Bul kezde teristik Rýs, sloven ólkesiniń, ortalyǵy Vladımır knıazdyǵy edi. Uly knıaz Iýrıı Vsevolodovıch qorǵanys qamyǵyna kirisip, inileri Iаroslav pen Svıatoslavty kómekke shaqyrdy. Olardyń shyqtyq degen habaryn estip, drýjınasymen Mologa ózeniniń Sıtı saǵasyna kep, jolyn kútti. Vladımır qalasyn qorǵaýdy uldary Vsevolod pen Mstıslavqa tapsyrdy dep hıkaıalaıdy taqyrypty taratýshy ǵalymdar. Sonda qalany uldaryna tastap shyqqan uly knıaz mońǵoldarǵa qarsy qandaı soǵys taktıkasyn qurǵan degen suraq týady? Anyǵyna kelgende, olar mońǵoldarmen betpe-bet kelýden qaımyǵyp, astanany tastap shyqqan adamdarǵa kóbirek uqsaıdy.
1238 jyldyń 2 aqpanynda Batý áskeri Vladımır qalasyn qorshaýǵa alyp, qala darbazasy «Altyn qaqpanyń» qarsy aldyna qostaryn tikti. Olardyń qara sanynan júrek shaılyqty. Attyly jasaq «Altyn qaqpanyń» qarsy aldyna kelip: uly knıazdyń qalada bar-joǵyn surady. Jaýap ornyna vladımırlikter birneshe sadaq oǵyn atty. «Toqtańdar! Atpańdar!» dep aıǵaı saldy kelgender. Ile-shala top aldyna tutqyndap ákelgen Máskeý knıazi Vladımır Iýrevıchti shyǵardy. Vladımır Iýrevıch qalany qorǵaýǵa jaýapty Vsevolod pen Mstıslav knıazdardyń týǵan inisi edi. «Knıazdaryńdy tanydyńdar ma?», dep daýryǵysty mońǵoldar. Uryp-soǵylǵan, tula boıy yrym-jyrym myna beıshara qalpynda ony taný ońaı emes-ti. Aǵalary, ózge de vladımırlikter kóz jastaryn syqty. Biraq zulym jaýǵa syr aldyryp, bel bermeýge tyrysty. «О́lemiz, – dedi knıazdar, – biraq maıdan dalasynda aıanbaı shaıqasyp, jastyǵymyzdy ala ólermiz dep serttesti», dep hıkaıalaıdy N.M.Karamzın ( T.VIII, Gl.VIII, 169 b.). Osy apas-qapasta Batý áskeriniń bir jartysy astana qalany aınalyp ótip, knıazdyqtyń ekinshi bir arqa tiregi Sýzdaldi alyp qoıǵan edi.
6 aqpanda Vladımırdi kúshpen alýǵa den qoıdy. Mońǵoldar qala irgesine órmeleıtin baspaldaqtar daıyndap, tas atatyn saqpandaryn súırep ákele bastady. Kelesi túni qamal qabyrǵasyn syrtynan aǵash túbirshiktermen bitep, órteýge daıyndaǵandaryn kórdi.
Knıaz Vsevolod áıelimen, ózge de boıarlarmen Qudaı ana hramyna jınalyp, epıskop Mıtrofanovtan kebinderin kıgizýdi talap etti. Hramnyń tynysh, úlken zalynda turyp ataqty reseılikter ómirmen qoshtasý rásimin istedi, jaryq dúnıemen qoshtasa turyp Reseıdiń aty ólmeı, abyroıy aspandaı berýine tilek tiledi.
7 aqpan kúni tań azannan qalaǵa shabýyl bastaldy. «Altyn qaqpadan», Lybedı ózeni jáne Klıazma bettegi Voljsk qaqpasynan Jańa qalaǵa basyp kire bastady. Vsevolod pen Mstıslav knıazdar drýjınalarymen qashyp baryp Eski qalaǵa tyǵyldy. Al Vsevolod knıazdyń áıeli Agafııa, qyzdary, kelin, bala-shaǵalary jáne kóptegen boıarlar Bas shirkeýdiń qaqpasyn bekitip, bas saýǵalady. Jaý shirkeýge ot qoıdy. Epıskop: «O, Qudaı, kórinbeıtin qolyńdy jaıyp, kinásizderdiń rýhyn qoltyǵyńa al!» dep, daýystap duǵasyn oqyp, otqa kúıip óletinderdiń janazasyn shyǵardy. Bireýleri tútinge tunshyǵyp, ekinshileri otqa kúıip, úshinshileri shirkeýdiń qaqpasyn qıratyp, ishke buzyp engen jaýdyń qylyshynan jazym tapty. Shirkeý altyn-kúmis, asyl tastarǵa, zerlengen ıkondar men eski kitaptarǵa, burynǵy knıazdardan qalǵan qymbat kıimder men buıymdarǵa toly edi. Sonsha qyrýar baılyqty mońǵoldar talap alysty. Amaldary taýsylǵan Vsevolod pen Mstıslav mońǵoldyń nópirin jaryp ótpek bop, ortaǵa salǵanda, qalyń mońǵoldyń aıaǵy astynda taptalyp qaldy. Bul shaıqas týraly Rashıd-ad-dın: «Uly Iýrıı qalasyn mońǵoldar 8 kúnde aldy. Erjúrektiktiń neshe túrlerin kórsetti. Meńgý qaǵan ózi bas bolyp ańyzǵa aınalǵandaı erlikter jasady», dep qysqa qaıyrady (SMIZO. T.2. 36 b.).
Vladımırdi alǵan soń, mońǵoldar qos-qos bop bólinip, ózge qalalarǵa attandy. Bir toby volgalyq Gorodes, kostromalyq Galıchke bettegende, ekinshileri Rostov, Iаroslavlge at basyn burdy. Birde-bir qaladan aıtarlyqtaı qarsylyq kórmedi. Aqpan aıynda Vladımır-Sýzdal knıazdigindegi orystyń basty-basty 14 qalasy – Rostov, Ýglıch, Iаroslavl, Iýrev Polskıı, Pereıaslavl, Ksnıatın, Kashın, Tver, Torjok, Dmıtrov, Volokolamsk, Gorodes, Kostroma, Galıch Merskııdi alyp, bar-joǵy bir aıdyń ishinde Uly Rýs knıazdiginiń tas-talqanyn shyǵardy.
