge deıin ǵalymdar Shyǵys Arıstoteliniń qansha eńbek jazǵanyn, olardyń naqty attaryn dál basyp aıta almaıtynyn eskersek, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa esteliginiń jańa­lyǵyn da, qundylyǵyn da osydan-aq bile berýge bolar. Onyń bul eńbegi kópke deıin qolymyzǵa túspeı keldi. Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Almaty kitap­hanalarynan sarsyla izdep tappaǵanbyz. Tek 1975–1976 oqý jyldary Marokko arab memleketiniń astanasy Rabat shaha­ryndaǵy Muhammed V atyndaǵy ýnıver­sıtette oqyp júrip, kitaphanadan kóshir­mesin aldyq.

Osy rette taǵy bir aıta keterlik jaıt – bul dúnıelerdiń qundylyǵy onda Ábý Nasyr ál-Farabı týraly qundy maǵlumat qana emes, sondaı-aq Otyrar oıshyly qalamynan shyqqan 72+112 trakttardyń atalatyny jáne Ábý Nasyr ómirbaıanyn burmalaýǵa jol bermeıtini. Al ondaı jaıttar, ókinishke qaraı ushyrasyp júr. Jýyrda bir depýtat Otyrar oıshyly Úndistan patshalarynyń saraıynda júr dese, taǵy bireý Ábý Nasyr ómirbaıanyn Muhammed Haıdar Dýlatı (1499-1551) ómirderegimen shatastyrǵan.

Otyrar perzentiniń ómirbaıanyna baılanysty joǵaryda atalǵan arab tarıhshylarynyń jazbalaryn qazaq tiline tárjimalaýymyzdyń sebebi, kezin­d­e, ásirese Batys Eýropa elderinde ál-Fa­rabı týraly zertteýlerdiń kópshi­ligi osy Zahır ad-dın Ábý-l Hasan ál-Baıha­qı, Djamal ad-dın ál-Qıftı, Ibn Hal­lıkan, Ibn Ábı Ýsaıbıǵa jaz­balary­na kóp súıengen. Olardyń ál-Farabı­diń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshilerge tıgizer paıdasy zor. Sondyqtan da Zahır ad-dın Ábý-l Hasan ál-Baıhaqıdiń «Ekinshi ustaz», Djamal ad-dın ál-Qıftıdiń «Farabtan shyqqan fal­safashy», Ibn Ábı Ýsaıbıǵanyń «Shamnan shyqqan máshhúr dárigerler», Ibn Hallıkannyń «Fılosof ál-Farabı» atty estelikterin tarıhı qujat retinde oqyrmanǵa yqshamdap tanystyraıyn.

 * * *

Zahır ad-dın Ábý-l Hasan

ál-Baıhaqı (1105-1169)

Arab tarıhshysy

[Ekinshi ustaz]

Muhammed bın Muhammed bın Tarhan Túrkistandaǵy Farabtan shyqqan [ǵalym]. Ol Ekinshi Ustaz degen laqap ıesi. Is­lam ǵulamalary arasynda oǵan deıin odan laıyqtyraq eshkim bolǵan joq. Aıtý­laryn­sha [jahanda] tórt fılosof qana bar. Ekeýi ıslamǵa deıingiler: olar [Arıs­totel] men Iskander [Aleksandr Afro­­dezeıskıı] jáne ekeýi ıslam dáýirin­­degiler. Olar: Ábý Nasyr [ál-Fara­­bı] men Ábý Álı [Ibn Sına]. Ábý Nasyr­­dyń qazasynan Ábý Álı týǵanǵa deıin otyz jyl ótti. Sol sebepti Ábý Álı onyń shyǵarmalarynyń shákirti boldy. Ábý Álı: Osy taqyrypqa arnalǵan Ábý Nasyrdyń kitabyn eńsergenshe «Metafı­zı­ka­ny» ıgerem dep qajydym. Igergen soń [Alla taǵalaǵa] rızashylyq bildirip, oraza ustadym. Qolymda bar [qarajattan] [jarlylarǵa] sadaqa úlestirdim» degen.

