Áý basta óziniń qyzmet etý úrdisin ulttyq qundylyqtardy qunttaý men qazaq qoǵamynyń tynys-tirshiligine tikeleı aralasýǵa, táýelsizdikti kóksegen halyqty jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan jırendirýge baǵyt alyp bastaǵan «Almaty aqshamy» basylymyna 25 jyl tolyp otyr. «Myń jasaǵan shahardyń shamshyraǵyna» aınalǵan basylymnyń shırek ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı gazettiń bas redaktory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty Qalı SÁRSENBAIMEN áńgimelesken edik.
«Almaty aqshamy» gazetine – 25 jyl
Áý basta óziniń qyzmet etý úrdisin ulttyq qundylyqtardy qunttaý men qazaq qoǵamynyń tynys-tirshiligine tikeleı aralasýǵa, táýelsizdikti kóksegen halyqty jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan jırendirýge baǵyt alyp bastaǵan «Almaty aqshamy» basylymyna 25 jyl tolyp otyr. «Myń jasaǵan shahardyń shamshyraǵyna» aınalǵan basylymnyń shırek ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı gazettiń bas redaktory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty Qalı SÁRSENBAIMEN áńgimelesken edik.
– О́zińiz basqaryp otyrǵan basylymnyń 25 jyldyq mereıli toıy qutty bolsyn! «Almaty aqshamynyń» jaryq kórý tarıhy qalaı bastalǵan edi?
– «Bul án burynǵydan ózgerek» demekshi, gazetimizdiń ótkeli otyrǵan toıynyń ereksheligi bólek. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin qoǵamdyq pikirlerdiń óristep turǵan kezi ǵoı. Sol kezderde ulttyq máseleler, eldik máseleler aldyńǵy qatarǵa shyqty. Jurttyń qaıta qurý lebimen demokratııa men jarııalylyqqa talpynys jasalyp jatqan ýaqyt-tyn. Osy kezde qoǵamda bolyp jatqan áleýmettik-saıası ahýal, ıdeologııalyq ahýal – osylardyń barlyǵynyń órshı túsýi men basqasha sıpat alýy bul bylaısha aıtqanda táýelsizdiktiń habarshysyndaı boldy.
Sol ýaqytta kún tártibine memlekettik til, ulttyq qundylyqtar týraly máseleler qoıyla bastady. Sonyń ishindegi bir másele qazaq tilindegi qalalyq gazet ashý boldy. Mysaly, Almaty – Qazaqstannyń astanasy. Al endi, osy astanada nege qazaq tildi keshki gazet shyqpaıdy degen másele qoıyldy. Bul usynys minberlerden aıtyldy, jekelegen zııaly qaýym ókilderiniń maqalalary kóp shyqty. Sol kezdegi bılikte otyrǵan Qazaqstan basshylary bul máselege nazar aýdardy. О́ıtkeni, 86-shy jylǵy oqıǵadan keıin ulttyq máselelerge jol ashý kerek boldy. Jeltoqsanda jastardyń ereýilge shyǵýy da ortalyq bıliktiń ulttyq máselelerge nemquraıdy qaraýynan týǵan joq pa! Sondyqtan da, bul jerde eshqandaı saıası-ulttyq sıpat bolǵan emes edi. Bul tek qazaq ultynyń óz quqyǵyn talap etýi ǵana. Sondaı talaptardy qanaǵattandyrýdyń bir sharasy osy qalalyq gazetti jaryqqa shyǵarý boldy.
1989 jyly naýryzda Almatyda aıtys ótti. Sonda Áselhan men Ázimbektiń sóz qaǵystyrýyna osy «Almaty aqshamy» arqaý boldy. Áselhan bylaı deıdi:
«Rahmet, quttyqtaýlar qaýlar taǵy,
Áıtse de basylmaıdy daýlar jaǵy.
Áıteýir zııalylar oqyp júr ǵoı,
Kúnige «Vecherkadan» aýdarmany».