Astana qalasyn tastap, Sıtı ózenine uzap baryp ásker jasaqtaǵan uly knıaz Iýrıı Vsevolodovıch áli de moǵoldarmen kúsh synasyp kórýden úmitti edi. Ol bólshektengen mońǵol áskeriniń jolyn torydy. 4 naýryz kúni 3000 drýjınamen shabýylǵa shyqqanda, Batý áskeriniń qaptaldan oraǵytqanyn kórip, betpe-bet shaıqasqa kiristi. Tabandasa shaıqasqanymen, mońǵoldy yqtyra almaı, ózderi maıdan dalasynda qyrylyp tyndy. Rostov epıskopy Kırıll Belaozerden qaıtyp kele jatyp, Sıtı ózeni jıegindegi orys áskeri qyrylǵan jerdi kózden ótkizgende, úıme-júıme ólikter arasynan uly knıaz Iýrıı Vsevolodovıchtiń múrdesin kıiminen tanydy. Basyn kesip áketken eken. Ol uly knıaz múrdesin Rostov Qudaı ana hramyna ákep jerledi. Qolǵa túsip tutqyn bolyp, mońǵol áskeriniń qataryna qosyl degenge kónbegen soń, basyn kesken Vasılko knıazdyń denesin de orman arasynan taýyp ákelip osynda jer qoınyna tapsyrdy.
Batý eldiń bir qıyryndaǵy Novgorodqa bettep baryp, Volok, Lamskıı, Tver qalasyn alyp, Torjekti qorshady. Qala turǵyndary eki juma boıy qarsylyq kórsetti. Bul joryqtaǵy mońǵoldardyń taýyn shaqqan eń «qatty jańǵaq» Kozelsk qalasy boldy. Olar jeti apta boıy berilmedi. Qolma-qol shaıqasta 4 myń mońǵol áskeri mert boldy. Qany qaraıǵan Batý qalany jermen jeksen qylyp, halqyn túgeldeı topyraqqa kómip ketti.
XIII ǵasyrǵa jatatyn bir ádebı qoljazba Batýdyń 1236-1238 jyldardaǵy joryǵynan keıingi Rýs knıazdyǵynyń ahýalyn – «Pogıbel Rýsskoı zemlı» – «Rýs jeriniń qurýy» dep baǵalady. Onyń qanshalyqty shyndyqqa janasymdy ekeni daýly. О́ıtkeni Batý bar-joǵy orystyń 14 qalasyn aldy, al Rýs knıazdyǵynda 300-den astam irili-usaqty qala bar-dy. Halqynyń murty shaǵylǵan dáneńesi joq, jan sany Edil boıyna kep quryq shanshyp, shańyraq kótergen mońǵol ulysyn áli de on orap alǵandaı edi. Qalaı degenmende, túımedeıdi túıedeı ǵyp kórsetip, tóbeden qara aspandy qulatýǵa áýes baıbalamshyl minez orysta jetip artylatyn sııaqty. Ne degenmen de, mońǵol Rýsti ońynan solyna kókteı ótip, bet qaratpaı sulata soqty.
Qypshaqtarmen jaǵalas
Batý eki jylǵa jýyq úzbeı soǵysqan áskerin 1238 jyldyń kókteminde orys jerinen áketip, Donnyń jazyq dalalaryna tógildirdi. Zertteýshiler Batý áskerin tynyqtyrǵysy keldi deıdi. Uzyn-qysqa ómirin únemi jaǵalaspen ótkizgen mońǵoldyń áskeri qaıystaı qatyp, ystyq-sýyqqa birdeı shynyqqan jandar edi, al attarynyń orystyń aıazdy qystarynda shaldyǵyp, boldyrǵany ras edi. Ormannyń jasyq, dymqyl shópterinen ishteri kepti. Deı turǵanmen, odan da basqa sebepter bar sııaqty.
«Mońǵoldyń qupııa shejiresi» (1240) Batý men Kúıiktiń arasynda janjal oryn alǵanynan habar beredi. Úgedeıdiń Kúıikti tildegen sózderi hatqa túsken: «Jasy úlken aǵańa qarsy shyǵýyńmen, sen, orysty bir óziń jeńgen syńaı tanytasyń. Nemenege sonshama tamaǵyńdy jyrtasyń. Sen, shyndap kelgende, nebir orysty, bolmasa qypshaqty qolyńa túsire almadyń. Osynaý uzaqqa sozylǵan úlken joryqtan eshkiniń tuıaǵyn da tappaı qaıttyń!». Demek, mońǵol áskerı basshylarynyń arasynda alaýyzdyq paıda bolǵan soń, ony jaýǵa sezdirmeý úshin, Batý Qypshaq dalasyna uzap shyǵyp ketken. Mundaı urys-keris jaǵdaıynda soǵysty jalǵastyrý múmkin emes-ti, shamasy Kúıikti qosynymen elge qaıtaryp jibergen bolsa kerek.
