Arhetıptik jeliler (Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romany týraly az-kem sóz)

Arhetıp degenimiz ne?

«Jalpylyq» degen sózdiń maǵynasyn batys zertteýshileri «ujymdyq» dep aıtqandy jaqsy kóredi. Negizgi maǵynasy «búkil adamzattyq», «barlyǵyna ortaq» degen sózderge saıady. Al barlyǵyna ortaq dúnıe bir qaınardan bastaý alatyny belgili. Iаǵnı barlyǵynyń ilki, túpki bastaýy bir degen sóz. Maqala maq­­satyna qol jetkizý úshin obektıvti tur­­ǵyda adamzatqa ortaq, sýbektıvti turǵyda ádebı obrazdar men motıvterge ortaq qabatqa, «tuńǵıyq tereńge» súń­gýimiz kerek. Bizdiń aldymyzdan, álbette, «ujymdyq beısanalyq» nemese «arhetıp» dep atalatyn termın shyǵady. Endeshe, «arhetıp» degen ne, aldymen sony anyqtap alaıyq.

Jalpy, zertteýshiler qaýymy arhetıp termınin Karl Gıýstav Iýngke te­lıdi. Biraq atalmysh uǵym shved ǵa­lymy ashqan jańalyqqa deıin bolǵan. «Ar­hetıp» termıni alǵash Fılona Iýdeıada «adamdaǵy Qudaı beınesi», Irınııada: «Álem Jaratýshysy nárselerdi óz ishinen jasaǵan joq, alaıda ol olardy ózinen tys arhetıpterge uqsatyp jaratty, «Corpus Hermeticum» (Qudaıdy «arhetıptik jaryq» dep ataǵan) delinse, Avrelıı Avgýstınde «platondyq» ıdeıa­­lardyń sınonımi retinde de tanys bol­ǵan. «Arhetıp» termıni Dıonısııa Areopagıtada birneshe ret kezdesedi. Levı-Brıýl álemtanýdaǵy sımvolıkalyq fıgýralardy belgileý úshin «ujymdyq uǵym» termınin qoldanǵan eken.

Karl Gıýstav Iýng ustazy Zıgmýnd Freıdtiń beısanalyq qabat az da bolsa ár adamda ártúrli, ol balalyq shaqta umyt­qan, «kúshtep kómip tastaǵan» este­likter kómbesi degen tujyrymyn joqqa shyǵarmaıdy. Biraq ustaz qaǵıdasymen shektelmeı, mıdyń sanalyq, beısanalyq qabattarynan keıingi, úshinshi qabat – túpsana bar ekendigin aıtqan. Ǵalym: «jeke beısanalyq odan da tereń túpsa­naǵa taban tireıdi. Túpsana – jeke túsi­niktermen qalyptaspaıtyn, ómirlik tá­ji­rıbege qatysy joq, týa bitedi» dep tu­jyrym jasaǵan. Bul qabatty «ujym­­dyq beısanalyq» dep ataı otyra, «ujymdyq» degen sózdi bir mazmun men bir áreket túriniń kez kelgen zamanda, kez kelgen adamda bolatyndyqtan tań­­daǵanyn jetkizedi. Iаǵnı ujymdyq beısanalyq – adamnyń oılaýy men áre­ketin anyqtaıtyn týa bitken psıhıka­lyq qurylym.

О́mir joly sansyz tańdaý jasaýdan, sheshim qabyldaýdan turady. Siz áli kúnge deıin ár tańdaýdy ózim jasadym dep oılaısyz ba? Tańdaýdy sanalyq qabat emes, arhetıptik qabatqa taban tiregen beısanalyq jasaıdy.