[Tatımat sıýan ál-hıkma – «Kemeńger­lik qazynasyna qosymsha»]. О́zbekstan Ǵylym Akademııasy Á.Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qory. № 1148 qoljazba. [Al-Farabı. Naýchnoe tvorchestvo. Sbornık stateı. Izd. «Naýka». Moskva, 1975, 100-111-better].

 * * *

 Djamal ad-dın ál-Qıftı (1167-1248)

Arab ǵylymynyń tarıhshysy

Farabtan shyqqan fálsafashy

Muhammed bın Tarhan Ábý Nasyr ál-Farabı – Farab shaharynan shyqqan fálsafashy. Bul qala ózenniń arǵy sheti­nen bastalatyn túrkiler elinde jatyr. Musylman jamaǵatynda ál-Farabı kóterilgen bıikke shyǵa alǵan fálsafashy bolǵan joq. Ol áýeli Irakqa kelgen soń, Baǵdadta túpkilikti turyp qaldy. Halıfa ál-Muqtadyrdyń patshalyq quryp tur­ǵan kezinde (908–932), tynyshtyq qala­synda ǵumyr keshken Iýhanna bın Djıladtan fálsafa iliminen dáris aldy. Ol (Iýhanna) ilimder jaıly aıtqan tıtteı de bolsa paıdasy zor máselelerdi sanasyna toqı berdi. Keıinirek ál-Farabı de ustazyna uqsap óziniń oıyn óte uqypty ári jeńil túsindiretin dárejege jetti. Ál-Farabı kóbine logıkaǵa túsinikteme jasady, onyń qupııa, jurtqa beımaǵlum jaqtaryna qatty zer salyp, jamaǵatqa uǵynyqty etti. Logıkany kópshilik túsinetindeı etip túsindirme jazdy.

Ál-Farabı óz oılaryn ózgelerge óte qarapaıym tilmen jetkizýshi edi, tipti kezinde ál-Kındı aıaqtaı almaǵan máselelerdi de sheshti. Ol kezde qazirgideı (XIII ǵasyr – Á.D.) ǵylymdy taldap, jiktep túsindirý ádisi joq edi, al ál-Farabı bolsa muny birinshi bolyp týdyrdy. Logıkaǵa túsinikteme jasady. Sondaı-aq bul ádisti basqa da pánderge qoldana bildi. Aqyry, ol óz eńbekterinde oılaǵan maqsatyna jetti. Ulaǵatty ǵalym bolyp, zor qadir-qurmetke bólendi.

Arada biraz ýaqyt ótken soń, ol taǵy da óziniń «Ihsa ál-ýlým ýa-t taǵrıf bı-agradaha», ıaǵnı «Ǵylymdy jikteý jáne maqsatty aıqyndaý» atty belgili eńbegin jazdy. Bul salada da (ǵylymdy jikteýde) ál-Farabı birinshi edi, óıtkeni oǵan deıin ǵylymnyń mundaı salasymen aınalysqan eshkim bolǵan joq. Sondyqtan da ǵylym, bilimmen áýestengender onyń kitabyn jetekshilik etpeı, ıakı eńbekterine soqpaı óte almaıtyn. Keıinirek barlyǵy da onyń (ál-Farabıdiń) izimen ketti.

Ál-Farabı «Platon men Arıstotel­diń maqsaty» atty kitabynda olardyń fálsafa, quqyq pen injý-oı marjandaryn súzgen sóz óneri haqyndaǵy eńbek­teriniń túpki oı-maqsatyn jiti ańǵardy, olarǵa óz tarapynan zor baǵa berdi. О́z kitaptarynda ǵylymnyń belgisiz bolyp kelgen paıdasy jáne olardyń ara-qatynasy jaıly salıqaly oı aıtty.

Sonan soń Platonnyń fálsafasyn zertteı bastady, onyń eńbekterine laıyqty ataýlar berdi. Arıstoteldiń fılosofııasyn da solaı etti. Ol Arıstoteldiń fálsafalyq eńbegine alǵy sóz jazdy. Arıstotel fálsafasyn baqaıshaǵyna deıin zerttep, (jurtqa) uǵynyqty etti. Sonan keıin baryp Arıs­toteldiń logıkasy men jaratylystaný ilimi jaıly kitaptar jazdy.

