Adamzat aqyl-oıynyń alyby

Halyqaralyq Túrki akademııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO jáne ISESKO isteri jónindegi Ult­tyq komıssııasy men IýNESKO jónin­degi Iran Ulttyq komıssııasynyń qol­daýy­men uıymdastyrylǵan aıtýly shara jahandy jaılaǵan indetke baılanysty onlaın rejimde ótti. Solaı bolǵan kúnniń ózinde uly oıshyldy ulyq­taýǵa arnalǵan qorytyndy jıynǵa elimizdiń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaev, vıse-premer Eraly Toǵ­janov, birqatar vedomstvo basshy­lary jáne dúnıe júziniń 30-ǵa jýyq memleketinen tanymal ǵalymdar qatysyp, júrekjardy lebizderin joldady. Álemniń alty tiline ilespe aýdarma jasalyp, áleýmettik jelide kóziqaraqty jurttyń kádesine jarar qundy aqparattar aıtyldy. Keleli kezdesýdiń tizginin ustaǵan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli atalǵan forýmnyń ashylýymen quttyqtap, betashar sózdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Qyrymbek Kósherbaevqa usyndy.

– Bıyl táýelsiz Qazaqstan, sonymen birge barsha túrki álemi úshin erekshe tarıhı jyl! Biz jyl boıynda jahandyq pandemııa jaǵdaıyna jáne álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, adamzat tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan ultymyzdyń uly tulǵalary Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyn, uly oıshyl, fılosof Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn, Ulyq ulys – Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy men bıyl TMD-nyń mádenı astanasy mártebesine ıe bolǵan Shymkenttiń 2200 jyldyǵyn atap ótýdemiz.  Osy sátti paıdalana otyryp, bizdiń usynystarymyzdy muqııat qarap, tıisti qoldaý kórsetip otyrǵan bar­lyq halyqaralyq uıymdarǵa, shetel­dik áriptesterimizge, ásirese IýNESKO-nyń Bas dırektory Aýdre Azýle hanymǵa rızashylyǵymyzdy bildiremiz.

Bul jobalar bizdiń uly tulǵalar rýhy aldyndaǵy qaryzymyz, óskeleń urpaq aldyndaǵy paryzymyz dep túsinemiz. Sonyń ishinde bıylǵy mereıtoı jylynda bizdiń jerlesimiz, uly oıshyl Ál-Farabıdiń murasyn, onyń álemdik órkenıet tarıhyndaǵy rólin aıqyndaý, Ál-Farabıdi ulttyq brend retinde ilgeriletý boıynsha birshama jumys atqaryldy. Jyl boıy Ál-Farabıdiń ǵylymnyń qoǵamdaǵy róli, izgilik, etıkalyq kemeldik týra­ly ıdeıa­laryna negizdele otyryp, halyq­aralyq, respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeıde qoǵamdyq-saıası, áleýmet­tik-ekonomıkalyq, salalyq, kásibı ke­shendi is-sharalar júzege asyryldy.

Bıylǵy mereıtoılyq bul data Qazaq­standa jáne dúnıe júzinde adamzattyń damýy úshin Ál-Farabı murasynyń mańyzyn qaıta ashyp, jańa qyrynan tanýǵa múmkindik berdi. Osy jyly uly oıshyldyń murasyn nasıhattaýdaǵy qol jetkizilgen jetistikter mindetti túrde jańa da jasampaz ǵylymı jobalarǵa jol ashatyny anyq, – dedi Q.Kósherbaev.

Memlekettik hatshynyń quttyq­taýy­nan keıin moderator Darhan Qýan­dyq­­uly esimi álemge ańyz bolǵan babamyz­­dyń basqan izine zeıinmen zer salyp, asyl jazbalary men ǵajaıyp mura­­lary haqynda tálimdi áńgime órbite kelip, spı­kerlerge kezekpen sóz usynyp otyrdy.

Iá, ómir kerýeni bir mınýt toqtap ne bógelip kórgen emes. Bókenniń jeli­sin­deı jóńkigennen jóńkip, tarıhta  izin qaldyryp, nar tulǵa­ly jandardyń esimin ekshep berýde. So­lardyń biri de biregeıi qaıyrym­dy qoǵam týraly oı tolǵap, adam bala­sy­nyń baqytyn izdegen Ál-Farabı babamyz ekeni belgili. Ol – adamzatqa ortaq tulǵa. Muny búgingi forýmǵa qaty­sý­shy­lardyń deńgeıinen de baıqaýǵa bolady. Desek te, oıshyldyń mereıtoıy IýNESKO kúntizbesine Qazaqstan men Iran­nyń IýNESKO jónindegi ulttyq komıs­sııalarynyń ortaq usynystarymen engen edi. Onlaın jıynda Iran Islam Res­pýb­lıkasynyń Ǵylym, zertteýler jáne teh­nologııa mınıstri Mansýr Golamı ba­ba murasyna barlyq ult taǵzym etetinin tilge tıek etti.

