Joshy ulysy

Bul kezde Shyńǵys han tájik jerininiń Qundyz ózeni boıyndaǵy Taleken qama­lynda edi. Jeńimpaz Úgedeı men Shaǵataı jeńisterin óz aýyzdarynan baıandaý úshin Talekenge attanǵanda Joshyǵa birge júr demedi. Qysqasy, horezmshahtardyń astanasyn alýdyń tym uzaqqa sozylǵanyna kináli Joshy bolyp shyqty. Joshy ókpelep, at basyn keri buryp óz ulysyna bet túzedi. Rashıd-ad-dın osy tusty bylaısha naqtylaıdy: «Joshy Horezmnen ketisimen tup-týra Ertiske bettep kelip, óz ordasyna qosyldy», deıdi. (Istorııa Kazahstana v persıdskıh ıstochnıkah. T.4. Almaty, 2006.114-115 bb.).

Silteme túsinik berýdi qajetsinedi. Joshy Ertiske bettep kelip óz ordasyna qo­syldy degende, Joshynyń ordasy ne Ertiske kelip mańdaı tirep turǵan, ne Ertis­ten ótip jańadan jaýlap alynǵan Deshti Qypshaq jerine qonystanǵan bolady.

Osy oraıda bir qyzyq jaıt eske oralady: Qunanbaı Iаnýshkevıchke qııat Dombaýyl men Shaba soqyr týraly hıkaıany ańyzdaı kelip, Shyńǵystaýdaǵy eski úı, qurylys úıindilerin Shyńǵys han esimimen baılanystyra sóıleıdi. Mun­daǵy Shaba soqyr – Dýba soqyr – Shyńǵys hannyń jetinshi atasy edi. Áńgime je­lisinde jańsaqtyq joq. Shákárim «Aı­sulý men Nartaılaq» dastanynda Shyńǵys hannyń batyrlary Jebe men Súbedeıden qalǵan bul obalardy eske alyp, jyryna qosady. Ertede Shyń­ǵystaý – Naıman-kúre atanǵan eken. Bul jer burynnan-aq Ertisten ótetin ótkel, ol ótkel arqyly, Naıman kúre taýlary arqyly bastapqyda merkitter, keıin naımandar Deshti Qypshaqqa qashyp, mońǵoldarǵa jetkizbeı ketken belgili qara shıyr bolsa kerek. Aýyr ásker tartyp baryp Eýropa shaıqastaryna úsh ret qatysqan Súbedeı osy jolmen baryp-kelip júredi. Demek, ótkeldiń eki betinde birdeı ásker aıaldaıtyn beketter bolýy zańdy. Ertiske bettep keldi delinetin Joshy Ertisten uryǵyn ótkizip alyp, Shyńǵystaýǵa jaılanǵan syńaıly.

 Joshy ákesi Shyńǵys hannan enshisin 1207 jyly alǵan edi. Mońǵoldyń teris­ti­gindegi qyrǵyz, hakas, ormanqut elde­rin baǵyndyryp kelgende, Joshyǵa or­man­qut elin enshige bergen. Ormanqut eli degenimiz – Ekinshi Túrik qaǵandyǵy ydy­raǵan soń, taıganyń qalyń ormandaryna ketip bas saýǵalaǵan kók túrik taıpalarynyń irili-usaqty silemderi. Mońǵoldar olardy Ormanqut degende, olar ózderin «aǵash eri» atady. Olar negizinen myna taıpalar edi: barqut, tarǵut, arǵyt, dúrmen, badaı, qyshlyq, tańǵut, oırat, masıt, týbaı, týbaı-tuman, aǵash eri (ashamaıly), chat (jalaıyr). Joshynyń óz myńdyǵy osy taıpa adamdarynan quraldy da, joryq kezderinde qajetine qaraı jańa myńdyqtarmen to­lyqtyryldy. Qadyrǵalı Jalaıyrdyń má­limdeýinshe Shyńǵys hannyń kóziniń tirisinde áskerı kúshi 95 myńdyqty qura­ǵan. Joshy jergilikti jurt arǵyndardyń na­razylyǵyn týdyrmaý úshin, enshi jurty – Ormanqut elin Deshti Qypshaqqa kir­gizbeı, Batys Sibir ólkesi Jaǵatqa qo­nystandyrdy.

Shyńǵys han 1223 jyldyń kúzinde Shý aıaǵy Qulanbasyǵa kelip toqtap, tórt ulyn shaqyryp alyp, uzaq qysty birge ótkizdi. Deshti Qypshaqtyń dalalyq ólkelerine tóselip qalǵan Joshynyń jasaqtary úıir-úıir qulandy josylyp qýyp ákelip turdy da, ákeli-balaly beseýi ańshylyqtyń qyzyǵyna berildi. О́z-ózderi bolyp ońasha qalǵan uzaq túnderde bir shetinen bir shetine bir jyl júretin uly ımperııany shashaý shyǵarmaı bir ýysta qalaı ustap turý kerektigi týraly ósıetterin aıtyp, uldaryna enshilerin atady. Joshyǵa Deshti Qypshaqty syılap, onyń batysyndaǵy Kelar, Býlar, Bashgırd, Bulǵar, Orys, Cherkesh, As el­derin baǵyndyryp, at aıaǵy jetken jerge deıin ıelik etýdi tapsyrdy. Shyńǵys han bul sapar astanasy Qaraqorym­ǵa asyqpaı, 1224 jyldyń kúzin Ertis­tiń jaǵalaýynda ótkizdi, jasy 69-da edi dep jazady Shyńǵys han ómirbaıanyn zertteýshi tarıhshylar.

Kóp uzamaı arǵyndar Joshyny Desh­ti Qypshaq ulysynyń kindigi Keńgir ózeni boıyndaǵy Ordabazarǵa kóshirip áke­ledi. Sonda jańa qonysy – keń jazıra Saryarqanyń saıyn dalasyna súısingen Joshy bylaı degen eken: «Tórtkúl álemdi sharlasań da – mundaı janǵa jaıly jer, taza aýa, dámdi sý, keń shalqar so­nyny izdeseń tappassyń». (Djýzdjanı. Tabakat-ı Nasrı // Istorııa Kazahstana v persıdskıh ıstochnıkah. T.4. 40 b.)

Sonymen Shyńǵys han urpaqtarynyń basshylyǵymen Deshti Qypshaqta jańa memlekettik qurylym 1223 jyldyń kú­zinde paıda boldy. Jańa handyq «Joshy ulysy» dep ataldy. Budan bylaıǵy jerde Deshti Qypshaq jasaqtarynyń alys-jaqyn elderge jeńisti joryqtary «Joshy ulysy» týynyń astynda ótti.

Joshy ákesi Shyńǵys hannyń Kelar, Býlar, Bashgırd, Bulǵar, Orys, Cherkes, As elderin baǵyndyrý týraly talabyna qulaq aspaı, ártúrli syltaýlar aıtyp, joryqty keıinge shegere berdi. Sol sebepti de ákeli-balaly ekeýiniń ara­synda kelispeýshilik oryn alyp, Shyńǵys han Joshyny jazalaý úshin ásker shy­ǵarǵanda, ańshylyqta júrgen balasyn qulan teýip óltirdi. 1227 jyly oryn alǵan bul oqıǵadan 7 aı keıin Shyńǵys hannyń ózi de kelmestiń saparyna attandy.

Áke amanaty boıynsha búkil monǵol hany bolǵan Úgedeı Joshy ulysynyń tizginin qolyna alǵan Batýdan Kelar, Býlar, Bashgırd, Bulǵar, Orys, Cherkes, As elderin baǵyndyrý týraly Shyńǵys han tilegin aıaqsyz etpeı, tez júzege asyrýdy talap etti.

1227 jyly Joshy ulysynyń tizginin qolyna alǵan Batý eki jyl daıyndyqtan keıin 1229 jyly alǵash ret Edil-Jaıyqqa attanyp shyǵyp, Jaıyqqa at basyn tiredi. Bul kezde Jaıyqtyń joǵarǵy aǵysy Bulǵar handyǵynyń, tómengi aǵysy Saq­syn eliniń shekaralyq mejeleri edi. Batýdyń jaýgershilikpen Jaıyq ózenine kelgeni orys jylnamashylarynyń nazarynan tys qalmady: «ı storojeve Bolgarskyı prıbegosha benıı ot tatar blız rekı, eı je ımıa Iаık» (PSRL.T.1. vyp.2, stlb..460). Jaıyqtaǵy Bolgar handyǵynyń shekaralyq kúzet áskerimen bolǵan qysqa ǵana málimetten basqa habar bolmaýyna qaraǵanda, Batý Jaıyqtan óte almaı keri qaıtqan.

Mońǵol tarıhynda jyly atalmaı, Bolgar men Saqsyndy baǵyndyrý úshin Batýǵa kómekke 30 myń áskermen Kókdaı men Súbedeıdiń jiberilgeni aıtylady. Ol Batýdyń óz betinshe, óz kúshimen Jaıyq­tan óte almaǵannan keıingi oqıǵa bolsa kerek. Orys jylnamalary 1232 jyly Bulǵar handyǵy shekaralaryna tatar áskerleriniń kelgeninen habar beredi: «Prıdosha tatarove ı zmovasha ne doshedshe Velıkago grada Bolgarskogo» (Sonda, sol b.459). 1232 jylǵy Joshy ulysy men Kókdaı, Súbedeı áskerleri tize qosysqan joryq ta túbegeıli nátıjege qol jetkizbedi. Tómengi Edil Astrahan oblysy terrıtorııasynda jaıylyp jatqan Saqsyn taıpalarynyń handyǵy aýyzǵa alynbaıdy, taıpalyq birlestik dárejesinde ǵana atalady. Sóıtse de, mońǵoldarǵa aıtarlyqaı qarsylyq kór­setti. Fransıkandyq monah Plano Kar­pınıdiń aıtýynsha: «Saqsınderdiń bir qalasyn ala almaı mońǵoldar ábiger bol­dy. Qala turǵyndary mońǵoldardyń tas atatyn mashınalaryna uqsas mashına jasap alyp, qalany qorshaǵan mońǵol saqpandarynyń tastalqanyn shyǵardy. Mońǵoldar jer úńgip, jer astynan jol salyp qalaǵa enip, órt qoıǵanda, qala turǵyndary ekige bólinip bireýleri órt sóndirse, ekinshileri jaýmen arpalysyp, qaladan qýyp shyqqan» (Tataro-mongoly v Azıı ı Evrope. M.,1977. 191-192 bb.). Plano Karpınıdiń aıtyp otyrǵany moń­ǵol­dar 8 jyl boıy ala almaǵan Iаssa qalasy edi.

1232 jylǵy Edil boıyna shapqynshy­lyq­ta mońǵoldar Saqsyndy tize búk­tir­genmen, Bulǵar handyǵyn ala almaı, Saqsynǵa kep qostanyp jatyp, qystaryn ótkizdi. Mine, mońǵoldardyń Edilge alǵash taban tireýi osy kezeńge jatady. Saqsynnyń bas qalasy – Saqsyn edi. Bul baıaǵy Kıev knıazi órtep, buzyp ketetin hazar handyǵynyń astanasy Edil kúldiginde qaıtadan irge kótergen qala edi. Ony qalpyna keltirgen qypshaqtar men qı­maqtar. Saqsynda odan basqa kentter, qalashyqtar, eldi mekender jetkilikti edi. Orman-toǵaıly, qamysty-qoǵaly, yqtasyny mol qalyń jynysty ólkede mońǵoldar qınalmaı-aq qystap shyqty.