Men fálsafany sonshalyqty jerine jetkize taldap, árkez óte uǵynyqty etip túsin­dirgen ál-Farabıdiń kitabynan ózge eńbekti bilmeımin. Ol san alýan ǵylym jaıly jalpy oılaryn aıta kele, ǵylym­­nyń ár túrine jete toqtalady. Ál-Farabı bolmasa, Arıstoteldiń «Kate­gorııa­synyń» mán-maǵynasyn, oıyn túsiný qıyn bolar edi, tek ál-Farabı arqy­ly ǵana Arıstotel eńbekteriniń mán-maǵy­nasyn bajaıladyq. Bundaı jaǵdaı ǵylym tarıhynda bolǵan birinshi qubylys edi.

[Djamal ad-dın Ábý-l Hasan Álı bın Iýsýf ál-ýazır.Tarıh ál-hýkama ýa hýa mýhtasar az-Zaýzanı ál-mýsamma «ál-Mýntahabat ál-mýltakatat bı-«Ihbar ál-ýlama bı-ahbar ál-hýkama» – «Ǵalymdar men danalar jaıly habarlar (týraly) kitap» Kaır 2008,227-280 better].

 * * *

Ibn Ábı Ýsaıbıǵa (1203-1270)

 Dárigerlerdiń ómirbaıandyq sózdiginiń avtory

Shamnan shyqqan dáriger

Ábý Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Ýzlaǵ bın Tarhan Farab (Otyrar) shaharynan shyqqan. Bul qala Horasan jerinde, túrkiler elinde. Onyń ákesi túrki tekti ásker qolbasshysy bolatyn. Ábý Nasyr biraz ýaqyt Baǵdadta turǵanymen, keıinirek Shamǵa (Sırııaǵa) qonys aýdardy, sonda ǵumyr keship, keıin sol jerde shahıd boldy. Al Alla taǵalanyń rahymy túskir kemeline kelgen fálsafashy (faılasýfan kamılan), meıirimdi ımam (ımaman fadılan), musylman quqyǵynyń naǵyz bilgiri retinde tanyldy. Matematıka salasynda (ál-ýlým ar-rıadıa) da bilgir retinde kórindi. Shynynda da, ol óz dáýirin jeke jaryp shyqqan adam-dy. Munyń ózi onyń dáýiri úshin tańǵajaıyp ǵalamat jaıt edi. Asa qatty qadirlegendikten ámir Saıf ad-Daýla ony qasterlep, saraıynan oryn berip, ózine jaqyn tartty. Ábý Nasyr onyń saraıyndaǵylardyń ishindegi uly­lardyń ulysy edi.

Onyń fálsafany oqýyna myna bir jaǵdaı sebep boldy desedi. Bir kisi Arıstotel eńbekteriniń ishinen birneshe kitapty saqtaı turýdy ótinip ál-Farabıge qaldyryp ketedi. Ol alyp qalady da, áýeli birsypyra qarap shyqqan soń, keıin qunyǵyp oqı bastaıdy. Sodan ol kitaptardyń maǵynasyn túgel túsinip (keıinirekke deıin), naǵyz fálsafashy bolǵansha oqı bergen kórinedi. Ál-Farabıdiń «Fálsafa» degen sózdiń maǵynasy qandaı?» degen saýalǵa bergen jaýabyn keltireıik. Ol bylaı degen: «Fılosofııa – grek sózi, arabtar ony ózge tilden (grek tilinen) qabyl alǵan, bul sóz arabtarda (áýeli) «faılasýfan» dep atalyp ketti. Osy sózdiń «danalyqty súıemin» degen maǵynasy bar.

