Qazaq tazysy

Tazynyń atasy – salıýkı

Kóptegen zertteýshiler tazy tuqym­das ıttiń qazaq dalasynda paıda bolý kezeńin ıs­lam dininiń alǵash taralý ýa­qyty IX-X ǵasyrǵa sáıkes­tendirip tú­sindirip júr. О́ıt­keni bizdegi tazy­lardyń tu­qym-tegi jaǵynan ertede arab jazırasynda paıda bol­ǵan bádeýılerdiń tazy tektes salıýkı ıtine asa uqsas. Osy ja­qyndyqty negizge alǵan qazir­gi tazytanýshylar qazaq dalasyna tazy tuqymy arabtarmen birge kelgen deıdi. Ýaqyt óte kele arab tazylary, ıaǵnı ańshy ıtteri Or­ta Azııanyń qatal ta­bıǵatyna beıim­delip, uzyn sabalaq júndi, salpań qulaq jańa surypqa aınalǵan.

Qazaqtar ańshy ıtti tazy dep ataýy­nyń máni parsylardyń «taza, alǵyr, shapshań, júırik» sózi­men túbirles jáne osy maǵy­nadan shyqqan dep joramaldanýda («Saıatshylyq qazaqtyń dás­túrli ańshylyǵy» Almaty, 2007 j. 148-b).

Tazynyń kórý, sezý, estý qabi­leti jaqsy damyǵan jáne ańshy­lyq qabileti, amal-aılasy basqa ıtterge qaraǵanda kósh ilgeri. Alǵyr tazy sekýndyna 30-40 myń dybystyq terbelisti, tipti keı kezderde 70-100 myń terbelisti qabyl­dap, ajy­rata alady. Ári ıis sezý múmkindigi – 1,5 h 1,5 metr (bul ólshem adamda 5 h 5 sm).

Qazaqtar tazyny jarǵaq qu­laq jáne shashaq qulaq dep ekige bóledi. Al tuqymyna qarap: qu­maı tazy, quny tazy, dúregeı tazy, qaıyń qaptal tazy dep qaras­­tyrǵan. Sońǵysy qasqyr ala­tyn tazy­larǵa tán ataý.

Sondaı-aq bizdegi tazylar taralý aımaǵyna baılanysty: samarqan tazysy, Jem boıy ne­mese atyraýlyq tazy, Sibir tazysy, Túrkistan tazysy syndy ataý­larǵa ıe.

Samarqan tazysy – alasa boı­ly, súırik te, súıkimdi su­lý bolyp kelse, atyraýlyq tazy­lar – sha­shaq qulaq, taban jún­diligimen erekshelenedi. Sibir tazylary – súıir taban, kúshi kóp bolady. Túrkistan tazysy – qazaq dalasynyń ońtústik óńirlerine mol taraǵan tuqym.

Sonymen qatar elimizdiń ter­rı­to­rııalyq erekshelikterine baı­­lanysty taý tazysy jáne da­la tazysy dep te bólenedi. Dala tazysynyń keýdesi men bók­­sesiniń bıiktigi birdeı, óte jyl­­dam, súıegi jeńil, názik bol­ǵan­dyqtan qazaqtar ony shı tazy dep de ataıdy. Al taý tazy­synyń bókse jaǵy bıik, aıaǵy sińirli, moıny jýan bolady. Bu­lar qasqyr aýlaýǵa beıim.

Jaqsy tazynyń sıpaty

Qazaq tazysy – bitimi sıdań, júni suıyq, tanaýy úshkil, qu­laǵy deldeń, jony dóńes, basy uzyn sopaqsha, janary ót­kir, moıny qysqalaý, jaýy­ryny jal­paq, keýdesi keń ári omyraý­ly, salqy tós, ar­qasy túzý, qarny qa­bysqan, aıaq­tary sińirli, býyndary ady­raıǵan, shyntaǵy syrtyna qaraı oıysty, tyrnaqtary ót­kir, saýsaqtarynyń arasy úl­pil­­dek júndi, artqy jaǵy shal­qaq, tabany jalpaq, túr-túsi ár­­qıly bolyp keledi.

Asa alymdy tazynyń bel­gisi: jambas eti syrtynan qara­ǵan­da bileýlenip turady jáne aıaǵyn maımaqtatpaı tik basady. Jaq súıekteriniń prıkýsy (tisteýi) qaıshy sııaqty, dál tistesedi. Eger ıek súıegi bir-birine sáıkes kel­meı kemıek­­tenip tursa, bul nashar tazy bol­ǵany. Kánigi ańshylar bun­daı tazylardy kúshik kúninde tanyp, asyramaıdy.

Tazynyń quıryǵy shashaqty hám jińishke jáne sońǵy ushyna deıin súıek­tenbegen bolsa, ony ańshylar «oıý quı­ryq» dep ataıdy. Bundaı ta­zy ań­shy­lyq kezinde ábjil qı­myl-qozǵalys jasaıdy, bu­ryl­­ǵanda, júgirgende, ekpin alǵan­da quıryǵy zor qyzmet at­qa­rady. Sondaı-aq tazynyń quı­ryǵy artqy tirsegin soǵyp tur­sa, ol jaqsy tuqymnan dep esep­­teledi.