Sonymen mońǵol áskeriniń tómengi Edildegi Saqsyndy meńgerýine taban­daǵan jeti jyl ketti. Odan ári ilgeri jyljý bolmady. Ortańǵy Edildegi Bulǵar handyǵynyń myqty qorǵandy bekinisteri – Býlgar, Bılıar, Jýkotın, Samar qalalary irgesin bermedi. Al tómengi Edildiń arǵy betindegi qypshaqtar men astar Edilden ótkizbeı, mońǵoldardy betten soǵyp qaıtaryp tastaýmen boldy.

Batys elderdi jaýlaýǵa jasaqtalǵan 50 myń áskerdiń jartysynan kóbi shy­ǵyn bop, áskerdiń Edilge jetip mań­daıy tasqa tirelip turǵany mońǵol taǵyn­­daǵy uly han Úgedeıdi oılandyr­maı qoımady. Ol 1235 jyldyń 22 qańtar – 20 aqpan arasynda ótken quryl­taıda negizgi ásker kúshterin Deshti Qyp­shaqty jáne sonyń tóńiregindegi Bulǵar, Orys, Mokshe, Alanııa, Majar, Býlar (Polsha) jáne Bashgırdti jaýlap alýǵa jumyldyrýǵa sheshim qabyldady jáne joryqtyń jaýapkershiligi Batý, Móńke, Gúıik hanzadalarǵa júkteldi. Aqy­rynda sońdaryna qosynyn ertip jolǵa shyqqan mynalar boldy: Tóleniń tuńǵyshy Móńke, Úgedeıhan uryǵynan Kúıik uly Býchek pen Qadan, Shaǵataı balalary Bóri men Baıdar, hannyń inisi Qulqan, ámirlerden Súbedeı bahadúr. 1236 jyldyń 10 naýryzynda jolǵa qozǵalǵan olar jaz boıy júrip otyryp, kúz basynda Bulǵar handyǵynyń shekaralyq aımaǵynda Joshy uldary Batý, Orda, Shıban, Tańǵut, Toqaı-Temir jáne Boraldaı ámir qoldarymen kezdesip, kúsh biriktiretin bolysty.

Ortańǵy Edildegi Bulǵar handyǵynyń aýa raıy qatal edi, saqyrlaǵan sary aıaz kóz ashqyzbas boranmen almasyp, tizeden asqan kúrtik qardan jol júrý múmkin bolmaı qalatyn. Mońǵoldar da sýyqqa shynyqqan el edi, Bulǵardyń aıazdy qarly qysyna myńq etpeı, kúzdi ótkizip baryp, qar túsken qys basynda joryqty bastady. Atalmysh joryqty Horasanda týyp, jastaıynan mońǵol bıleýshileriniń arasynda júrip, er jetken Djýveınıden asyp sýrettegen qalamger joq. Ol óziniń «Tarıh-ı Djahangýshaı» eńbeginde mońǵoldardyń Bulǵarǵa joıqyn shabýylyn bylaısha tolǵaǵan: «Bulǵar jerinde joryqqa shyqqan hanzadalar túgel jınalyp, bas qosty, áskerdiń kóptiginen jer saýyry qaıysyp, taý-tastar kúńirendi, qulaq tundyrǵan aıǵaı-shýdan jabaıy ańdar qaıda qasharyn bilmeı sasty. Atoıly shabýylmen myzǵymastaı berik, halqy mol Bulǵar qalalaryn talqandap, halqynyń bir jartysyn qyryp, bir jartysyn tutqynǵa aldy» (Istorııa Kazahstana v persıdskıh ıstochnıkah. T.IV. A-ty, 2006. 58b.). Djýveınıdiń ­baıanyn: mońǵol jasaqtarynyń eldi qyryp, uryp-soǵyp, tonaǵanyn Rashıd ad-dın de qoldaıdy, sonymen birge mońǵoldarǵa qarsy tur­ǵan jergilikti jerdiń ásker­ba­sylary Boıan men Jekelerdiń attaryn ataıdy. Mońǵoldardyń Bulǵar han­dyǵyn kúı­retkeni orys jylnamalary­nan da oryn aldy: «Dinsiz tatarlar aty áıgili uly qala Bolgarskyıdy alyp», órtep jiberdi, qala turǵyndaryn qyryp, «eńkeıgen shal, eńbektegen balaǵa deıin óltirip», «mol dúnıe» men jerlerin ıemdendi (PSRL, T.1., 460 b.). Qysqasy, Edil boı men Edil saǵalaryndaǵy Bulǵar­dyń gúldengen qalalary Bılıar, Kernek, Jýkotın, Sývar jermen-jeksen bolyp, qala ornynda úıindileri ǵana qaldy.

Mońǵol hanzadalarynyń birikken kúshteri Bulǵardan keıin Edil men Kama boıyndaǵy bashkır, mordva (moksha men arjan), býrtastardy baǵyndyrdy. Bul oraıda vengr monahy Iýlıan: «Putqa tabynatyn bes uly memleket – Saqsyn, Bulǵar, Vedın, Merovııa, Poıdovııa jáne Mordan patshalyǵyn aldy» dep jazǵan (Tataro-mongoly v Azıı ı Evrope. M., 1977. 191 b.). Iýlıan bashkırlerdiń moń­ǵoldarǵa 14 jyl qarsylasqanyn ataǵan.

Irgeli Bulǵar handyǵy men Edil ańǵa­ryndaǵy shaǵyn bektikterdi jaılan­dyrǵannan keıin, mońǵol qarýly kúshteri jumǵan judyryqtaı túıilip, 1237 jyly orys jerine attanyp shyqqanda, Saqsynda qypshaq kóterilisi burq etti.

Oılamaǵan jerden ábigerge tap bolǵan mońǵoldar áskerdi ekige bólip, 20 myń áskerimen Meńgýdi Boshman búligin basýǵa jiberdi.

Boshman qypshaqtyń elbóri taıpasy­nyń túlegi edi. Tipti Saqsyn qalasy osy áýlettiń menshigi bolýy da ǵajap emes. Djýveını ony qashqan-pysqan, turaqty orny joq, Edil boıynyń qaraqshysy etip sýretteýi shyndyqqa janaspaıdy. Basqa derektemeler ózgeshe aýjaı tanytady. Qytaıdyń «Iýanshı» jınaǵy onyń shyǵý tegin Aral syryndaǵy Elbóre eliniń Qunan han áýletimen baılanys­tyrady. Demek, ol qarasha emes, handar áýletinen – Saqsynnyń bıleýshisi, olaı bolmaǵan kúnniń ózinde Saqsyn ıeliginiń bıleýshi áýletiniń túlegi. Ańys ańdyp, mońǵoldar taıly-tuıaǵyn qal­maı, tik kóterilip Rýske attanǵanda, Boshman Elbóri qypshaqtaryn kóterip, Saqsyndaǵy mońǵol bılik júıeleriniń tas talqanyn shyǵarǵan. Sarkeldegi as taıpasynyń kósemi Kachır-ýkýla kómekke kelip, tómengi Edildi mońǵoldan aqqula tazartqan.

Kóterilisti basýǵa 20 myń qolmen orta joldan qaıtyp oralǵan Meńgý men Býchek kóterilisshilerdiń izine túse almaı, olardy qaıdan izdeýdi bilmeı dal boldy. Partızandyq soǵys bastaǵan Boshman bir kún oıdan, birde qyrdan shań berip, jyndaı júıtkip, quıyndaı uıtqyp soqty. Qalaı degenmen de, kóterilisshilerdiń jataǵy 62 saǵaly Edildiń teńizge quıar jyqpylynda ekenine kózderi jetip, Meńgý 200 keme jasatyp, ár kemege júz-júzden sarbaz otyrǵyzyp, teńizdiń tamaǵyn súzýge shyqty. Keshikpeı mońǵoldar teńiz jıegindegi araldardyń birinen Boshman jataqtarynyń izin kórdi. Sol araldan ólmeshi bir kempirden Boshmannyń qaıda jasyrynǵanyn surap bildi. Olar teńizge suǵyna engen bir úlken aralda eken. Al eki aranyń alaı-dúleı tolqyny sonshalyq, keme óte alardaı emes-ti. Aralǵa iligýdiń amalyn tappaı dal bolyp turǵandarynda, arqadan qatty jel turyp, teńiz arnasy qashyp, aral eki orta túbi kórinip, saıazsyp qaldy. Batpaqty shalshyqty keship ótip, Boshmandy azyn-shoǵyn serikterimen qolǵa túsirdi. Boshman Meńgýden óz qolymen shaýyp óltirýdi ótindi. Meńgý bul isti inisi Býchekke júktedi. Býchek Boshmandy shaýyp óltirdi. Boshmannyń ámirleriniń biri Kachır-ýkýle da mert boldy» ( Tızengaýzen V.G. T.II. 24,35-36 bb.). Osy áńgime Djýveınıde, Rashıd ad-dınde jáne qytaı hronıkasynda da kezdesedi, maǵynalyq aıyrmashylyq shamaly. Bul mońǵol shapqynshylaryna qyr kórsetken alǵashqy baskóterý bolǵandyqtan da, máni erekshe: mońǵol-tatarlardy – jer astynan shyqqan betqaratpas jaýyz tatar dep uǵyp, qamystaı qaltyraǵan Eýropa elderine – betti basyp, buǵa bermeı, olarmen jaǵalasýǵa bolatynyna Boshman áreketi kóz jetkizdi.

Boshmannyń sońyna ergen Saqsyn jur­ty – Boshman qypshaqtary atandy. Jetekshileri ólgen soń, Boshman qyp­shaq­tar bashqurt arasyna aýyp ketti, áli de sol eldiń quramynda.

Rýske joryq

Rýske joryq 1237 jyldyń sońynda qar túsip, jer qatyp, ózen betteri ustasqan kezde bastaldy. «Altyn Orda tarıhy týraly materıaldar jınaǵyna» engen eńbeginde Rashıd-ad-dın bylaısha baıan etedi: «Deshti Qypshaqta quryltaı ashyp, keńesken hanzadalar bir toqtamǵa kelip, orys jerin shabýǵa bekindi» (SMIZO, T.II. 36 b.). Kóptegen materıal negizinde mońǵol áskeriniń san mólsherine tııanaqty esep júrgizgen V.V.Kargalovtyń pikirinshe Rýske joryqqa attanyp shyqqan Batý áskeriniń mólsheri 120-140 myń shamasy bolǵan (Kargalov V.V. Vneshnepolıtıcheskıe faktory razvıtııa feodalnoı Rýsı. M.,1968, 75 b.). Mońǵol áskeriniń mól­sherin 300 myń (Solovev), «jarty mıllıon» ( (Karamzın – T. IV, Gl.I, 13 b.) dep tym dalıtyp, 50 myń dep tym azaıtyp kórsetýshilik te boldy. Qazir ortaq pikir joǵarydaǵy 120-140 myń shamasyna toqtaǵan syńaıly.