Alla taǵalanyń rahymy túskir Ammı Rashıd ad-dın Ábý-l Hasan Álı bın Halıfa maǵan bylaı dep edi: «Ál-Farabı 339 jyly radjab aıynda Saıf ad-Daýla bın Hamdannyń qolynda qaıtys boldy. Ilim-bilimdi halıfa ál-Muqtadyrdyń bılik quryp turǵan tusynda kún keshken Iýhanna bın Haılannan Baǵdadta úırengen... Sol kezdegi ǵulamalardyń biri – Ábý-l Mýbashır Matta bın Iýnıs Ábý Nasyrden jas jaǵynan úlken-tin. Ábý Nasyr negizinen onyń sóıleý jáne oılaý tásilderin qabyl alǵan. Ábý-l Mýbashır Matta Ibrahım ál-Marýzıden oqyǵan da, halıfa ar-Radıdiń tusynda 323/934, ıaqı 329/940 jyldary kóz jumǵan...

 Ábý Nasyrdy máshhúr etken alǵashqy eńbekteriniń biri – «Ihsa al-ýlým ýa-t taǵ­rıf bıagradaha» («Ǵylymdy jikteý jáne maqsatty aıqyndaý») degen týyn­dysy. О́ıtkeni oǵan deıin osyndaı taqy­rypta kitap jazǵan eshkim bolmaǵan. Ǵy­lym­men áýestengender osy kitapty bas­shy­lyqqa almaı, bul kitapqa soqpaı kete almaýshy edi.

[Ibn Ábı Ýsaıbıǵa. Ýıýn ál-anba fı tabaqat ál-atıbba – «Dáriger toptary jaıly maǵlumattardyń qaınar kózi. Beı­rýt (jyly kórsetilmegen), 603-309 better].

 * * *

Ahmed Ibn Hallıkan (1211-1282)

Arabtyń ómirbaıandyq tarıhshysy

Fılosof ál-Farabı

Ábý Nasyr Muhammed bın Tarhan bın Ýzlag ál-Farabı – logıka, áýeztaný jáne basqa da ǵylymdar boıynsha kópte­gen eń­bekterdiń avtory. Ol – asa iri musyl­­man fálsafashylarynyń (akbar fala­sıfa) biri. Solardyń (ıaǵnı musyl­man ǵa­lym­darynyń) eshqaısysy da onyń óre­sine jetken joq. Ábý Álı ıbn Sına shy­ǵar­malaryn jazý ústinde onyń eńbek­­terin paıdalanǵanyn, sol arqyly másh­­húr­likke qoly jetkenin eske alady. Ál-Farabı túrki edi, óz elinde dú­nıege keldi, sonda ósti, onyń týyp-ós­ken shahary haqyn­da Alla mursat berse, ma­qala sońyn­da aıtamyz. Ál-Farabı óz eli­nen tys­qary shyǵyp, Baǵdadqa jetkenshe saıahat shegedi. Bul kezde ol túrki tilin bilý­­shi edi, arab tilin keıin úırendi de, osy til­­diń naǵyz bilgiri boldy. Baǵdadqa kel­gen soń, arada biraz ýaqyt ótkennen keıin, ol fá­l­safamen (ál-ýlým ál-hıkma) shuǵyldanady.

Arıstoteldiń barlyq eńbekterimen tanysty. Onyń ıdeıalaryn tez túsinetin qabiletke jetti. Estýimshe, Ábý Nasyr ál-Farabı óz qolymen: «Men bul kitapty júz ret oqyp shyqtym» dep Arıstoteldiń «Jan týraly» kitabyna jazypty.