N.M.Karamzın, S.M.Solovev, ózge de zertteýshiler bir aýyzdan Batýdyń Kýban, Azaý dalalyq aımaqtarynda qypshaq kósemi Qotan handy jeńip, baıyrǵy qonysynan ketýge májbúr etkenin aıtylady. Al Altyn Orda tarıhy týraly materıaldardy jınastyryp jaryqqa shyǵarǵan Tızengaýzen jınaǵynda Qyshaq dalasyna kep jaıǵasqan Batý áskerine qarsy qypshaq Búrkit han óziniń qolbasylary Ardjýmak, Quranbas, Qaparan jasaqtaryn jibergen. Biraq Berke áskerinen jeńilis taýyp, mońǵoldar qolyna túsken (Tızengaýzen, T. II., 1941, 37 b.). Al majar derektemeleri boıynsha Don dalasyndaǵy Qotan han 1237 jyly vengr koroli Belaǵa elshi jiberip, qoltyǵy astyna alyp, qonysqa jer berýdi suraǵan. О́tinish durys sheshim tapsa kerek – 1241 jyly Qotan 40 myń úımen Majarstan shekarasyna kelgende, Bela korol oǵan memleketiniń shyǵys shekaralyq aımaǵyTıssa-Dýnaı ózenderi aralyǵynan qonys berdi. Batý majar koroline hat joldap, qypshaqtardy keri qýyp shyǵýdy talap etti, olaı istemegen jaǵdaıda Majarstandy tas-talqan qyp shabatynyn málimdedi. Batýdyń bul haty majar arhıvterinde saqtaýly bolyp shyqty. Hatty Sýzdal knıazi ákep tapsyrǵan eken. Ol hatta bylaı delingen: «Meniń quldarym qumandardy qoltyǵyńa alyp, qamqorlaǵanyńdy estip jatyrmyn. Olardy qamqorlamaı, elińnen qýyp shyǵýdy buıyramyn. Áıtpegen jaǵdaıda aramyz ýshyǵady. Shatyrlarda turatyn qumandar beti aýǵan jaqqa qashyp qutylady, al úıde, qalada otyrǵan sen jerińdi tastap qaıda qashasyń. Sen menen qashyp qutyla almaısyń» (Annınskıı S.A. Izvestııa vengerskıh mıssıonerov XIII – XIV vv. o tatarah Vostochnoı Evropy. IA,1940. 88-89 bb.). Alaıda Bela Batýdyń qoqan-loqysyn qulaǵyna ilgen joq, murager uly Stefanǵa Qotannyń qyzyn aıttyryp, alyp berdi. Shoqyndyrǵanda ol qyz Elızaveta atanyp, «quman hanshasy» dárejesine ıe boldy. Qotannyń korol saraıynda yqpaly artqany majar shonjarlaryna unamady. Olar Qotandy mońǵol basqynshylarymen baılanysy bar dep dep aıyptap, jel sózdi gýletti. Sodan majar koroli Qotandy jazalaýǵa nıettengende qypshaqtar dúr etip, atqa qonyp, Majarstannyń shekaralyq aımaqtaryn talqandaýǵa kiristi. Tarıhshylardyń biri qolǵa túsken Qotandy majarlar darǵa asyp óltirdi dese, ekinshileri Qotan Dýnaıdyń asaý arnasyna aǵyp óldi deıdi. Sońǵy nusqany Sh.Ýálıhanov maquldap, Qotanyń ajaly týraly qypshaqtar arasynda «Sýǵa ketti Er Qotan» atty qobyz kúıi saqtalǵanyn tilge tıek etedi.
Bela uly Stefan men Qotan qyzy Elızavetadan týǵan Ladıslav (Laslo) qypshaqtarmen jaqsy bolyp, olardy saraı tóńiregine kóptep tartty. «Qudaı qoldaǵan Ladıslav Majarstan, Qumanııa, Bolǵarııa kololi» atandy. Quman qypshaq ordalaryna jer berilip, olardy majar shonjarlarymen teń jaǵdaıǵa keltirdi. Korol Laslo qypshaq kósemderi Alpar men Uzyrdan «putqa tabynýdan bas tartyp, kotolık dinin qabyldaýdy, shatyrlardy tastap, aǵash, kirpish úılerde turýdy» talap etti. Osy talaptardyń júzege asýyn qadaǵalaıtyn baqylaýshylar qoıdy. Kóshpeli turmys pen bas erkindikterine qysym keltirgen osynaý jónsiz talaptar shamdaryna tıse kerek – olar Majarstandy tastap, tik kóterilip Dnestr aımaǵyna kóship ketti. Úsh jyldan keıin Majarstanǵa joıqyn shabýyl jasap, astana qalalary Peshtaǵa deıin jetti. Osy joryq nátıjesinde Laslo engizgen «manıfest» kúshin joıyp, Rım papasynyń aralasýymen jaǵdaı burynǵy qalpyna qaıtyp keldi. Júz jyldan keıin atalmysh qypshaqtar túgeldeı hrıstıandandy, biraq turmystaryn ózgertpeı, majar áskeriniń sadaqshy atty áskeri bolyp qala berdi.
Batýdyń Ońtústik Rýs jáne Eýropa elderine joryǵy
Sonymen Don dalasynda qypshaqtarmen jaǵalasa júrip, jazyq dala, taza aýa, shúıgin jaıylymdarda ózderi de tynyǵyp, attaryn da semirtip alǵan mońǵoldar 1239 jyly qaıtadan at arqasyna qondy. Olar bul joly Rýstiń teriskeı-shyǵys shekaralaryn kóz qyryna aldy: Mordova jerin, Klıazma ózeni boıymen júrip otyryp, Gorohoves qalasyn aldy. Orys knıazdyǵynda úrkinshilik bastaldy, qaıda qashyp, bas saýǵalaryn bilmegen orystar ormandy qalyń túleılerge qashty. Biraq Batý bul joly Teriskeı Rýske tereńdep enbeı, Majarstanǵa qashqan qypshaqtardyń izimen júrip otyryp, ońtústik orys qalalaryna soqtyqty. Olar aldymen Pereıaslavldi alyp, sosyn Chernıgovty talqandady, Chernıgov knıazdary Majarstanǵa qashyp bardy.
Jylnamashylar mońǵoldar Dnepr jaǵalaýyndaǵy Pesochnyı qalasyna kelip, uly ózenniń arǵy betinde turyp «orys qalalarynyń anasy» Kıevti kórip, onyń aspanmen talasqan shirkeýlerine súısinip, tań-tamasha bolǵandaryn jazady. Mońǵoldar elshi jiberip, soǵyssyz berilýdi talap etedi. Elshilerdi óltirgizgen knıaz Mıhaıl mońǵoldardyń shabýylyn kútpeı, Majarstanǵa qashady. 1240 jyldyń 6 jeltoqsanynda Kıev mońǵoldardyń qolyna kóshti. Budan keıin Batý áskeri Galıch-Volynske ólkesiniń Kamenes, Izıaslavl, Kremenes, Danılov, Vladımır, Galıch qalalaryn aldy. Sóıtip Uly Rýs knıazdyǵy jerinde tigerge tuıaq qalmady. Osyǵan oraı N.M. Karamzın bylaısha sherledi: «Reseıdiń jaǵdaıy kózge jas keltirgendeı edi: otty ózen ony shyǵysynan batysyna deıin jaıpap ótti. Bizdiń qalalardyń qırap-búlingen úıindiler men halqynyń jan-jaqqa bosyp ketkenin kózderimen kórgen jylnamashylar zar jylap, kóz jastaryn kól qyldy: «Batý orys jerin taǵy jyrtqyshtaı talady. Áıgili orys knıazdary julqylasqan maıdan dalalarynda mert boldy, tiri qalǵandary bas saýǵalap shet jurttarǵa qashty, qashyp júrip arasha bolýǵa kómek surady. Biraq qol ushyn sozǵan jan tabylmady. Baılyǵymen aty shyqqan olar, bárinen jurdaı bolyp, sorly beısharaǵa aınaldy. Analar kóz aldarynda mońǵol attarynyń tuıaǵyna taptalǵan uldaryn kórip kóz jastaryn bulady. Qyzdar beıkúnáliginen aıyryldy, mońǵoldyń jyrtqysh tyrnaǵyna ilikpeımin dep, pyshaqqa túskenderi nemese ózenge qulap ólgenderi qanshama. Jerden eńkeıip shóp kótermeıtin, tóńiregi qyzmetshilerge toly, úlde men búldege oranǵan boıar áıelderi taǵylardyń jalshylaryna aınalyp, sý tasyp, dıirmen tartyp, otpen kirip, kúlmen shyqty. Azapty kún keshken tiriler – eshteńeden beıhabar ólilerge qyzyqty» (Karamzın N.M. T.IV, Gl. I, 12 b.).