Mońǵoldardyń Rýske shabýyly bas­talar kezde orys jerin aralap júrgen vengr monahy Iýlıannyń pikiri ózge boljam, tolǵamdarǵa qaraǵanda ári salmaqty, ári mańyzdyraq kórinedi. «Biz qazirgi kúnderi, – dep jazdy ol, – Rýs shepterinde júrip, shyndyqqa kóz jetkizdik: batys elderge bettegen mońǵol áskeri tórt topqa bólingen. Onyń biri – Edilden shyǵyp, Sýzdalǵa týra tartpaq. Ekinshisi – ońtústik áskeri Rıazandi qorshaıdy. Úshinshisi – Donnan shyǵyp, Voronej bekinisine qarsy kep shoǵyrlanady. Jaýdan qashqan orys, vengr, Bulǵarlardan surap bilgenimiz – mońǵol-tatarlar sýyq túsip, jerdiń qatyp, ózen muzynyń ustasýyn kútip otyr, jol ashylysymen Rýske lap qoıady» (Annınskıı S.A. Izvestııa vengerskıh mıssıonerov XII- XIII vv. O tatarah ı Vostochnoı Evrope. «Istorıcheskıı arhıv», T.III. M.-L., 1940. 86 b.). Vengr monahynyń aıtqandary aına qatesiz keldi.

Batý bastaǵan tatar-mońǵol joryǵyn tanyp-bilýdiń basty derekkózi orys jylnamalary. Jylnamalar jıyntyǵynda mońǵol shapqynshylyǵy týraly arnaıy bólimder kezdesedi: máselen, «Skazanıe o bıtve na Kalke», «Povest o nashestvıı Batyıa», «Povest o razorenıı Rıazanı Batyem» toptamalary.

 Áp degennen jer jaǵynan Edilge jaqyn Rıazan knıazdigine bettegen moń­ǵoldar Voronej ózeniniń Sýra saǵa­synyń Ýza tarmaǵyna kep toqtap: «Knıaz­derińniń, adamdaryńnyń, jyl­qy, dúnıe múlikteriniń 1/10 bóligin ber­­seńder, elderińe tıispeımiz» degen talappen knıazdiktiń kindigi Rıazan qa­la­syna elshilerin jiberdi. El qazyna baılyǵynyń onnan birin talap etý moń­­­ǵoldardyń barlyq elderge birdeı qoıa­tyn talaby edi. Ol, shyndyǵyna kel­gende, aýyr salǵyt emes-ti, bálkim, jaýgershilik tarıhyndaǵy eń jeńil albana bolýy da múmkin. Ertede abarlarǵa, sosyn hazarlarǵa salyq tólegenderi bolmasa, odan bergi 500 jylda bireýlerden salyq jımasa, bireýge salyq berip kórmegen basasaý orys knıazderi: «Isi orystan birde-bir jan tiri qalmaǵanda, bul jer sizderdiki bolady», dep jaýap qaıyrdy. Osy jaýappen mońǵol qosyna barǵan Rıazan uly knıazi Iýrıı Igorevıchtiń ulyn tabanda óltirip jiberdi.

 Iýrıı Igorevıch at shaptyryp, adam jiberip, Chernıgov, Vladımır knıazderinen kómek surady. Vladı­mırden shyqqan shaǵyn otrıad Kolomnaǵa jetip toqtap, odan ári barýdan qaımy­ǵyp, keri qaıtyp ketti. Iýrıı Igorevıch qaramaǵyndaǵy ýdeldik knıazdyqtar – Rıazan, Mýrom, Pronsk, Belgorod, Ijeslaves áskerı kúshterin toptastyryp, soǵysqa qolaıly dep, Voronej óze­niniń ańǵaryn tańdady. Biraq odan basqa paıda bolǵany shamaly, orys jylnamalary osy shaıqasty sýretteı kelip: «jergilikti jerdiń knıazderi, azýly voevodalary, Rıazan jeriniń kózsiz batyrlary men órshil órenderi jer qushty» dep anyǵyn aıtqan. Qorǵaýsyz qalǵan eldi mońǵol áskerleri uryp-soǵyp, ta­lan-tarajǵa salyp, qaldyrmaı tonap, 1237 jyldyń 16 jeltoqsanynda Rıazandy qorshap, 21 jeltoqsanda qalany atoıly shabýylmen aldy. Súıtip, Rıazan knıazdigi at tuıaǵyna taptaldy.

Ánes SARAI,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

(Jalǵasy bar)