...«Ál-Harıdanyń» avtory Imad ony­men 561 jyldyń radjab aıynda juma kúni (21 mamyr 1166 jyl) kez­des­kenin, keıinirek onyń qaıtys bolǵa­nyn habarlaıdy. Ol (ál-Farabı) ózi­niń qoljazbasynda «Tarhan» degen sóz­diń «Týrhan» dep emes, «Tarhan» dep oqy­la­tyndyǵyn aıtady. Bul – túrki esimderi. Al ál-Farabı nyspysy Farab shaharyna baılanysty alynǵan, qazir Atrar dep atalady (Otyrar bolýy kerek, arabtar «Atrar» dep jazyp, oqıdy, óıtkeni olarda «o» árpi joq – Á.D.). Bul qala Shash shaharynyń arǵy jaǵynda, Balasaǵunǵa taıaý jerde. Turǵyndarynyń barlyǵy ımam ash-Shafıǵı mazhabyn ustanady. Alla taǵala oǵan rıza bolsyn. Bul ózi – túrkilerdiń astana qalalarynyń biri. Parsy jeriniń shekarasyna taıaý jatqan taǵy bir syrtqy Farab qalasynan aıyrý úshin bul shahardy olar (túrkiler) «ishki Farab» dep ataǵan. Seıhýn ózeniniń arǵy jaǵynda Qashǵar qalasyna jaqyn, ıaǵnı túrkilerdiń shekarasyna taqaý Balasaǵun shahary bar. Al Qashǵar – Sın (Qytaı) elimen shekaralyq aralyqta jatqan úlken qalalardyń biri, árıne, qudiretti Alla taǵalam muny bizden artyq bilse kerek.

[Ábý-l Abbas Shams ad-dın Ahmed bın Mýhammed bın Ábý Bákr bın Hallıkan. Ýafaıat ál-aǵıan ýa anba abna az-zaman – «Uly adamdardyń qazasy jáne zamanynyń uldary jaıly maǵlumattar». Beırýt (jyly kórsetilmegen), 5 tom, 153-157-better].

 * * *

950 jyly uly ǵulama Ábý Nasyr ál-Farabıdiń úlken júregi soǵýyn toqtatty. Bul bir ortalyqqa baǵynǵan arab halıfatynyń ydyraýy negizinen aıaqtalyp, taq úshin qyryqpyshaq bolǵan alabúlik, alaman-tasyr bastalǵan kez-di. Abbas halıfatynyń qıraǵan jurtyna ıe bolǵan býáıhter, hamdan, saman, qarahan tuqymdary bılik etken birlestikter quryldy. Biraq Abbas halıfatynyń ydyraýy musylman shyǵysyndaǵy mádenı ómirdiń toqyraýǵa ushyraýy degen sóz emes. Qaıta arab ımperııasynyń kóbesiniń sógilip, taýynyń shaǵylýy oǵan baǵynǵan elder úshin ońtaıly boldy. Ǵylym, bilim, óner damı berdi. Zakavkazeden Bahmanııar, Gızamı Gandjaýı (1140–1202), túrki, ıran halyqtarynan Fahr ad-dın ar-Razı (t.j.b.–1210), Omar Haııam (1040–1202), Djalal ad-dın ar-Rýmı (1207–1273), Orta Azııadan Ábý Álı Ibn Sına (980–1037), Ábý Raıhan ál-Bırýnı (973–1048), Mahmud ál-Qashǵarı (XI ǵ.), Júsip Balasaǵunı (XI ǵ.) syndy zamana dúldilderi shyqty.

 Al qazaq saharasyndaǵy rýhanı ortalyq Otyrar she?

Otyrar tek Abbas Jaýharı men Ábý Nasyr ál-Farabıdi ǵana berdi me? Farabtan basqa ǵalymdar shyqqan joq pa degen saýaldardy jıi estımiz. Shynynda da, ol zańdy suraq. Otyrar Abbas Jaýharı (XI ǵ.) men Ábý Nasyrdan basqa talaı-talaı ǵalymdardy dúnıege keltirgen. Tek ál-Farabıden basqasy zerttelmeı keledi. Kúni keshege deıin bizge óz eńbekterin arab tili men ádebıeti máselelerine arnaǵan Ábý Ibrahım Ishaq bın Ibrahım ál-Farabı men Ábý Nasyr Ismaıl bın Hammad ál-Jaýharı sekildi otyrarlyq fılolog ǵalymdardyń aty ǵana belgili edi. О́ıtkeni arab ádebıeti tarıhyn zerttegen shyǵystanýshylardyń eńbekterinde de olardyń shyǵarmashylyǵyna tereń taldaý jasala qoıǵan joq-ty. Desek te, ekeýi de san ǵasyrlar paraǵyn sýdyrlatqanymen, mán-mańyzyn joǵalta qoımaǵan, arab tiliniń ózekti máselelerin sóz etetin ólmes, óshpes eńbekter qaldyrǵan.

 

Ábsattar qajy Derbisáli,

UǴA akademıgi

 

Sońǵy jańalyqtar

Bir saty tómen syrǵydyq

Sport • Búgin, 08:02

«Shahtıor» jigitteri jarady

Fýtbol • Búgin, 08:00

Solerdiń senimdi jeńisi

Sport • Búgin, 07:58

«Myń kúbi» músini

Rýhanııat • Búgin, 07:56

Saıabaqtardyń atyna zaty saı ma?

Qoǵam • Búgin, 07:50

Jer yryzdyǵy jerde qalmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:48

Ekonomıkany ózgertetin bes baǵyt

Ekonomıka • Búgin, 07:43

Aýyz sýdyń adal bolǵanyna ne jetsin!

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Eńbek naryǵy eńse tikteı me?

Qoǵam • Búgin, 07:40

Jetimin jylatpaǵan el edik...

Rýhanııat • Búgin, 07:37

Aqjaıyqta jol azaby azaıady

Qoǵam • Búgin, 07:34

Kógildir otynsyz kósegemiz kógermeıdi

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Sheksizdik formýlasy

Ádebıet • Búgin, 07:29

Kitapqa kóshken estelikter

Ádebıet • Búgin, 07:28

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:24

Qoldaý jaqsarsa, qorǵaý da túzeledi

Saıasat • Búgin, 07:22

Qan qaqsatqan qarjy pıramıdasy

Saıasat • Búgin, 07:20

«Offlaın kún» aksııasy

Qoǵam • Búgin, 07:17

Jas Qalam jobasy bastaý aldy

Oqıǵa • Búgin, 07:15

Bazardaǵy jastar jasyl alańda jolyqty

Oqıǵa • Búgin, 07:09

О́lketanýshylar bas qosty

Aımaqtar • Búgin, 07:07

Saǵyndyrǵan aýylym

Rýhanııat • Búgin, 07:04

Jazyqsyz japa shekken qos azamat

Tarıh • Búgin, 07:01

Osy jurt Jumaǵalıdy bile me eken?!

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Toqsanǵa toldy qart kúıshi

Oqıǵa • Búgin, 06:53

Hattar sóılegende...

Tarıh • Búgin, 06:50

Begalındik beıneler

О́ner • Búgin, 06:47

Tańǵajaıyp balet baǵdarlamasy

Teatr • Búgin, 06:43

Azyq-túlik quny artty

Qoǵam • Búgin, 06:38

Turaqtandyrý qorynyń ónimi jetkilikti

Aımaqtar • Búgin, 06:36

Sham jaryǵy túbine túspes

Tanym • Búgin, 06:35

Joshy – qazaq handarynyń atasy

Rýhanııat • Búgin, 06:34

О́simdik maıy qymbattaǵan

Qoǵam • Búgin, 06:34

Joldaýdy nasıhattaýǵa qatysady

Saıasat • Búgin, 06:33

Fonogramma qoldaný zańmen retteledi

Parlament • Búgin, 06:32

Baıypty bastamalar men naqty nátıjeler

Prezıdent • Búgin, 06:30

Daraboz Peleniń dáýiri

Sport • Búgin, 06:30

Fın kambegi

Hokkeı • Búgin, 06:30

О́risti ónege

Rýhanııat • Búgin, 06:28

Tuńǵysh mergen

Sport • Búgin, 06:27

Koronavırýspen kúresten sabaq aldyq pa?

Koronavırýs • Búgin, 06:27

Sharapatty shahar shuǵylasy

Elorda • Búgin, 06:19

«Serpinnen» serpilis kútemiz

Bilim • Búgin, 06:15

2 mln teńge júldege ıe boldy

Oqıǵa • Búgin, 06:13

El yrysy kemigen joq

Aımaqtar • Búgin, 06:08

Bazardaǵy baǵa birshama kóterilgen

Aımaqtar • Búgin, 06:05

«A» korpýsy aýdıtorııaǵa oralady

Saıasat • Búgin, 06:01

Uqsas jańalyqtar