Arhetıp – adamnyń jer jaratylǵan­nan beri osy kúnge deıingi jınaǵan tá­jirıbeleriniń, aqparattarynyń qo­ry. Ol sheksiz qazynanyń kilti kimniń qolynda bolsa, sol tutas qoǵamdy qozǵalysqa tú­sire alady. Ras, batys elderi muny erte túsindi. Sátti jumystary tarıh pa­raǵyndaǵy eń eleýli oqıǵalar retin­de altyn áriptermen jazýly tur. Mysaldar óte kóp. Kez kelgen ujymdyq qozǵalystyń, áleýmettik qarsylyqtyń, kóterilistiń, t.s.s. yryqsyz qoǵamdyq birigýlerdiń arhaıkalyq damý satysynda affektıvti-ırrasıonaldy áreketter men ujymdyq oılaý bar ekeni ras qoı?! Arhetıptiń marketıngtegi roli tańǵajaıyp dese bolady. Biraq taqyryptan aýytqymaıyq. Bizge keregi arhetıptiń ádebıettegi róli.

Ádebıettegi arhetıp

Iýngtiń konsepsııasyn ádebıette alǵash ret kanadalyq ǵalym N.Fraı qoldanǵan. Ádebıettanýdaǵy mıfologııa­lyq mekteptiń kóshin bastaǵan ǵalym 1957 jyly «Syn anatomııasy» (Anatomııa krıtıkı) atty jumysynda ómirdegi kúndelikti prosester (áreketter) ádebı shyǵarmalardyń arhetıptik negizin quraıdy degen oı aıtqan. B.M.Paramonov 1982 jyly K.G.Iýngtiń teorııasyn negizge ala otyryp, alǵashqylardyń biri bolyp mıftik tanymdaǵy arhetıpterdiń ádebı mátinde kórinis tabatynyna ınterpretasııa jasaǵan. Ol «Mıfologııa – kórkem mátinniń alǵashqy qabaty» ekenin aıta kele, avtordy – jumbaq jasyrýshy, oqyrmandy – jumbaq jaýabyn sheshýshi retinde kórsetedi. Jaýap ár oqyrmannyń túpsanasynda bar.

Kórkem mátinniń mıfologııalyq qu­ry­lymyna HH ǵasyrdyń sońynda orys ǵalymdarynyń úlken shoǵyry nazar aýdardy. Kóptegen teorııalyq jumystar jazyldy. Solardyń ishinde S.M.Telegınniń «mıfsiz – ádebı shy­ǵarmashylyq bolmaıdy...» degen tu­jyrymdamany negizge ala­tyn  «mıf­tik roman» konsepsııasyn erek­she atap ótý­ge bolady.

Mıfologııalyq obrazdar kórkem má­tinde avtordyń sanaly jáne sanasyz paıdalanýy arqyly ómir súredi. Oqyrman bundaı mátindi uly jumbaq, túrli má­denı kezeńderdi jalǵap turǵan qupııa retinde taný kerek. Kórkem mátinniń mı­fologııalyq negizine úńilý týyndynyń tereń qatparlaryn ashýǵa qyzmet etedi. Rahymjan Otarbaevtyń «kúshtep kómip ta­staǵan» estelikter kómbesi arqyly jal­pyǵa ortaq «ujymdyq beısanalyqqa» úńilý – maqalanyń negizgi maqsatynan týyn­dap otyrǵan mindeti.

Arhetıptik sıýjet

Zertteýler nátıjesinde mıftegi bar­­lyq sıýjetter birneshe ámbebap qu­ry­lymdyq bólshekterden turatyny anyq­taldy. Alǵashqylardyń biri bolyp K.Iýng «mıfologııalyq motıvterdiń ám­be­bap parallelızmin» tapty. Olardyń túp tórkininde sanaýly ǵana jeliler bar eken­digin E.Bleıler de aıtyp ketken. Álem­degi mıfterdiń tabıǵatyn zerttegen ataqty antropolog, salystyr­maly psıhologııa salasynyń óki­li Djozef Kempbell «Myńsıpatty qahar­man» kitabynda qa­har­mannyń sapary jaıly naqty tujy­rymdar usynǵanda osyǵan basa nazar aýdarady. Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romanynyń ishki qurylymyn Djo­zef Kempbelldiń prızmasynan ótkizýdi jón kórdik.