 «Adamzat balasy bir-birimen álem­dik tulǵalar arqyly tyǵyz baılanysyp keledi. Bul rette Farabı murasy halyqtar arasyndaǵy mádenı baıla­nystardyń negizgi tetigi deýge bolady. О́miri, shyǵarmashylyǵy Orta ǵasyrdyń eń bir qıyn kezeńimen tuspa-tus kelgen oıshyl ilimi tutas adamzatty izgilik pen baýyrmaldyqqa shaqyrdy. Aǵartýshylyq jolda Farabı atqarǵan ister sol kezdiń ózinde úlken ǵylymı ortalyq bolyp esepteldi. IýNESKO tarabynyń aǵartýshy álemine erekshe nazar aýdarýy, ózderiniń mádenı is-sharalar tizimine qosýy  uly oıshyldy bizge tipti jaqyndata tústi. Jalpy, Ábý Nasyr ál-Farabı esimin álemdegi áıgili tulǵalardyń qataryna jatqyzý keıingi on jylda erekshe qarqyn alǵanyn aıta ketýimiz kerek. Onyń tulǵasy men týyndylary álemdik mádenıetterdi jaqyndastyrýda adamzat balasyna jańa jol nusqady. Osydan myń jyldan astam ýaqyt buryn qaıyrymdy qala qaǵıdasyn qurýǵa tyrysqan oıshyldyń bul ilimi sol kezdegi tarıhı oqıǵalardyń da qandaı baǵytta óris alǵanyn ańǵartady. Arıs­toteldiń eńbekterin saralap, Platonǵa aıryqsha túsinikteme jazǵan ozyq bilimdar Farabı bolmysy – óz keze­ginde adamzatqa shyraq jaqqan jańa úlgi. Ábý Álı ıbn Sına aıtqandaı: «Arıstoteldiń «Metafızıka» eńbegin qyryq ret oqysam da túsiný múmkin emes edi. Alaıda bazardan satyp alǵan Farabıdiń túsinikteme kitaby boıynsha maǵan bulyńǵyr tustyń bári kóz aldymda ashylyp sala berdi», deıdi. IýNESKO uıymy óziniń 195 múshesimen birge osyndaı uly tulǵany ulyqtaýy qazirgi tańda meıirimdilik pen izgilikke zárý álemge asa qajet. Pandemııanyń qursaýyndaǵy adam jany Farabı ilimine den qoıǵany durys. Farabıge úńilý arqyly adamzat óz-ózine úńiledi. Munyń negizgi alǵysharttary «Baqytqa jetý joly» eńbeginde jatyr. Onyń ǵylymı eńbekterinen bólek, poe­zııasyna da tereń zertteýler qajet. Jaqsylyqqa jetý jolyndaǵy mádenı baılanystar tizbegi adam bolmysyndaǵy biz kúndelikti kóre bermeıtin reńkti ańǵartady», dedi M.Golamı.

Jalpy, sońyna ólmeıtin ósıet, óshpeıtin mura qaldyrǵan Ál-Farabı Islam órkenıetiniń óristeýine ólsheýsiz úles qosqan tulǵa ekeni daýsyz. Musyl­man dúnıesiniń ortaq maqtanyshy bolǵan adamzat oıshyly týraly súbeli sózdi óz kezeginde ISESKO uıymynyń bas  dırektory Salım ál-Malık jalǵady. «Musylman áleminiń ǵana emes, jalpy­adamzattyq teńdessiz tulǵanyń mereı­toıyna oraı uıymdastyrylǵan keleli jıynǵa qatysqanyma ózimdi baqyt­ty sanaımyn» degen bas hatshy Fara­bı ilimine Uly Jibek joly arqyly qaraý­dyń búginde erekshe mańyzdy eke­nine toqtaldy. Ál-Malık myrza aıtqandaı, Jibek joly – tek qana saýda-sattyq joly emes, ǵylym men bilimniń, túrli mádenıetterdiń almasqan kóne dańǵyly.