Soǵan Ázimbek marqumnyń julyp alyp bergen jaýaby:
«Jeńeshe jiberdińiz otaldyryp,
Shyn qaıny Áselhanǵa atandyryp.
Sol «aqsham», shirkin, jeńeshe, shyqsa qaıter,
Bólinip óz aldyna otaý quryp? – deıdi.
«Otaý bolyp» deıtin sebebi, ol kezde «Almaty aqshamy» «Vechernıaıa Almatynyń» ishinde qosymsha bolyp shyǵatyn. 1988 jyldyń 1 shildesinen bastap. Mine, osyndaı qoǵamdyq pikirdiń qozǵaýymen, oǵan bıliktiń kóńil bólýimen «Almaty aqshamy» óz aldyna otaý bolyp jeke shyqqan edi.
– Bul basylym óz oqyrmanyna nesimen ystyq dep oılaısyz?
– «Almaty aqshamynyń» erekshe ystyq bolatyny, qymbat bolatyn sebebi áli kúnge deıin respýblıkanyń ár túkpirindegi adamdardyń jazdyryp oqıtyndyǵy. Bul – qazirgideı qaptaǵan gazetter shyǵatyn zamanda emes, Keńes Odaǵynyń qursaýynda otyrǵan kezeńde shyqqan gazet bolǵandyǵynan. Odan keıin «Ana tili», «Túrkistan» aptalyqtary birinen keıin biri shyǵa bastady.
Almatyny saǵynbaıtyn pende joq. Áli kúnge deıin ishtegi jurt ta, syrttaǵysy da «Almatym» dep qaraıdy da otyrady. Almaty – qazaq ıntellıgensııasynyń baıyrǵy mekeni! Alash zııalylarynyń tabanynyń izi qalǵan qasıetti jer. Keshegi Ahmet Baıtursynov júrgen jer, Sáken Seıfýllın kóshede ketip bara jatqan kezde búkil el burylyp qarap turǵan qala. Tektiler men taý tulǵaly azamattardyń rýhy jańǵyryp turǵan jerde ulttyq qundylyq máselesiniń kóterilip, qalalyq qazaq tildi basylymnyń jaryqqa shyǵýy zańdy qubylys edi.
«Almaty aqshamy» alǵashqy jaryq kórgen kezinen bastap memlekettik, ulttyq, rýhanı máselelerge batyl bet burdy. Bizdiń stýdenttik shaǵymyzda gazet satatyn dúńgirshekterdiń aldy qaptaǵan kezek bolatyn. El entelep «vecherkany» alýǵa asyǵýshy edi. Qalada ne jańalyq bolyp jatyr, kınoteatrlarda nendeı qoıylym bolady, sonyń bárin bilgimiz keletin. Keıinnen sondaı kúı «Almaty aqshamynyń» basynda da boldy.
– О́z aldyna otaý tikkende basylym birden «Almaty aqshamy» bolyp ketti me, álde basqa da ataýlar usynyldy ma eken?
– Gazettiń ataýy jóninde de sol kezde biraz tartys bolǵan. «Keshki Almaty» dep ataıyq deýshiler de tabylǵan. Keı kisiler «aqsham» degen dinı ataý ǵoı dep, dinı sıpat bar dep at-tonyn ala qashqan sátter de bolǵan. Endi bir qyzyǵy, gazettiń ataýynan úrkip otyrǵan keı adamdar sol kezdiń ózinde «Lenınshil jas» gazetinde «Aqsham» degen senbilik bet shyǵatynyn qaperge de almaǵan. Sony kórmegendeı bolyp, joq jerden sekemshildik tanytqanymen, úlken tartyspen áıteýir gazettiń ataýy «Almaty aqshamy» dep atalǵan edi. Bul rette de zııaly qaýym óziniń jeńisine jetti.
– Keshegi «aqsham» men búgingi «aqshamnyń» arasynda nendeı ózgerister bar? Kimder basqardy, qandaı jańa aıdarlar paıda boldy?