Kez kelgen sıýjettik jeli kezdeısoq sheshimdermen órbimeıdi. Kez kelgen obraz tosynnan oılap tabylmaıdy. Ol mindetti túrde bizdiń beısa­nalyq qabattan nemese «ujymdyq beı­sa­na­lyq qabattan» tamyr alǵan. «Bas» romanynyń sıýjettik je­lisi bir qara­ǵan adamǵa qarapaıym kórin­genmen, Dj.Kempbelldiń prızma­syna salǵanda múl­dem basqa, kózge kó­rine bermeıtin qupııa-syrlary, qabat-qatparlary ashylady.

Dj.Kempbell – álemdegi barlyq mıf­terdiń, ańyzdardyń, ertegilerdiń qury­lymyna qarap, olardyń ortaq uqsas­tyǵyn júıelegen biregeı ǵalym. Syrt sıpaty, kıgen kıimderi ultyna, jergilikti (geografııalyq) erekshelikterine qaraı ártúrli bolǵanmen, túpnegizi uqsas eken. Ǵalym oqıǵanyń arhetıptik sıýjeti bar ekendigin, ol sıýjet tek mátindi dúnıege áke­lýshi shyǵarmashyl tulǵaǵa ǵana emes, ony qabyldap, urpaqtan-urpaqqa jetkizip kele jatqan barlyq adamzatqa ortaq sıýjet degen tyń oı aıtady.

Adamzatqa ortaq arhetıptik sıý­jettegi oqıǵany «habarshy» bastaıdy. Habarshy bas qaharmandy jańa keńistikke, belgisiz jerge saparǵa sha­qy­rady. Ol jańa keńis­tikke ótý ar­qyly óz «Menin» jeńedi. «О́lip – qaıta tirilý» ınısıasııasyn ótke­redi. Bel­gisiz jerge saparǵa shyqqan qahar­man kóptegen qıynshylyqtardan ótip, úl­ken tájirıbemen, sıqyrly qu­ralmen, naǵyz qaharman bolyp eline ora­lady. Djozef Kempbelldiń eńbegin saralaǵan Krıstofer Volger sıýjettegi oqı­ǵanyń ámbebap qurylymdyq bólshek­terin kelesidegideı tarqatqan: 1. Qalypty keńis­tik; 2.Saıahatqa (jolǵa) shaqyrtý ke­lýi; 3.Shaqyrýdy qabyldamaý; 4.«Tálim­­gerdi» kezdestirý; 5.Birinshi tabal­dyryq;
6.Synaqtan ótý, odaqtastar men dushpan­dar; 7.Qupııa úńgirge jaqyndaý; 8.Basty sy­naq; 9.Syılyq; 10. Keıin qaı­tý; 11.Qaı­ta týý; 12.Syıqyrly qural­men keri oralý.

Atalǵan ámbebap qurylymdyq ból­shek­ter barlyq mıfterdiń, ertegiler­diń, ańyzdardyń, jyrlardyń boıynda bar. Olar myńdaǵan dáleldermen beki­tilgen. Bul klassıkalyq qurylym «Bas» romanynda da buzylmaı, báz qalpynda kó­rinis tapqan. Qurylymnyń jalpylama sıpaty emes, Dj.Kempbell jazyp ketken usaq-túıek erekshelikter de Rahymjan Otarbaevtyń atalmysh ro­manynda kózińizge ottaı basylady. Bul degenińiz, qalamger «Bas» romanyn jaz­ǵanda – adamzattyń osy kúnge deıingi táji­rıbesi jınaqtalǵan «arhetıp sııasaýytyna» qalamushyn malyp otyryp jazdy degen sóz!

«Bas» romanynyń bas qaharmany – Noel jáne janama túrde Mahambettiń basy. Biz osy eki obrazdyń saparyn qury­lymdyq bólshekterge bólemiz. 

