Sheksizdik formýlasy

Aq qaǵazdyń betine oı qazanyńyzdan ne túsirseńiz de patsha kóńilińiz ben ǵazız júregińizdiń qalaýy. Tek ýaqytyn bólip oqyǵan oqyrmannyń túısigine adamdyq qasıettiń qyldaı bir sáýlesin túsire alsańyz, ıakı ómirdiń ózin kórsete alsańyz, bolǵandaı-aq. Tarazy – talǵamyńyz ǵana.

Rýhanı ashtyqqa aıaq basqan qoǵam, kún men túndi urshyqsha ıirgen ýaqyt qa­lam­gerdiń «tátti tamuǵyn» árqashan baǵa­laı bermeıtinine búginde kózimiz jetti. Psı­ho­lo­gııa­sy tereń hám dınamıkasy jaqsy qandaı shyǵarma bolsa da sol dáýirdiń halqy, ádebı ortasy men ýaqyty nazarǵa alyp, súzgiden ótkizbegen soń shyǵarma da, onyń ıesi de keıingi urpaqqa beımálim kúıde qala bermek. Iyǵyna jazýshylyqtyń qusy qonǵanyn bile tura ádebı sahnadan ózin tappaı alasurǵan qalamgerdiń obaly kimge ekenin oılanyp kórmeppiz. Myń bir túndik azabyn tárk etip,  qalam-qaǵazdan qolyn alshaq ustaýǵa tyrysyp, qum dalany kezip ketken jazýshylardyń araǵa ýaqyt salyp ádebıettegi óz súrleýimen aıańdap júrip bara jatqanyn kórgende oǵan jáne onyń shyǵarmashylyǵyna ishimiz jylyp qalatyndaı.

Adam balasynyń jaryq dúnıede eshkimge uqsamaıtyn ómir súrip, ıgi hám uly isterge baryp, qaı arnadan bastaý alǵany belgisiz tarıh kóshinde óz izin qaldyrǵysy keletini qalypty jaǵdaı. Tek jer betindegi ár adamnyń bul tilegi oryndalmaıtyny taǵy aıan. Osy aqıqatty ádebıetke salar bolsaq, qalam ustaǵan ár jazýshy tarıhta qalýdy maqsat tutpasa da soǵan múmkindigi jetip-aq tur. Qalamger esimi men qoltańbasyn keler urpaqqa jetkizetin jáne jazýshynyń ádebıette júrýin quqyly eter birden-bir qujaty – biz sezinip kórmegen azaptan týǵan shyǵarmasy. Qazaq ádebıetiniń klassıkteri men aǵylshyndaǵy Shekspır, fransýzdaǵy Balzak, úndidegi Tagor, orystaǵy Tolstoı esimderiniń búgingi kúnge jańǵyra jetýi sózimizdi rastaıtyndaı.

Álemdik ádebıettegi úzdik  klassıkterdiń shyǵarmashylyq laboratorııasyna úńil­sek, ár qalamgerdiń ádebı debıýti qoǵam­nan birden jaqsy pikir ala almapty. Máse­len, parasat álemine aqyn atanyp engen Gogoldiń alǵashqy óleńderi synǵa ushy­rap, olardy kóz kórmesteı qylyp otqa jaq­qan qalamgerdiń «Revızordy» jazaryna sol ýaqytta eshkim nanbaǵan edi. Al Chehov aqsaqaldyń erekshe yqylasyn alǵan («Tolstoıdan ǵana qorqamyn. Oılap qa­ra­ńyz­shy, Annanyń qarańǵyda kóziniń jar­qy­lyn sezip, kórgenin jazǵan sol emes pe?!») Lev Tolstoıdyń alǵash jazǵan «Balalyq shaq» («Detstvo») povesinen onyń sheber sýretkerligi jáne naq osy qarqynnan «Soǵys jáne beıbitshilik» («Voına ı mır») roma­nynyń týary birden baıqalǵandaı. Fransýz ádebıetine álemdik shyǵarmalar syılaǵan Onore de Balzaktyń ádebı debıýti sanalatyn «Shýandar» («Shýany») tarıhı romany (1829 jyl) aıtarlyqtaı synǵa ilikpedi. Sátti qadamnyń nátıjesi avtordy ádebı úderiske jańasha qalyppen kelgen «Adamzat komedııasy» («Chelovecheskaıa komedııa») epopeıasyna alyp keldi. Áıgili «Shal men teńiz» povesiniń avtory Ernest Hemıngýeı bolsa, alǵash ret ertegi jazyp jazýshylyq qabiletin shyńdaǵan eken. Al túrik ádebıetiniń perzenti Orhan Pamýk shyǵarmashylyqtaǵy qadamyn «Djevdet-beı men onyń balalary» («Djevdet-beı ı synovıa», 1979) romanymen attap, sońǵy shyqqan «Jıren shashty áıel» («Ryjevolosaıa jenshına», 2016) kitabyna deıin birshama povest-romandarǵa jan bitirdi.