Aınalaǵa aıbat bop kelgen Rýs knıazdyǵyn sulata soǵyp, eshbir kedergisiz kotolık dinin ustanǵan elderdiń shekarasyna bettep kelýi Eýropada úreı týdyrdy. Mońǵoldardyń ózderi men áskerleri týraly boldy-bolmady ertegige uqsas áńgimer aıtyldy. Eýropalyqtar jer asty álemin Tartar dep ataýshy edi, dybystyq uqsastyǵyna qaraı tatarlardy Tartardan shyqqan adamdar, túrleri jer betindegi adamdarǵa uqsamaıtyn tegi bólek jandar dep eseptedi. Al áskeri týraly aıtqanda, qaptaǵan qarýly qoldyń uzyndyǵy 12, eni 15 kúndik jerge sozylady desti. Germanııa ımperatory Frıdrıh II Batys Eýropa elderine úndeý joldady: «Uıqydan oıanyp, sana kózi men dene kózin ashatyn kez jetti. Aıbalta bórenege siltengeli daıyn tur. Hrıstıan álemine qaýip tóndi. Atalǵan jaýdyń áreketinen buryn da habardar edik, biraq olar alysta edi, eki arada jaýynger elder men jaýtúsirgish batyr knıazdar bar-dy. Olardan baq taıdy, biri ashyq maıdanda jaý qolynan óldi, ekinshileri – jeńilip, qaskóı jaýdyń tutqynyna aınaldy. Endi meıirimsiz jaýǵa qarsy attaný kezegi bizge keldi!». Biraq selt etip, bas kótergen bireý tabylmady. Batys Eýropa aýyzbirshilikten aqqula ada edi.
1241 jyly Batý Karpat asyp kelip, jasanyp qarsy shyqqan Majarstan korolin Solonnoı ózeninde tas-talqan qyldy. Korol Aýstrııaǵa qashyp qutyldy. Mońǵoldar ıesiz qalǵan eldi op-ońaı meńgerdi. Odan ile-shala Vısla ózeninen ótip, polıaktiń eki knıaziniń áskerin qatar japyryp, sáýirdiń aıaǵynda Sılezııa ólkesinen shyqty. Mońǵoldar shaǵyn qolmen qarsy kelgen jergilikti gersog Genrıhty jaý sanatyna qospaı, taptap óte shyqty. Aldan Elzaǵa, ishki Germanııaǵa jol aıqara ashyldy. Eýropanyń basqa elderine qaraǵanda Aýstrııa mońǵoldarmen birme-bir tiresýge daıyn bop shyqty. Áskerdi qaptata tógip, joldaryn bógedi. Mońǵoldyń Olmıýsa bekinisin alýǵa shamalary jetpeı, kóp shyǵynǵa ushyrap, keri Majarstan jerine sheginýge májbúr boldy. Aýstrııa, shyn máninde, Batys Eýropany mońǵol shapqynshylyǵynan qorǵap qaldy. Mońǵoldar Aýstrııa ólkesine qaıtalap bas suǵýdan taısaqtap, Edildegi ordalaryna qaıtty.
Joshy ulysynyń ishki jaǵdaıy
Sonymen Batý Uly Rýs knıazdigin túgeldeı talqandap, 1242 jyly Edil boıyndaǵy ordasyna qaıtyp oraldy. Saraı qalasy endi-endi irge kóterip jatqan edi. Mońǵoldar úıdiń, bas suǵar ǵımarattardyń bar-joǵyna onsha qınala bermeıtin el edi. Olar myń adam sııatyn shatyrlardy ornatyp, saltanattaryn ótkize beretin. О́temis qajy «Shyńǵysnama» eńbeginde Batýdyń Shyǵys Eýropa elderine joryǵyn « Jeti jyldyq soǵys» dep ataıdy. Shamasy, ol osynaý sharalardyń bastalýyn 1234-35 jyldarǵa jatqyzsa kerek. Atalmysh quryltaı О́temis qajy men qosa Ábilǵazy, Rashıd-ad-dın eńbekterinde kórinis tapqan. Batý joryqta birge bolyp, erlik kórsetken, bolmasa tyndyrymdy isterimen kózge túsken aǵa-inileriniń attaryn atap, olardyń bıleýine jańa taıpalar men qonystardy bólip bergen. Batý aǵasy Orda-Ejenge qaratyp: « Bul joryqtyń sátti bitýine tyńǵylyqty eńbek sińirdiń, sondyqtan da sen on myń úımen ákeń bılegen qonysqa ıelik etesiń» degen ( Abý-l-Gazı. T.1, 181 b., Rodoslovnoe drevo, 159 b.).Al Rashıd-ad-dınniń aıtýynsha: Orda-Ejen tórt inisi – Udyr, Toqaı-Temir, Shıngqum, Sıngqummen Joshy ulysy áskeriniń sol qanatyn quraǵandyqtan « áli kúnge deıin sol qanat bekzadalary atanady» degen. Orda-Ejen ulysy berige deıin «Kók orda» atanyp keldi. Al Shaıbanǵa Orda-Ejen ıeligi men Batý menshigi «Aq orda» aralyǵyndaǵy jerler, atap aıtqanda, Yrǵyz, Or, Elek, Shý aıaǵy, Sarysý boıyn mekendeıtin 15 myń shańyraqty qusshy, naıman, qarlyq, buıraq taıpalary syılandy. Olar Joshy ulysynyń oń qanatyna qosyldy. Mahmud bın Valıdiń kýálák etýinshe: «jeti jyldyq soǵysta» ortaq iske qosqan úlesi úshin, Toqaı-Temirge «qaýshyn» qaýymdarynan myń, tarhan, úısin, oırat taıpalary tartý etildi. «Qaýshyn» – áskermen birge ilesip júretin taıpalar. Oǵan jańa qonys retinde As ýálaıaty men Mańǵyshlaq ólkesi jáne Astrahan qalasy berilgen. Olar Joshy ulysy áskeriniń sol qanaty quramyna endi.