Qalypty keńistik (kúndelikti ómir). ­Bul – qaharmannyń jolǵa shyq­qanǵa deıin­gi ortasy. Ádette, qalyptasqan zań­dylyqtary bar, beıbit, qaıshylyqsyz orta. Bul keńistikti psıhologtar – «sa­na­lyq qabattyń kórinisi» dep ataıdy. Noeldiń Máskeýde oqyǵan kezi, Alma­tyda júrgen ýaqyty osy «qalypty keńis­tik» talaptaryna keledi.

Saıahatqa (saparǵa) attanýǵa sha­qyr­tý kelýi. Beımálim keńistikke sa­parǵa at­taný kezdeısoq joǵalyp-tabylǵan zattan, tosyn kezdesýden, eleýsiz aıtylǵan sertten bastalyp ketýi múmkin. Ol «habarshy» qyzmetin atqarady. Mysaly, «Altyn saqa» ertegisindegi «habarshy» – sýda júzip júrgen ókpe, Ertóstikte bir qanatyn sabalap qasha bergen tarǵaq, Kerqula atty Kendebaıda qozy baqqan bala. «Habarshy» prozada da mindetti túrde kezdesedi. Muhtar Maǵaýınniń «Jarmaq» romanyndaǵy jaryqtyń só­nýi, Tólen Ábdiktiń «Tozaq ottary jy­myńdaıdy» týyndysyndaǵy Sınor Paletellı, t.s.s. «Bas» romanyndaǵy jańa oqıǵanyń jarshysy – Esik qorǵanynan tabylǵan tostaǵan. Tostaǵanda «Men de sendeı bolǵanmyn» degen syna jazýy bar. Tostaǵan qaharmandy úlken saparǵa shaqyryp tur. Ol bul jumbaqty sheshýi tıis. Sondyqtan úlken saparǵa attanýy kerek. Oǵan endi kúndelikti tirshilik, shekteýli qalyp tarlyq etedi. Keıipker keıde erikti túrde, keıde eriksiz rýhanı tabaldyryqty attaıdy. Psıhologtar buny – «Menniń oıanýy» dep ataıdy.

Joǵaryda aıtqan tabaldyryq – beısanalyq qabatynyń tabaldyryǵy. Keıipker Noeldiń Esik qorǵanyn qazýy – onyń óz sanasyna úńilýiniń kórinisi ispetti. Bul ertegilerde, jyrlarda ke­ıip­­kerdiń jerdiń astyna túsýimen ún­desedi. Jerdiń astynan shyqqan keıipker sıqyrly quralmen shyǵady. Sıqyrly qural tikeleı maǵynada ǵana emes, bilim, aqyl, tájirıbe bolýy da múmkin.

Shaqyrtýdy qabyldamaý. Keıbir sıýjetterde keıipker «habarshynyń bel­gisin» qabyldamaıdy nemese oǵan keıbir oqıǵalar bóget jasaıdy. Romandaǵy tostaǵan tabylǵannan keıingi qardaı boraǵan ósekter, Noelge «yqy­las pen yntanyń sýyp sala berýi», «mama­ndardyń jaı jınalysqa da shaqyr­maýy», «ǵylymı ortada sálem alatyn adam qalmaýǵa aınalýy» – qalamgerdiń sanaly túrde qazaq qoǵamyndaǵy kó­realmaýshylyq minezin túıregeni bolǵanmen, beısanalyq turǵyda «sha­qyrtýdy qabyl almaý» qurylymdyq ámbebap bólshegin paıda­lan­ǵany dep túsindim.

Dj.Kempbelldiń tujyrymy boıyn­sha habarshy úsh ret keledi. Bul álem mıf­terindegi myzǵymas zańdylyq. Bas romanyndaǵy ekinshi habarshy – Yqastyń kabınetinde kezdesken Dáýren, úshinshi hám basty habarshy – Álimjan Saqtaev atty keıipker.