– «Almaty aqshamy» alǵashqy nómirinen bastap kúni búginge deıin óziniń ádemi úrdisi men halyqshyl ustanymyn jalǵastyryp kele jatyr. Gazettiń alǵashqy redaktory Islamǵalı Beısebaev degen azamat, odan keıingi redaktory Erǵalı Saǵat qazaqtyń tanymal qalamgerleri, eljandy, ultyn súıer azamattar. Qudaıǵa shúkir, gazet áli sol óz joly, óz úrdisimen kele jatyr.
Gazettiń kótergen máseleleri, bertin kele paıda bolǵan taqyryptary ol óz aldyna bir tóbe áńgime. Qazir aptasyna 60 betpen, menedjmenttik talaptarǵa saı, jańasha dızaınmen kórkemdelip jaryqqa shyǵýda. Ár gazettiń óz oqyrmany bolady, qazir meniń qýanatynym, almatylyq zııaly qaýym da bul basylymǵa bet burdy. Almaty – qarjy men týrızmniń, mádenıettiń astanasy desek, qazaqtyń birshama zııaly qaýym ókilderi men tulǵaly azamattary osy qalada turady. Al endi osyndaı adamdardyń bizdiń gazettiń oqyrmany bolýynyń ózi de bir baqyt. «Zııalynyń sózi» degen aıdarymyz bar, osy aıdar boıynsha kóptegen qalamgerlerimiz gazetke atsalysady, oı aıtady, ıdeıa, pikirin ortaǵa salady. Qadyr Myrza-Áli aǵamyzdyń ózi ómiriniń sońǵy jyldarynda osy gazette jumys istep ketti.
Gazet ujymy maqsatty túrde is atqarýynyń arqasynda demeýshiler taýyp «Almaty aqshamy» kitaphanasy» degen serııamen biraz kitaptardy jaryqqa shyǵaryp úlgerdik. Onyń ishinde ózimizde qyzmet etetin jigitter men qyzdardyń shyǵarmashylyǵy bar, belgili adamdardan Asanáli Áshimov, Qadyr Myrza-Áli, sosyn Almatyny basqarǵan basshylar týraly «Almatyny basqarǵandar» degen sekildi kitaptar shyqsa, dál osy ýaqytta Sábıt Orazbaıdyń «О́mirdiń ózi – teatr» atty kitaby jaryq kórip otyr. Bul neni bildiredi? Bul – gazet jýrnalısteriniń tek aqparat berip qana qoımaı, árbir ulttyq qundylyǵymyzǵa uqyptylyqpen qarap, ózderiniń shyǵarmashylyq qýatyn erkin qoldanyp otyrǵanyn jáne ár tarapta izdenis ústinde ekenin kórsetedi.
– Iá, «Almaty aqshamy» jan-jaqty aqparatpen qatar ómirdiń ózinen saraptalǵan, talaı tájirıbeniń tezinen ótken salıqaly dúnıelerimen de oqyrmanyn baýrap otyrǵany ras. Eldiń oı-óresin kóteretin eń áýeli baspasóz ekenin osyndaıda eriksiz moıyndaısyz.
– Intellektýaldy ultty qalyptastyrýdy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi jıi aıtyp júr. Nege deseńiz – halyq ósýi kerek, halyqtyń bilimi, biligi joǵarylaýy kerek. Halyqtyń sanymen qatar sapasy da artýy tıis. Bilimdi, bilikti el alysqa barady. Mine, halyqtyń rýhanı deńgeıi joǵary bolýyna sol sebepti Elbasy aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Memleket basshysy óziniń Joldaýynda «Máńgilik El» degen ıdeıany nege kóterdi? «Máńgilik Eldi» osyndaı ıntellektýaldy adamdar ǵana jasaı alady, bul qaǵıdany júzege asyrý bilimi, biligi baı, parasat-paıymy zor adamdary bar eldiń ǵana qolynan keledi. Bul ıdeıany qalyptastyratyn da, damytatyn da, júzege asyratyn da dástúrli basylymdar.
Áńgimelesken
Qanat ESKENDIR,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