G.A. Fedorov-Davydov «Kochevnıkı Vostochnoı Evropy pod vlvstıý zolotoordynskıh hanov» eńbeginde «jeti jyldyq soǵysqa» bastan-aıau qatysyp, Joshy ulysynyń quramyna enip, jańa qonystarǵa ıe bolǵan jurttardy keńirek taratady: Mýngkýr basshylyǵyndaǵy saıdjýt taıpasynyń myńdyǵy. Ony qazir Cherkes emır basqarady,Tohta hannyń qaramaǵynda. Demek, olar Saraı-Batýdyń tóńiregine qonystanǵan. Keńgitaı qaramaǵyndaǵy kıngıt taıpasynyń myńdyǵy. Onyń uly Qutan noıan, Qutan noıan uly Quran. Ol Orda-Ejen urpaǵy Konıshıdiń qaramaǵynda, aǵa ámirlerdiń biri. Úısin Hýshıtaı myńdyǵy. Ol týraly mardymdy derek joq. Degenmen de, bul jurtyń Orda-Ejen ordasy quramynda bolǵany baıqalady. Úısinniń Hýshıtaı qaýymy keıin Shaıban Ábilhaıyr zamanynda ony taqqa otyrǵyzǵan taıpalar qatarynda atalady. Úısin Baıký (Maıqy) myńdyǵy. Ol «jeti jyldyq soǵysqa» bastan-aıaq qatysyp, Batý áskeriniń «baraýnkar» – «oń qanat» áskerine basshylyq etken. Olardyń qonysy Astrahan tóńireginde bolǵan. Astrahan handary sheshe jaǵynan úısin Maıqy jurtynyń qyzdarynan taraǵan. Berkege qonys Teristik Kavkaz ólkesinen tıgen (Fedrov-Davydov G.A... 244 b.).
Joshyǵa qosylyp berilgen tórt taıpa eldiń syrtynda Joshy ulysynda qońyrat rýynan: Saldjıýt-gýragan, Abýkan-gýragan, jalaıyrdyń jaad atalyǵynan: Mýnkasar-noıan, oırattan: Inalshy-gýragan (Batýdyń qaryndasyn alǵan), hadarkınnen: myńbasy Muqyr-Quran jasaqtary boldy.
XIII-shi ǵasyrdyń ota tusynda Joshy ulysynyń ishki ulystyq, taıpalyq qurylymy bizdiń ańdaýymyzda osyndaı. Ulystyń batys shekarasy Dýnaıǵa baryp tirelgenin kóremiz. Alaıda orys jeri men Shyǵys Eýropanyń biraz jerlerin baǵyndyrǵanmen, olardyń ulys quramyndaǵy orny men statýsy áli anyq emes-ti. Ishki qoǵamdyq-saıası qurylymy erteden qalyptasqan Rýsti kiriptarlyq jańa jaǵdaı men jańa basshylyqqa beıimdeý ońaı emes-ti. Qalaı degenmen de, Rýsti bıleý knıazdar arqyly júzege asatyn. Qazir Rýstiń uly knıazi Sıtı shaıqasynda ólgen Iýrıı Vsevolodovıchtiń inisi Iаroslav Vsevolodovıch edi. Batý Iаroslavty ordasyna shaqyrǵanda, ol shaqyrýdy qabyl alyp, ordaǵa ýaqtyly kelip jetti. Batý ony jyly qarsy alyp, Rýs knıazderiniń basshysy dep atap, Kıevti syıǵa tartty. Uly knıazdiń izimen Sýzdal knıazderi de orda kelip han aldyna júginip, bılik tizginine taǵaıyndalyp qaıtty. Osy úrdis ulyq, kishik knıazderdiń barlyǵy han jarlyǵymen bılikke taǵaıyndalýy orys ómirindegi zańdy tártipke aınaldy. Ordanyń hanyn – eń uly ulyq retinde moıyndaýdyń úsh rásimi boldy: hannyń aıaǵyn jýý, tabanynan súıý jáne «monomah bórki» toly sulymen han sáıgúligin jemdeý. Jarlyqtar qypshaq tilinde arab árpimen jazyldy. Kóp uzamaı-aq knıazdar, elshiler, Saraıǵa kelip-ketip turatyn saýdager, deldaldar qypshaq tilin jaqsy meńgerip ketti.
1253 jyly uly han Móńkeniń jarlyǵymen Reseı halqyna sanaq júrgizildi. Ol sharany uly hannan arnaıy kelgen ókil Bıse-Berke júzege asyrdy . Orys jylnamadary bul sanaqty «chıslenısa» dep atady. «Sýzdal, Rıazan, Mýrom jerlerin túgel sanady» deıdi jylnamashy (PSRL, T.1, vyp. 2, stolb. 475).Salyq keńsesiniń basshysyn darýǵa dep atady. Onyń qol astynda ondyq, júzdik, myńdyq, tumen jasaqtary salyq jınaý jumysyn júzege asyrdy. Bul jasaqtardyń basshylary mońǵoldar, jasaq músheleri jergilikti halyqtan quraldy. Áskerı jasaqtardyń basshysy basqaq dep ataldy. Osy basqaqtar arqyly jergilikti knıazderdiń isterin baqylyp, kóp jaǵdaıda búlingen, qısaıǵandardy óz kúshterimen jónge salyp, túzep otyrdy. Shekten shyqqanda ǵana ordaǵa habar berip, jazalaýshy otrıattar kómekke shaqyrdy.
Súıtip, orys ómirine mońǵoldyń basqarý júıesi dendep endi. Sonymen qabat orystyń knıazdik basqarý júıesi saqtaldy. Mońǵoldar din máselesine aralaspaı, shirkeý, hram, dinbasylardy salyqtan aqqula bosatty. Sonymen, XIII-shi ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Rýs Joshy ulysynyń bir ólkesine aınaldy. Osy jaǵdaı úzdik-sozdyǵymen 1480-shi jylǵa deıin saqtaldy.
Edil men Ertis aralyǵyndaǵy keń baıtaq ólkede irge kótergen Uly Ulys negizininen eki qanatqa bólindi, sol qatat : Ertis pen Syrdarııa aralyǵyndaǵy jerler – Orda-Ejen ıeligi (Kók orda), «oń qanat» – Batý ıeligi (Aq orda), onyń quramyna Syrdarııanyń tómengi saǵasy men Amýdarııanyń sol jaq betinen bastap Bashkırııa, Edil Bolgarııasy, Mordva,Teriskeı Kavkaz, Krym, Moldavııa, Rýs ólkeleri endi. Áý basta Joshy ulysy, Aq orda atanǵan Batý ıeligi birtindep Altyn Ordaǵa aınaldy. Altyn Orda sharýashylyǵy mal ósirýshi kóshpendiler men eginshi, qolonershi otyryqshylardan turdy. Buryndar Don dalasyna, Teriskeı Kavkaz shúıginderine kóship-qonyp tirlik keshken mońǵol arıstokratııasy birtindep qalalyq tirlikke úırenip, aqyry daladan qol úzip, qala turǵyndaryna aınaldy.
Altynyń Ordanyń sharýashylyǵy, kásibi
Qaısybir tarıhshylar aýzynan Altyn Orda ózderi eshteńe óndirmegen, jaýlap alǵan elderden jınalǵan salyqtar arqyly kún kórgen «masyl» memleket degen pikirler aıtylyp qalady. Baǵynyshty elderden salyq jınaý memleket tabysynyń bir kózi bolǵany ras. Biraq ony masyl memleket qataryna jatqyzýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, Altyn Ordanyń ózge de tabys kózderi bolatyn. Ol kezderi jer baılyǵyn ıgerip, óndiristi damytyp, sol arqyly baıyp, abyroı ataqqa jete qoıǵan el kemde-kem edi. Alys-jaqyn elderdi baǵyndyryp, albana alý da qalyptasqan daǵdyly jaǵdaı-dy.
Altyn, kúmis, temir óndirý «Eke mońǵol», «Sý mońǵol» (tatarlar) elinde erteden jolǵa qoıylǵan kásip. Jer baılyqtary negizinen qarý jasaýǵa qoldanyldy. Mońǵoldar qala qamaldaryn buzyp, bekinisterdi alýdy jaqsy ıgerdi. Olarda qabyrǵany buzatyn saqpandarmen qatar zeńbirikter de boldy. Bul kezde «otqarý» orys tursyn, Eýropaǵa da jetpegen edi.
Joshy ulysynyń batys qanaty Altyn Orda aımaǵy qala turǵyzý óneri men óndirisiniń shuǵyl damýymen erekshelenedi. Olar alǵashqy kezeńde, ıakı 40-50 jyldar aralyǵynda negizinen burynǵy eldi mekender men qalalardy qalpyna keltirýmen aınalysyp, 50-70 jyldary jańa qalardyń irgesin qalaýdy qolǵa aldy, Altyn Orda memleketinde qala turǵyzý óziniń sharyqtaý shegine О́zbek, Jánibek handardyń tusynda jetti.
Altyn Odanyń batysynan shyǵysyna betteı júrgende Batý, Berke tustarynda mynadaı irgeli qalardyń attaryn ataýǵa bolar edi: Prýt-Dnestr aımaǵynda -Kılııa, Qosteshti, Eski Orheı, Dnestr-Dnepr aımaǵynda – Maıak, Meshitti, Aq Meshit, Solonnyı, Arǵymaqty Saraı, Balyqty, Dneprdiń sol jaǵalaýy aımaǵy – Kúshúgir, Taban, Jylqyly, Qyrym ólkesinde – Qyrym qalasy, Qyryq-Er, Kerish (Kerch), Kafa, Sýdaq, Shymbaly (Balaklava), Feodoro, Don ózeni ańǵarynda – Krasnohýtorskoe, Pavlovskoe, Tyshan, Dýrnovo, Glazýnovskoe, Qumyljy, Sıtnıkovo, Azaq (Tana), Edil ańǵarynda – Jóketaý, Bılıar, Sývar, Kashan, Kremenchýk, Eski Qazan, Mohsha, Krestovo, Perevolokskoe, Kostychı, Ýkek, Ýzmore, Beljamen, Ahmetovsk, Ternovskoe, Shıshkın býgor, Ahtýba, Meshitti, Saraı al-Djedıd, Gúlstan, Saraı-Batý, Novorychanskoe, Tumaq-tóbe, Mashaıyq, Hadjıtarhan, Teriskeı Kavkazda – Derbent, Tarkı, Ýrýh seleni, Terek, Joǵarǵy Djýlat, Hamıdıevsk, Býlýngýevsk, Joǵarǵy Shegem degi Lyǵyt qalasy, Joǵarǵy Majar, Matrega, Edil-Jaıyq aralyǵynda – Úlken Yrǵyz, Sýhorechensk, Orynbor, Tendik, Saraıshyq, Horezm aımaǵynda – Kóne Úrgensh, Iаrbekır-qala, Shehrlik, Teriskeı Qazaqstanda– Máýlıberdi, Baıtaq, Taǵataı, Batys Sibir aımaǵynda – Túmen, Tontýr, Isker, Ońtústik Qazaqstanda – Syǵnaq, Saýran, Iаssy (Túrkistan), Otrar qalalalary. Olardyń birinde qolóner kásibi jolǵa qoıylyp, saýda sattyq óris aldy.
Altyn Orda tarıhyn zertteýshilerdiń biri V.L. Egorov: Altyn Orda memleketi quramynda 70 oblys, ony basqaratyn 70 túmenbasy (ámir) bolǵanyn ataıdy. Alaıda, osynaý 70 oblys pen olardyń ámirlerin taratyp bergen eshkim joq, Egorov ta bastapqylaryn atap, sońǵy jaǵyn buldyrǵa tirepti. Memlekettiń eń shalǵaı, batys qıyry Dýnaı men Dnestr aralyǵynda – Noǵaı ulysy, Dnepr ózeniniń batys betinde – Kúremsi ulysy, Dneprdiń shyǵys betinde – Maýsı, Don ózeniniń batysynda – Qartan, Qyrym ulysy – ámiri belgisiz, Sartaq ulysy Edil men Don aralyǵynda, Berke ulysy – Teriskeı Kavkazda, Edil ańǵary – Batý januıasynyń menshigi deı kelip, Jaıyqtyń sol jaǵalýy, Jaıyqtyń oń jaǵalaýy, Horezm, Shaıbanı ulystary bolǵanyn ataýmen shektelgen (Egorov V.L. Istorıcheskaıa geografııa Zolotoı Ordy v XIII – XIV vv. M., 1985. 164-165 b.).
1970 jyldardaǵy Reseı ishki saıasatyndaǵy «jylymyq» kezeńi tarıh, arheologııa salasyna da ıgi áserin tıgizdi. Bul kezderi Altyn Orda memleketi boldy degen belgilerdiń jer betinen izi óship bolyp edi. Bári de orys vandalızmi áserimen qıtatylyp, topyraq astynda kómilip jatqan-dy. Tek, Altyn Orda aty óshkenine 500 jyldam astam ýaqyt ótkende, orys qaýymy ol memleketten qalǵan belgilerge arheologııalyq mura retinde qaraýǵa alǵash qadym jasady. О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldary jan-jaqty arheologııalyq qazba jumystary qolǵa alyndy. Edil boıyndaǵy Altyn Orda qalalaryn G.A. Fedorov-Davydav basshylyǵyndaǵy Povoljsk arheologııalyq ekspedısııasy qazyp, naqtyly ǵylymı qortyndylarǵa qol jetkizdi.
Altyn Odanyń astanasynyń irgesin kótergen Batý bolǵandyqtan qala Saraı-Batý atandy, ony Saraı al-Mahrýsa (Alla qamqorlyǵyndaǵy) dep aıtyp, jazýshylar da az bolmady. Memleketke musylmandyqty alǵash engiziýshi bolǵandyqtan, arab qalamgarleri Berke tulǵasyna aıyryqsha iltıpat bildirip Saraı-Berke dep jazyp, qalany Berke atymen sabaqtastyrdy. Alaıda, arab qalamgerleriniń olaı dep bura tartýlary jón emes, astana qalanyń irgesin qalaǵan Batý bolǵandyqtan, Saraı-Batý ataýy daý týǵyzbasa kere. Bul qalany kózben kórip, ádemilep jazyp ketke arab jıhankezi Ibn Battýta. Ol bylaı degen: « Saraı – jazyq alqapta jaıylyp jatqan, aýmaǵy orasan úlken, halqy mol, kósheleri keń, bazarlary ádemi qala. Birde biz jergilikti aǵamannyń birimen qalanyń aýmaǵyn bilý úshin, atqa minip, aınalyp shyqpaq boldyq. Qalanyń bir shetinen tań azanda shyǵyp, ekinshi shetine tús aýa jettik. Sol jaqta namaz oqyp, tústik iship, qas qaraıa ǵana jatqan jerimizge oraldyq. Al ekishide qalany endeı kesip ótip, qaıtyp oralýymyzǵa bir tústik ýaqyt ketti. Bir bos jer ne baq joq, ıin tiresip, qaptaǵan qalyń úıler.Qalada azan shaqyrylatyn 13 meshit bar, sonyń bireýi sheıitterdiki. Onyń syrtynda da, shaǵyn meshitter jetkilikti. Qala ártúrli halyqtar turady: mońǵoldar – osy eldiń ıesi, ishinara musylman, astar – musylman, qypshaq, cherkes, orys, vızantılikter – hrıstıan. Árbir halyq qalanyń ár jerine shoǵyrlan, sol jerde bazarlary da bar. Kópester sheteldikter – eki Iraktan, Egıpetten, Sırııadan. Jergilikti bıleýshi sultannyń ordasy – «Altyntas» dep atalady» (Istorııa Kazahstana v arabskıh ıstochnıkah. T.I. A-ty, 2005. 231 b.).
Qazba jumystary Saraı-Batý qalasy týraly Ibn Battýta aıtqandaryn rasqa shyǵaryp qoımaı, jańa boıaýlar qosty. Arheologııalyq ekspedısııa qysh sheberhanalary ornalasqan aýdandy jarym-jartylaı qazdy. «Karhana» atalǵan sheberhana aryqtary, basqa da sý júıeleri bar jan-jaǵy qabyrǵalarmen qorshalǵan bir mahalla. Sý jerge kómilgen taqtaı turbalar arqyly júrgizilgen. Orystar men Edil bolǵarlarynda kóp taraǵan úrmeleri eki qabatty kórikter. Sý júıeleri men jylý saqtaý júıeleri óte kúrdeli qyzý peshteri. Memlekette qolnasta bar jáne shetelderge shyǵarylatyn keramıkalyq ydys-aıaqtar, qub-qumyralar, shamasy, osy sheberhanada jasalǵan. Qysh buıydaryn jasaý qolóneri shyrqap damyǵany aıtpasa da túsinikti. Ásirese, aq tastyń untaǵynan jasalǵan qysh ydystarǵa suranys mol bolǵan. Sonymen qatar boıaý, syr óndirisi de jaqsy damyǵany kópe-kórneý. Saraı-batýdyń kúldigi bop sanalatyn Selıternoe selenindegi qazbalardan shyny óńdeý sheberhanasynyń kezdeskeni de aıtalyqtaı qubylys. Jalypy Altyn Orda aýmaǵynda shyny óndirisi sharyqtap damymyp, turmystyń sala-salasyna tereń engenin ataǵan jón. Al arheologtar kezdestirgen shyny sheberhanasynda monshaq, bilezik, alqanyń neshe túrleri shyǵarylǵan.
Qala ortalyǵynan qazylǵan jeke ýsadba da qalanyń baı turǵynynyń turmysynan habar beredi. Qam kirpishten qalanǵan úıdiń aýmaǵy 600 sharshy metr. Úıdiń ońtústik betinde qonaq qabyldaıtyn zal. Zaldyń irgesinde haýyz. Haýyzǵa sý turbalar arqyly kelip, jaýyzdyń astyndaǵy turbalar arqyly syrtqy sý joldary júıesine qosylǵan.Úıdiń ishi ortaq pesh arqyly qyzdyrylǵan da, ár bolmegen «kan» qýys arqyly jylý baryp turǵan. «Qol jýǵysh», «bet jýǵyshtar» úı turmysynyń daǵysyna aınalǵany baıqalady (Stepı Evrazıı v epohý srednevekovıa M., 1981. 232-233 bb.)
Saraı al-Djedıd – Jańa Saraı da jaqsy qazyldy. «Jánibek koronnasy» atalǵan asa baǵaly altyn táti kezdeısoq tabylǵannan keıin, 1940 jyly qazba jumysy bastalyp, 9 jyl boıy tııanaqty júrgizildi. 1959-1973 jyldary Povolje ekspedısııasy qaıtadan qazdy. Munda baı adamdardyń ýsadbalary kóp qazyldy. Úılerdiń fýndamentteri kirpishpen qalanyp, syrty taqtaımen órilgen, qabyrǵy qam kirshten. Jatyn bólmelerde «P» tıpti taqtaı kereýet, olarǵa tútikter arqyly jylý kelip turǵan, bólmelerge qojýǵyshtar ornatý daǵdyǵa aınalǵan. Úlken úıdiń janyndaǵy jartylaı jertóle qosalqy úılerde súıek óńdeıtin, plıtalar, tipti balardyń oıynshyqtaryn shyǵaratyn sheberhanalar. Qolóner qatty damyǵan. Oǵan tańqalyp bolmaıdy, Saraı-Batý da, Jańa Saraı da álemniń tórt buryshynan saýdargerler úzilmeı qatynaıtyn, bazarly qalalar edi.
Altyn Orda handary saýdaǵa úlken mán berdi, saýda joldaryna kerýen saraılar salyp, júrgen-turǵan jolaýshylarǵa jaǵdaı jasaldy. Kelgen taýardyń 1/10 bóligi baj salyǵyna alyndy, esesine saýdagerdiń ózi men taýarynyń amandyǵy memleket qamqorlyǵyna aınaldy. Eýropa Altyn Ordany taýarmen kómip tastady, ne qajettiń bári óz aıaǵymen kelip turǵannan keıin, Eýropany jaýlaımyn dep ábiger bolýdyń qajeti joq edi. Taýarlar arab-parsydan, eń jyraq degen Úndistan men Qytaıdan toqtaýsyz quıylyp jatty. Altyn Orda memlekti Úndistanǵa jylqy satýdy jolǵa qoıyp, tıimdi tabys kózine aınaldyrdy. Qyrymdaǵy Sýdak, Azaq, Matrega qalalary balyq ónimderin Eýropaǵa shyǵardy.
Altyn Ordanyń tabys kóziniń biri baj salyǵy boldy. Kelgen-ketken saýdagerlerge jeńil bodsyn dep, latyn-qypshaq sózdigi «Kodeks kýmanekýs», arab-qypshaq, armıan-qypshaq sózdikteri osy kezde dúnıege keldi. Sózdiktermen qatar qypshaq tililine ádebı shyǵarmalar aýdaryldy. Jergilikti qypshaq tilinde tyrnaqaldy ádebet úlgileri de paıda boldy. E.Nadjıp altynordalyq qypshaq tili oǵyz-qypshaq dıalektisi negizinde qalyptasqanyn atap kórsetedi. Qypshaq tiliniń alǵashqy týyndysyn 1353 jyly qaǵaz betine túsken Horzmıdiń «Mahabbat-namasy» deýge negiz bar. Qypshaq tiliniń ortaazııalyq shaǵataı tilinen ájeptáýir aıyrmashylyǵy boldy. 1961 jyly Jańa Saraı qazbalarynan tabylǵan buqanyń jaýyryn súıegine oıylyp jazylǵan jazý qypshaq tili qoldanysta bolǵanyna kóz jetkizedi. Kúmis shynaıaq tabaqshasynda: « 5 som, 20 mysqal» degen jazý kezdesedi. Saraıshyq qalasynan tabylǵan qumyradaǵy «Qudadgý bilik» dastanyn eki jol úzindi de atalmysh óńirde qypshaq tiliniń ornyqqana aıǵaq bola alady (Ýsmanov M. O ıazykovyh osobennostıah nadpısı ız Novogo Saraıa SA., 1963, № 3, 246 b.).
Altyn ordanyń batys mejesindegi eń shalǵaı, shetki ulys Noǵaı ulysy edi. Ol Dýnaı ózeni jıegindegi Jasaqshy qalasyn orda otalyǵyna aınaldyrdy. Shekaramen japsarlas Bolǵarııa, Valahııa, Vengrııa jurttaryndaǵy tynyshtyqqa jaýapty adam – Noǵaı túmenbasy edi. Ol bedeli ústep, abroıy aspandaǵaly sonshalyq – Altyn Orda hany Toqhtanyń jarlyǵyn júre tyńdaıtyn dárejege jetti. 1298 jyly Tohtanyń qaharyna ushyraǵan birneshe ámir qashyp kelip, Noǵaıdy saǵalaǵan. Tohta álgi ámirlerdi shyǵaryp berýdi talap etkende, Noǵaı onyń jarlyǵyn qulaqqa ilmedi. Súıtip, eki ara buzylyp, at tuıaǵynan shań boraǵan jaýgershilik bastaldy. Tohta qoımaı júrip, aqyry 1301 jyly Noǵaıdy óltirip tyndy.
Noǵaıdyń qaramaǵyndaǵy el negizinen qypshaqtar 11 taıpa el edi. Bular negizine mamlıýk Beıbarys patsha tarıhshylarynyń jazbalaryna ilkkendikten « 11 taıpaly Beıbarys qypshaqtary» ataldy. Olar basshylary Noǵaı ólgenmen, Altyn Ordaǵa baǵynyshty nıet tanyta qoıǵan joq-ty. Olardyń basqa jaqqa aýyp ketýinen, bolmasa jeke el bop bólinip shyǵýynan qorqyp, Edil-Jaıyq aralyǵyna qonystandyrý sharasyn qolǵa aldy. Súıtip, Dýnaı, Dnestr, Býg, Dnepr ózenderi boıyndaǵy qypshaqtar Edil-Jaıyq, Jem-Jaıyq boılarynan qonys alyp, birtindep kóship kele bastady. Shyn máninde Altyn Orda jurtynyń qypshaqtanýy osy kezge jatady. Osy oraıda Altyn Orda tarıhyn zerteýshi V.L. Egorovtyń qortyndy oılary taqyryptyń túıini bolýǵa jarady. Ol bylaı dep jazdy:
«XIV-shi ǵasyrda bılik basyndaǵy basqynshy mońǵoldar qypshaqqa sińip, ózderiniń tili men jazýyn joǵalta bastady. Bul týraly arab qalmgeri bylaı degen-di: « Erte zamandardan bul jer qypshaq eliniń ata qonysy edi Tatarlar jaýlap alǵanda, qypshaqtar baǵynyshty jaǵdaıǵa tap boldy. Sosyn tatarlar qypshaqtarmen aralasyp ketti de, topyraqtyń qasıeti jeńip shyqty, tatarlar bir rýdyń adamyndaı bop qypshaqqa uqsap qaldy, qypshaqtan áıel alyp, qypshaq jerinde turaqtap qaldy» (Egorov V.L. Istorıcheskaıa geografııa Zolotoı Ordy v XIII – XIV vv. M., 1985. 155-156 bb.). Al N.M. Karamzın bolsa, Altyn Ordany «Qypshaq ulysy» dep baıaǵyda-aq ashyqtan-ashyq jazǵan-dy.
Ánes SARAI