«Tálimgerdi» kezdestirý. Krıstofer Vogler «tálimger» jaıly: «Aqylshy tul­ǵasy túste, mıfte, sondaı-aq kitap­tar men fılmderde únemi kórinetin, ádette, bul bas qaharmanǵa nemese ony úı­retýshige kómektesetin unamdy keıip­ker» – dep anyq­tama beredi. «Olar­dyń qabyl almaý­ǵa bolmaıtyn shaqyrýǵa baılanys­ty attanatyn er­lik saparynda alǵashqy bolyp joly­ǵatyn jáne saparlaýshyǵa jolynda qalaıda kez bolatyn aıdahardyń myzǵymas kúshine qarsy qoldanatyn qural usynatyn  qorǵaýshy-keıipker» ekenin Djozef Kempbell de óz «Myń­sıpatty qaharman» eńbeginde atap ót­ken. Jebeýshi, qorǵaýshy, kómektesýshi keıip­kerdi V.Propp «Morfologııa skazkı» atty áıgili eńbeginde «syılyq berýshi» (darıtel) dep ataıdy. Bul keıipkerdiń basty mindetteriniń biri – jumbaq sheshýge kómektesý. Ol keıde tylsym kúshtiń ıesi retinde de sıpattalady. «Bas» ro­ma­nynda Mahambettiń basy janama tur­ǵyda «tálimger» obrazyn óz boıyna syıdyrǵan. Noel arhıvten tapqan jazbanyń úzindisin ǵana qolǵa túsirip, oqyp shyǵady. Arǵy jaǵyndaǵy oqıǵa jumbaq. Keıipker tyǵyryqqa tireldi. Sol sáttegi qalamgerdiń sheshimine nazar aýdaryńyz: Oqıǵanyń jalǵasyn ózgeden emes, ózimnen tyńda, – dedi jaq súıek saq-saq qozǵalysqa enip.

Bul – tylsymnan kómekke kelgen «tá­lim­gerdiń» anyq sıpaty.

«Tálimger» tulǵasynyń sıpatyna Noeldiń Máskeýdegi jetekshisi Gera­sımov ta keledi. Ol roman boıynda túrli qıyndyqtarǵa tap bolǵan bas keıipkerge aqylyn berip, kelesi esikterdiń ashylýyna óz septigin tıgizip otyrady. Sonymen qatar Apachı Djeronımo keıde ǵaıyptan paıda bolyp, keıde túsine enip, bas keıipkerdiń jolyna jaryq túsiredi.

Birinshi tabaldyryq. Mıfterde tabal­dyryqty attaǵan qaharman qurban­dyqqa barady. Kóp jaǵdaıda ata-anasyn, týǵan jerin, otbasyn tastap, alys saparǵa shyǵady. «Bas» romanynda da Máskeýdegi otbasyn qurbandyqqa berip, Noel jumbaq sheshýge attanady.

Synaqtan ótý, odaqtastar men dush­­­pandar qurylymdyq bólshegine qa­bir­di qolmen qazý, tobylǵy sapty qam­shyny tabý jáne Mahambettiń basyn qazyp alýdy jatqyzar edim. Bas keıipkerdiń odaqtastary: Dáýren, Aıym, Quraq, Isa, Muhas Abbasovıch, Imash. Noelge tike­leı qastandyq oılamasa da, oqıǵa barysynda túrli kedergi, qarama-qaıshylyq tý­dyryp otyrǵan dushpandar sanatyna: Yqas, Qashqarııa, Qaıyp, Dúrııa, Qa­raýyl, Baımahan syndy keıipkerlerdi aı­týǵa bolady.

Qupııa úńgirge jaqyndaý. Bir qa­raǵan adamǵa Esik qorǵany, Ma­hambettiń qa­­­biri, Meksıkadaǵy qorǵan – bular qu­pııa úńgirge jaqyndaý sıpatyn tolyq atqaryp turǵandaı bolýy múmkin. Men óz tarapymnan qalamgerdiń Ma­ham­bet pen Jáńgirdiń, Mahambet pen Baımaǵanbettiń dıalogtaryn qupııa úńgirge jaqyndaý qurylymdyq bólshegi retinde usynǵysy kelgen degen boljam aıtqym keledi. Sebebi qupııa úńgirge jaqyndaý degenimiz – jum­baqtyń ashylýyna bir taban ja­qyndaý, jaýap ja­syrynǵan úńgirge ja­qyn­dap kelgenmen, onyń naqty ne ekenin bilmeý, bilýge yntyq qylý emes pe?