Súbeli sóz ben júırik oı jarysynda avtor men onyń jazǵandaryna qatysty keıde ádil, keıde asqaq bılik aıtyp, tórelik eter kúsh – qoǵam men ýaqyt deımiz. Siz ulyqtap júrgen qalamger qaýymyna «jazýshysyń» degen enshini tapsyratyn da, ıakı teńiz túbindegi on shyǵarmasynyń bireýin ǵana sý betine shyǵaratyn da osy «ekeý». Jáne ol «ekeýdiń» sheshimi ádil bolatynyna da senim joq. Máselen, qazaq ádebıeti qorjynyna mol mura qaldyrǵan Muhtar Áýezovti, álem halqy demeı-aq qoıaıyq, óz oqyrmandarymyz «Abaı joly» roman-epopeıasymen ǵana tanıdy. Jıyrma bir jasynda «Eńlik-Kebek» pesasymen dúıim jurtty dúrliktirgen jazýshy qalamynan «Qorǵansyzdyń kúninen» bas­tap qanshama kórkem týyndylardyń jaryq kórgeni málim. Biraq keı kózqarastarǵa súıensek, Áýezov «Abaı jolynan» basqa eshteńe jazbaǵan eken.

Halyqqa Aıan obrazymen jaqsy tanys Saıyn Muratbekov oqýshylarynyń Saıyn degende  jańylyspaı aıtar shyǵarmasy – «Jýsan ıisi» ǵana. Al Berdibek Soqpaqbaev esimin halyq jadynda jattatqyzǵan «Meniń atym Qoja» shyǵarmasy ekenine eshkim daý týdyra almas, sirá. Kóp oqyrman bile bermeıtin avtor Baqqoja Muqaı ádebı ortaǵa kórerge kóz, tanymasqa sóz qylyp «О́mirzaıasymen» en qaldyryp ketkendeı. Avtordyń jyldar boıǵy tókken teri men kórgen beınetiniń ótemin bir shyǵarmasymen ólshep júrgen oqyrmannyń, qala berdi qoǵamnyń sanasy sańylaý ma degen oı keledi.

Belınskıı Gogolge jazǵan hatynda bylaı depti: «Siz Reseıdi oıshyl adam re­tinde emes, tek sýretker turǵysynan ǵana tereń bilesiz («Vy glýboko znaete Rossııý tolko kak hýdojnık, a ne kak myslıashıı chelovek»)». Bálkı, búgingi áde­bıet­te úlken ózgeristiń bolmaı júrgeni de osy oıshyldyq qasıettiń joqtyǵynan bolar. Qazir jazýshyǵa «nege bylaı jazdyń?» nemese oqyrmanǵa «nege oqymadyń?» dep dúr­se qoıa almaımyz: ádebıette sot joq. Áde­bı sahnanyń tabaldyryǵyn attap, sóz ben oıǵa sert bergen qalamger óz arynyń aldynda ǵana jaýapty. Sheksizdik formýlasynyń jazylmaǵan zańy osy ǵana.