«Jibek joly – órkenıetterdiń joly. Ortaǵasyrlyq ǵylym-bilimniń ornyqty damýynda bul platformanyń orny aıryqsha. Bir sózben aıtqanda, Jibek joly tarıh pen geografııadan bastap, adam balasyn ıgilikterge jetelegen túrli ǵylym salasynyń siltemesine aınaldy. Al endi osy rette Ál-Farabı babamyz bul joldyń uly saıahatshysy desek, qatelespeımiz. Farabı iliminiń ereksheligi de sonda, naqty ǵylymdarmen qosa, izgilik týraly ǵylymdy osy jolda erekshe nasıhattaǵan dara tulǵa retinde onyń esimi urpaq jadynda máńgi jattalady dep senemiz. Búgingi jıyn aıasynda ISESKO baǵdarlamasynda bar bir tarmaqty erekshe aıta ketkimiz keledi. Farabıtanýǵa qatysty bizdiń uıymǵa múshe elder arasyndaǵy mádenı baılanystar týraly zertteý júrgizgen stýdentterge syıaqy taǵaıyndalǵan. Bolashaqta bul taqyrypty keshendi zertteý adamzat ǵylymyna qomaqty úles qosady», dedi Salım ál-Malık.

Konferensııadaǵy kelesi baıandamany Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń janyndaǵy ǵylym-tehnologııa jónindegi turaqty komıtettiń bas úılestirýshisi Muhammed Ikbal Chaýdarı myrza jasady.

«Orta ǵasyrda arab álemi bolsyn, túrki álemi bolsyn zııatkerlik damý­dyń negizgi qozǵaýshy kúshi retinde dara­lanǵany belgili. Ondaǵy Jibek jolynyń mańyzy týraly joǵaryda aıtylyp ketti. Taǵy da atap ótkimiz keledi, bul jol arqyly dinder, tilder, órkenıetter ózara tyǵyz qarym-qatynasta boldy. Ǵylymdaǵy túrli jańalyq osy joldar arqyly jan-jaqqa taralyp jatty. Álbette sol baǵytta Farabı óziniń bilim shamyn jarqyrata jaqty. Ǵulama murasynyń ereksheligi sonda, onyń us­tanǵan baǵyty boıynsha qarapaıym fılosofııalyq tujyrymdar óz damý joly arqyly irgeli pánderge aınaldy. Ǵylym men órkenıetti baılanys­tyra otyryp, adam janynyń kiltin izdegen ol sondaı-aq musylman áleminiń fılosofııasyn damytýshy retinde aıryqsha tulǵa atandy. Sonymen qatar grek ilimin arab, túrki álemine pash etken aǵartýshy ustaz. Jaratylystaný ǵylymyn jan-jaqty damytqan, psıhologııa ilimine tereń boılaǵan, izgilikti tý etken ǵulamanyń ómir joly jańa urpaqqa árdaıym shamshyraq bolýy tıis. Farabı – bir sózben aıtqanda, áleýmettik, fılosofııalyq ıdeıalardyń bastaýynda turǵan biregeı esim. Jalpy, Islam áleminde farabıtanýdyń jańa kezeńi bastaldy. Bul ıgi qadamǵa bári­miz jan-jaqty atsalysqanymyz durys. О́z kezeginde adamzatty alǵa jeteleı­tin ǵylym men tehnologııa joly meıi­rim­dilik pen parasatty da jańa satyǵa kóteredi», dedi I.Chaýdarı myrza.

Ulttyń uly muratyn júzege asyratyn tárbıeli de bilimdi urpaq. San túrli salany salmaqtaı bilip, shyp-shyrǵasyn shyǵarmaıtyn isker bolyp qalyptasqan jas óren boıynda tárbıe bolmasa, bir dúnıesi kembaǵal tartyp turatyny da jasyryn emes. Sondyqtan Islam áý bastan ǵylym men bilimge mán berdi. Musylman ǵulamalarynyń eńbekteri men ǵylymı jańalyqtary adamzat kóshin alǵa bastap, Eýropadaǵy renessans dáýiriniń týýyna áser etti. Buǵan Islam yntymaqtastyǵy uıymyna qarasty IRSIKA uıymynyń bas dırektory Halet Eren óz baıandamasynda toqtalyp, oıshyldyń danalyǵynan syr tarqatty.