Basty synaq. Mahambettiń keskin-kel­betin jasap shyqqan Noel kóptegen rýhanı ordalardyń tabaldyryǵyn toz­dyrady. Máskeýge attanarda basty Baı­mahanǵa, Yqasqa Qaıyp aparatyny, eshqaısysynyń qabyl almaýy – bas taǵdy­rynyń basty synaǵy.

Syılyq – bastyń Dáýrenniń qoly­na tııýi. Aqynnyń aq adal janashyry Dáýren – bizdiń zamanymyzdaǵy Maham­bettiń ózi. Ol syılyqty jertólege jasy­rady. Jertóle – ertegi, jyrlardaǵy jer astyna túsý sıpatyndaǵy keńistik. Qahar­­man jerdiń astynan sıqyrly qu­ral­men shyǵady. Jer astyna túsýi jelisi «beısanalyq qabatqa», ıaǵnı óz-ózińe úńilýdiń bir túri retinde aıty­lady. Bı­liktegilerdiń basty tapqan adam­ǵa qo­maqty syıaqy taǵaıyndaýy da «syı­lyq» qurylymdyq bóligine tamshydaı tıip tur.

Keıin qaıtý – bul bólimge Mek­sıkadan tabylǵan tostaǵannyń ekinshi syńary, «Men de sendeı bolǵanmyn, sen de men­deı bolasyń» degen sóz jáne tórt bas­tyń qaısy Mahambettiń basy ekendigi anyq­talýy tıesili.

Qaıta týý. «О́lip – qaıta tirilý» – ma­ńyzdy ınısıasııa. Aty umtyla bas­­taǵan bahadúr batyr elimen qaıta tabysty. Biraq keıipker ózgergen. Ol sapar­ǵa shyqqandaǵy sıpatynan múlde bólek. Qaraýsyz jatqan beıitke oralǵan soń onyń aty asqaqtap sala berdi. Eldiń sheksiz qurmetine bólenip, kún sóngenshe óshpesteı dańqqa ıe boldy. Ol úshin bul sapar – uly sapar.

Sıqyrly quralmen keri oralý. Sıqyrly qural – eldiń batyrdyń qadirin túsinýi. Mahambettiń ult aldyndaǵy ekinshi ómiri, qazaqpen qaıta qaýyshýy retinde kórinis tapqan. Psıhologııalyq turǵydan kelgende, bul «Meniń ózin-ózi jeńýi» dep atalady.

Baıqaǵanymyzdaı, «Bas» romanyn­daǵy qaharmannyń sapary arhaıkalyq sıýjet­termen tyǵyz qabysyp jatyr. Álem áde­bıetiniń klassıkalyq shy­ǵarmalaryn boıyna sińirgen jazýshy bul qubylysty beısanalyq turǵyda qalamyna tıek etken. Arhetıptik túp­sanaǵa qatysy bar shy­ǵarma – tek qa­harmannyń jańa keńistik tabal­­dyryǵyn attap, sıqyrly quralmen ora­­lýy ǵana emes, ol – jazýshynyń sana­lyq qabattan – beısanalyq álemine úńi­lip, óz «Menin» jeńýi. Endeshe, «Bas» ro­­many – baılyq pen mansaptan basqany oıla­maıtyn qoǵamnyń ulttyń rýhanı qahar­­mandaryn qadirlemeýi jaıly ǵana emes. Qalamger óz ishinde bolyp jatqan qar­sylyqtardy, ıaǵnı óz «Menin» jeńip, ult múddesine rııasyz berilgen tulǵaǵa aına­lýyn beı­sanalyq turǵyda jazyp shyqqan.

Almaz Myrzahmet,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty