Elimiz etek-jeńin jıyp, egemendigin alǵan soń jer-jerlerde jazyqsyz jazalanǵandardy eske alatyn jáne taǵzym etetin memorıaldyq eskertkishter, mýzeıler ashyldy. «Aza tutý» kitaptary jaryq kórip, oqyrmanǵa jol tartty. Búgingi urpaqqa tarıhtyń qasiretti jyldaryn kórsetý úshin jyl saıyn О́skemendegi «Stalındik saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» mýzeıinde ashyq esik kúni uıymdastyrylady. Onda repressııa, deportasııa qurbandarynyń urpaqtary, stýdent jastary jáne mektep oqýshylarynyń qatysýymen, eske alý is-sharalary ótip turady.
Ǵasyrdan astam tarıhy bar Shyǵys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetkerleri «HH ǵasyrdyń 30-50 jyldaryndaǵy saıası repressııa» taqyrybymen 1960-1970 jyldardan bastap aınalysa bastady. Al 1980-1990 jyldardyń basynda belsendi túrde repressııa, deportasııa taqyrybyna materıaldar jınaqtaldy.
1920-1940 jyldardaǵy qasiretti bastan keshken halyq qýǵyn-súrginge ushyrady, qyzyl qyrǵynnyń qurbany boldy. О́kinishke qaraı, otbasylyq arhıvterde aqtalǵandary týraly bir japyraq qaǵaz ǵana qalǵan. Mýzeı qyzmetkerleri bir tilim qaǵaz negizinde repressııaǵa ushyraǵan jandardyń urpaqtarynan este qalǵan estelikterin, qolda bar materıaldaryn alyp qalýǵa tyrysady. Keıbireýiniń nemere-shóbereleri qoldaryndaǵy qundy qujattaryn, fotolaryn ózderi ákelip, tabystap jatady.
Solardyń biri Tarbaǵataı aýdanynyń, О́skemen qalasynyń qurmetti azamaty Amangeldi Qajybaev atasy Daıyrbek Ispaev jáne ákesi Qajybaı Daıyrbekov týraly materıaldardy mýzeı qoryna ótkizdi.
Ákesi Qajybaı Daıyrbekov 1909 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tarbaǵataı aýdany, Goloshekın aýyldyq keńesinde dúnıe esigin ashypty. Keıin «baıdyń balasy, qyzmet babyn asyra paıdalandy, kolhozshylar arasynda keńes ókimetine qarsy úgit-nasıhat jumysyn júrgizdi, kolhoz sharýashylyǵyna zııan keltirdi» dep tanylyp, ústinen qylmystyq is qozǵalyp, jazaǵa tartylǵan.
1997 jyly 9 shildede Shyǵys Qazaqstan oblystyq soty bergen anyqtamada Qajybaı Daıyrbekov 1937 jyly 13 qarashada Shyǵys Qazaqstannyń NKVD «úshtiginiń» qaýlysy boıynsha 10 jylǵa sottalyp, jazasyn eńbekpen óteý lagerine jiberilgeni týraly jazylǵan. Sottalǵanǵa deıin Tarbaǵataı aýdany Goloshekın aýyldyq keńeste hatshy bolyp jumys istepti.
Amangeldi Qajybaev ákesi týraly estelikterinde: «Ol kisi ómirinde bir qatty sóz aıtpaǵan, úkimetke, partııaǵa da ókpe bildirmegen, dostary kóp, zamandastarynyń, týystardyń arasynda abyroıly, bedeldi bolǵan edi», dep jazady.
Al atasy Daıyrbek Ispaev 1868 jyly Tarbaǵataı aýdany Qyzyl tý aýyldyq keńesinde týypty. Saýatty, aýqatty otbasynan shyqqan ol er jetken soń Tarbaǵataı aýdanynyń Sarbulaq kolhozynda malshy bolyp jumys istegen. Alaıda Sarbulaq kolhozy ujymynyń arasynda «Keńes ókimetine qarsy zııan keltiretin maqsatta úgit júrgizdi» degen 58-baptyń 10-tarmaǵy boıynsha aıyp taǵylady. 1941 jyldyń 17 tamyzynda Tarbaǵataı aýdandyq NKVD sheshimimen jaýapqa tartyldy. Araǵa bir jyl salyp, 1942 jyly 21 mamyrda Daıyrbek Ispaevtyń О́skemen túrmesinde qaıtys bolýyna baılanysty is toqtatylady. Bul týraly Ulttyq qaýipsizdik komıteti oblystyq departamentiniń bergen anyqtamasynda kórsetilgen.
Al qaıtys bolý aktisinde «júrek qan tamyrlary soǵýynyń álsireýi saldarynan» dep jazylǵan eken. Keıin týystary Máskeýge deıin hat jazyp, Daıyrbek Ispaev aqtalǵan.
– Is toqtatylyp, aqtalǵany týraly oblystyq sottyń 1960 jyly 6 sáýirdegi qujatyn kórgende, erekshe tolqynysta boldym, – dep eske alady Amangeldi Qajybaev.
Ol ómir boıy ákesi men atasyn aqtaý úshin kóp izdengen eken. Taǵdyr tálkegine túsken týǵandary jaıly aqparat alý maqsatynda talaı quzyrly organdardyń tabaldyryǵyn tozdyrǵan. Tek 2017 jyly ǵana ákesi men atasy týraly resmı qujattardy qolyna alǵan. Kóp jylǵy izdenisten soń saıası qýǵynǵa ushyraǵan týǵandarynyń «aqtaldy» degen tildeı anyqtamasy urpaqtary úshin úlken qýanysh edi.
Mine, bir otbasynyń eki birdeı adamy «halyq jaýy» atanyp, zulmat jyldardyń qurbany bolǵan eken. Amangeldi Qajybaev qandaı qyzmette bolsyn, ákesiniń «halyq jaýy» degen bappen sottalǵanyn esh jasyrmaǵan. Ákesi Qajybaı Daıyrbekov jazasyn ótep shyqqannan keıin, kóp jyldar Altaı qorǵasyn qurylys kásip, ornynda jumys istepti. 1967 jyly múgedektigine baılanysty zeınetkerlikke shyǵyp, 1973 jyly qaıtys bolǵan. Stalındik saıası qýǵyn-súrgin jyldaryndaǵy bir otbasynyń qysqasha tarıhy arqyly myńdaǵan adamnyń basyna túsken qasiretti taǵdyrlardy bilemiz.
Bul degenimiz, ótken tarıhymyzdyń qaraly betterin este saqtaý, jazyqsyz japa shekkenderdi árdaıym eske alyp, rýhyna taǵzym etý – keıingi urpaqtyń boryshy.
Farıda Begimhanova,
«Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý» mýzeıiniń meńgerýshisi
Shyǵys Qazaqstan oblysy