– Qazirgi ýaqytta Ál-Farabı oıla­rynyń ózektiligi qaıtadan arta túsýde. Onyń kózqarasynda saıasat, din jáne baqyttyń ózara tereń qatynasy kór­setilgen. Búginde álem órkenıetter teketiresi aldynda turǵanda, Islam mádenıetimen astasatyn ekstremıstik jáne lańkestik kóńil kúı údep kele jatqan kezde, uly fılosoftyń murasy adamzattyń túrli kózqarasyn sheshýge kómek bere alady. Ál-Farabıdiń murasy ǵylymnyń ártúrli salasyna qatysty eńbekterden turady. Sondyqtan da ol – álemdik deńgeıdegi fılosof, oıshyl. Ál-Farabı dúnıetanymynyń qaınar kózi óte tereńde, – dedi H.Eren.

Shynynda, tabıǵat adamǵa bergen ystyq júrekti kez kelgenge úlestire salmaǵan. Endeshe, sol júrektiń ot-qyzýymen qoldan kelgenshe jurttyń janyn jylyta bilgenge ne jetsin! Ǵulamanyń ómiri men óneri, talanty men tanym tereńdigi – taýsylyp bitpes áńgime, sarqylyp bitpes qazyna. Baqsańyz, jazý óneriniń mórmen bekitilgen buljymas qaǵıdasy men zańy joq. Ár adam óz tanymyna qaraı qalam siltep, ıkemdi dúnıesin ıirip-shıyryp qaǵaz betine túsiredi. Onyń taǵdyrynyń uzaq ne kelte bolýy da shyǵarmashylyq adamy­nyń qamaý teriniń qanshalyqty ashy shyq­qandyǵymen baılanysty. Bul turǵy­synan kelgende rýhty erge berer baǵa bólek. Taýandy tarıh pen kórkem ádebıettiń zańǵarlary – óziniń lavasyn tasqyndatyp jatqan bir-bir janartaý. Qaısysynyń shyǵarmasyn jattap, tereńine boılap, sol tulǵany túgestim, shyńyna shyqtym degen kúni órkenıettiń shyńyna shyǵarymyz haq.

– Kúlli túrki dalasynyń shókim topyraǵynyń ózi kıeli, túıir tasy altynnan qymbat. Sol mekenniń ár pushpaǵy ónerli órenderge, daryndy dara danalarǵa baı. Ál-Farabı babamyz bala kezinen sol dáýirdegi órkenıet pen mádenıettiń iri ortalyqtary sanalǵan Buhara, Samarqand, Merv, Baǵdat, Harran, Reı, Kaır, Aleppo, Sham qalalarynda bolyp, bilimin únemi jetil­dirip otyrǵan. Ál-Farabıdiń ǵylymı qyzmeti ortaǵasyrlyq arab-musylman máde­nıetiniń gúldený dáýirine, ıaǵnı bizdiń dáýirimizdiń X ǵasyryndaǵy – Musyl­man renessansyna sáıkes keledi. Rasynda, bizdiń aıbarly da bilimdi uly baba­larymyzdyń aldynda bári basyn ıdi. О́ıtkeni biz órkenıetti tarattyq, – degen Túrkııa Respýblıkasy Prezıden­tiniń Bas keńesshisi Iаlchyn Topchý sol órkenıet taratqan elden uly oıshyl­dardyń shyǵýy zańdylyq ekenin atap ótti. Sonymen qatar tarpań tarıhtan kóptegen mysal keltire otyryp, oı­shyldardyń fılosofııalyq tolǵam­daryn iske asyrý kerektigin qadap aıtty.

Forýmnyń ekinshi bóliginde ǵalym­dar ózara pikir almasyp, adamzat aqyl-oıynyń alyby Farabıdiń traktattarynan taǵan tartty. Olar baba mırasynyń búgingi urpaqqa shamshyraq bolǵanyn maqtanyshpen jetkizdi. Osy rette TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy Dúısen Qaseıinov atqarylyp jatqan sharalarǵa jiti toqtalyp ótti.

«Úzdiksiz aqqan sý tasty da jarady» dep ózi aıtqandaı, Arıstoteldiń rýh týraly shyǵarmasynyń bir nusqasyna: «Men bul kitapty 100 ret oqydym» dep jazady. Osydan-aq baıqaǵanymyz, onyń ekinshi ustaz atanýy tegin bolmasa kerek. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda atap ótkendeı, shyn máninde ataqty fılosof, órkenıet deńgeıindegi oıshyl Ál-Farabı – Uly daladan shyǵyp, álemdik órkenıetke úles qosqan belgili tulǵalardyń biri. Sondyqtan búgingi jıynnyń mańyzy da erekshe. Halyqaralyq TÚRKSOI uıymy ǵulamanyń mádenıet jáne órke­nıet týraly oılaryn álemge búgingi kúnniń zamanaýı aqparattary arqyly tara­týǵa umtylyp júrgen elimizdiń mań­daı­aldy oqý ordasy Ál-Farabı atyn­da­ǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen birle­sip, mu­rasyn nasıhattaýdamyz. Jaqyn­da ǵa­lymnyń mýzyka týraly úlken ki­ta­byn baspaǵa jiberdik», dedi D.Qaseıinov.

Odan keıin qazaq eline etene tanys fransýz professory Albert Fıshler «XV ǵasyrdaǵy Batys Azııany tanyp-bilgiń kelse» dep atalatyn kólemdi baıandama oqydy.

– XII-XIV ǵasyrlarda eki monah Shyǵysqa sapar shegedi. Sonda olar kóptegen mádenı jádigermen tanysa­dy. Sol saıahatshylardyń eńbegi ǵalym­darǵa jolbastaý bolǵan. Batys Azııany kórgen ǵalymdardyń biri: «Men basqa bir álem keńistiginde júrgen sııaqtymyn», dep aıtqan eken, – dedi A.Fıshler.

Onyń aıtýynsha, ótkenge kóz júgirt­sek, kúlli túrkiniń at tuıaǵy jarty álemge iz tastaǵan eken. Aıbarly babalar ulan-ǵaıyr jerdi sol asqan qýatynyń, rýh-jigeriniń arqasynda jortýylda júrip bizge amanattapty. Alaıda qazirgi tańda kóptegen jastyń boıynan ulttyq rýh baıqalmaıtyny ókinishti. Osynaý dúnıeniń astaryna mán bergen professor munyń sebebi tal besikten berilgen tárbıeniń bosap bara jatqandyǵynda ekenin ataýsyz qaldyrmady.

Álemniń 30-ǵa jýyq memleketinen ǵalymdar qatysqan konferensııa ári qaraı 2 seksııa boıynsha jalǵasty. Alǵashqy seksııany Irannyń IýNESKO jónindegi Ulttyq komıssııasynyń bas hatshysy Hodjatolla Aıýbı júrgizse, ekinshi seksııaǵa Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵalym­haıyr Mutanov jetekshilik etti.

Osy rette aıta keteıik, bıyl elimiz­diń Túrkistan oblysyndaǵy Ál-Fara­bı murasyn jańǵyrtý jáne Otyrar qala­shyǵyn iri týrıstik klaster retinde qalpyna keltirý boıynsha birqa­tar is-sharalar kesheni ótkizildi. Izgi qoǵam týraly Ál-Farabıdiń ıdeıasyn krea­tıvti túrde nasıhattaýǵa baǵyttalǵan jastar bastamalary qoldaý tapty. Atalǵan jobalar Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastaýymen, el Prezı­dentti Qasym-Jomart Toqaevtyń tike­leı qoldaýymen júzege asty.

Sondaı-aq Ál-Farabı shyǵarma­shy­lyǵyn pánaralyq zertteý jandandyryldy. Sonyń nátıjesinde álemdik fılo­sofııa men ǵylym konteksinde Ál-Farabıdiń áleýmettik-fılosofııalyq kózqarasynyń basty ıdeıalary men prınsıpteriniń qazirgi mazmunyn anyq­taý boıynsha jumys jalǵasýda.

Hosh, qoryta aıtqanda, álemge aqyl men parasattyń shýaǵyn shashqan jan­nyń bolmysyndaǵy sıqyrly kúshti ań­daý kez kelgen janǵa asa aýyr soqpasy anyq. Ony taný – ıgerilmes ǵalymnyń bar qasıetin bilý. Al shynaıy uǵyný úshin myńdaǵan ǵasyrdan búginge qasıet­ti sóz arqyly jetken shejireni, tarıh­ty paraqtap, ult rýhanııatynyń asyl qazynalarynan sy­ralǵy bolsań jetki­likti. Tórtkúl dúnıe­niń tórt bury­shyn biriktirgen elor­dadaǵy onlaın sharadan osyny ańǵardyq.

Baba murasyn dáripteý – bolashaqqa sert.

Mıras ASAN,

Muhtar KÚMISBEK,

«Egemen Qazaqstan»