Al quıryǵy qamshy sııaqty tazyny «qamshyquıryq» dep ataıdy. Mundaı tazynyń quı­ry­ǵynyń ushynda omyrtqa súıek bolmaıtyndyqtan quı­ry­ǵy ıir­lenip, kóterilip tura­dy. Bul taı­ǵan tuqymdas tazy­larǵa tán qu­bylys. Taıǵan tu­qym dep alǵyr tazylardy aıtady (Mahmud Qashǵarı «Túrik sózdigi», Al­maty, 1998 j. 3-tom, 238-b). Qyr­ǵyz aǵaıyn­dar alǵyr tazylaryn kúni búgin «taıǵan» dep ataıdy. Taı­ǵan tazysy taýly jerde ań aýlaýǵa óte qolaıly.

Qazaq tazysynyń bitimi: er­kek tazy­nyń bıiktigi – 65-70 sm, salmaǵy – 20-25 keli. Qazaq ta­zysy salıýkı nemese aýǵan tazy­laryna qaraǵanda 2-5 sm alasa, qyrym-kavkaz tazylarymen salys­tyrǵanda turqy 5-6 sm uzyn, salmaǵy 4-5 keli aýyr bolady.

Tazyny baptap, baýlý

Tazy ıtterdiń ishinde degdar, adam tárizdi talǵampaz, kez kelgen dúnıeni jeı bermeıdi. Qarny ash bolsa da, ashtyǵyn bildirmeıtin tózimdi jan­ýar. Úıretip baýlyǵan kezde tazynyń minez-qulqy turaqty bolýyna basa nazar aýdarǵan jón. Tazyny jastaı úıretken durys. О́ıtkeni bir aılyq kúshiktiń ózinde tazyǵa tán belgileri biline bastaıdy. Úı­retý osy shamadan bastalady. Oǵan orynsyz aıqaılap, jekýge bolmaıdy.

Kúshik tazyny aldymen qar­ǵy­baýǵa úıretý kerek. Odan keıin jetek­ke daǵdylandyrady. Kóp jaǵdaıda túlkiniń quıry­ǵy­men oınatyp, ony ustaýǵa ádettendirgen abzal. О́ıtkeni quıryqpen oınaǵan tazynyń moıny qataıady. Alty-jeti aıǵa tolǵan soń tazyǵa at qoıyp, atyn mıyna sińirý kerek. Sol aty­men shaqyryp úıretken durys. Eń bastysy ıesin tas­tap betaldy laǵyp ketpeıtin, únemi ıesiniń mańynda jú­retin jaǵdaıǵa baýlyǵan jón. Ártúrli buıryqtar berip (otyr, tur, jat, júgir) ony múltiksiz oryndaıtyn etip tárbıeleý kerek. Ol úshin ji­­­ńish­­ke qaıys qamshyny paı­da­la­nyp, qajet kezde eptep shyq­pyrtyp alǵan durys deıdi kánigi ańshylar.

Osylaı baýlý on aıǵa jýyq jalǵa­sady. Odan soń ańǵa aýyzdandyrý bas­ta­lady. Ol úshin burynnan ań us­tap úırengen kánigi tazylarǵa qo­syp jiberip, baýlysa tez úırenedi. Son­daı-aq tazy ıtti kúshiginen bas­tap myl­tyqtyń daýysyna úı­­retip, ańnyń izine túsýge mashyq­tandyrady.

Jalpy, qazaqta tazyny baý­lýdyń qatyp qalǵan qaǵıdasy joq. Deıtur­ǵanmen maldy aýyl­dyń adamdary tazyny jasy­nan malǵa úıirsek etedi. Keıde úıretkenniń jóni osy eken dep jas kúshikti zoryq­tyryp alýǵa bolmaıdy.

Baby kelisken tazyny ań­shylar tili­men aıtqanda, keler jyly ıakı ekinshi qar bas­qanda ańǵa salady. Ol úshin áýeli ala jazdaı semirgen toq tazynyń ishin aıdatyp, qoıasyn túsiredi. Sebebi, semiz tazy uzaq júgirmeı, qyzylmaılanyp túti­gip turyp qalady. Sondyq­tan kánigi ań­shylar áýeli tazysyn semirtip, artynan qaıyryp bap­taıdy.

Tazynyń qoıasyn túsirý úshin (ish maıyn ketirý) qoı­dyń quıryq maıyn nemese jyl­qynyń ish maıyn eritip bir sharasyn ishkizse jetip jatyr, tazynyń ishi tazarady. Onymen qosa ańshylar tazyny ańǵa salmas buryn maıy alynǵan irkitti qaınatyp, jylylaý kúıinde (qurtty ezip berýge de bolady) ıtine ishkizedi. Bul zat ıt­tiń ishindegi taspa qurttardy aıdap túsi­redi. Tazynyń bir ereksheligi tez arıdy jáne zar kúıine tez túsedi.

Tazyny baptap, qaıyrýdyń mezgili qar túserden bir aı buryn iske asady. Jyl saıyn dál bir mezgilde qaıyryp, baptap úıretken tazy ýaqyty kelgende ózi-aq babyn saqtap, daıyndalady. Qaıyrǵan tazyny áýeli aýyl mańyna júgirtip, bulshyq etterin, sińirin sozyp jattyqtyrady. Kún ozǵan saıyn aýyldan alysqa alyp shyǵyp, birge júgirtip, jaz boıy qatty jerdi kóp baspaǵan taban etin shynyqtyrady. Qaıyrý jattyǵýy kezinde tazyǵa tamaqty denesi sýyǵan soń, ıaǵnı bir saǵattan soń beredi.

Osylaı bir apta nemese 10 kún dala bastyryp, júgirtip, tynysyn ashady. Eger de tazy júgirip kelgen soń tabany ysyp, órtenip tursa bul jaqsy emes. Bul tazynyń ish maıy áli ketpedi degen sóz. Ondaı jaǵdaıda ıtti kún aralata júgirtip, maıyn ketiredi. Kún raıy tym sýyq bolmasa dalanyń aǵyndy sýyna shomyldyrǵan durys.

Baby qanǵan tazynyń belgisi: bul­shyq eteri tyǵyrshyqtaı qataıady, júnderi qulpyryp, jyltyldap turady. Basyn tik, keýdesin kerip ustaıdy. Aıaq basqanda arasyn keńge tastap, nyq júredi. Kóziniń qarasy elgezektenip, «táıt» deseńiz ushyp ketýge ázir, jutynyp, eleńdep turady. Daýysy ashy­lyp, minezi jaıdarylanady.

Tazymen ań aýlaý

Qazaq ańshylary tazy ıtti ań qaǵý ónerine qatysty birneshe topqa bólgen. Birinshi topqa qasqyr alatyn tazylardy jatqyzǵan. Ondaı tazy kúshti, ári júırik, júrekti keledi. Alǵyr tazy qasqyrdy kórgen boıy qaptaldasyp shaýyp, bir-eki julyp tartyp, aýja­ıyn (qasqyrdyń kúsh-qýatyn) baıqaıdy. Odan keıin qatar­lasa berip, qasqyrdy alqymdap jyǵyp, qylqyndyryp ól­tiredi.

Ekinshi topqa jatatyndar – sha­ǵyn tazylar. Bular qasqyrdy al­qym­dap ustaı almaıdy, tek qýyp jetip, tistelep, my­syn qur­tady. Iesi kelip so­ǵyp nemese atyp alǵansha qasqyrdy alysqa jiber­meı, dińkeletedi. Keıbir jaǵdaıda, ıaǵnı ıesi alys­ta qalǵan bolsa, qasqyrdy qý­maı toqtap qalady. Mundaı ta­zy­lardy ańshy­lar qosalqy ne­mese kómekshi tazy dep ataıdy.

Úshinshi topqa jatatyndar qoıan, túlki ustaıtyn tazylar. Bulardyń kúshi álsiz biraq júırik bolady. Kúnine 2-5 qoıan alatyn múmkindigi bar. Al túlkini kez kel­gen tazy alady. Jas tazyny túlkige sal­ǵanda baıqaý kerek. Kári túlki jas tazyny tistep betin qaıtaryp tastaıdy. Beti qaıtqan tazy jasqanshaq keledi.

Tazymen ań qaǵý úshin qaıtken kúnde qar jaýyp, sonar bastalýy shart emes. Ań­nyń júni jetilip, qajetke jaraı­tyndaı bolsa jetip jatyr. Sondyqtan da tazymen ań ańlaýdy qarasonar dep te ataıdy. Sonarǵa shyǵarda tazynyń tuıaqtaryn tazalap, tym artyq óskeni bolsa qysqartyp, tegis­teıdi. Artyq ósken tyrnaq erkin qımyl-qozǵalysqa kedergi jasaıdy. Sonymen qatar tazy­nyń sabalyq júnin túsirip, bolmasa juqartady.

Tazylardy jeke-jeke nemese top-tobymen ańǵa salady. Ańshylar ańdy jat­qan jerinen úrkitip, alyp shyǵady. Sosyn qashqan ańǵa tazyny jumsaıdy. Al tobymen shyqqan saıatshy­lar shamamen 200 metrdeı dóńgelek sheńber jasaı jú­rip, qashqan ańǵa kezekpen tazylaryn jum­saıdy.

О́te alǵyr tazylar dalanyń qońyr ańdaryn (kıik, bóken, qaraquıryq, jıren) qýyp jetip, shabyn jaryp ustaı be­redi. 1895 jyly osyndaı oqıǵaǵa kýá bol­ǵan L.Meıer, qazaqtar ańshy ıttermen da­la­­nyń tuıaqty janýarlaryn usta­typ júr­­geni jaıly derek qaldyrǵan. Tip­ti­ top­­ty tazymen kánigi ańshylar ilbis (qar barysy) pen sileýsindi de aýlaıtyn bol­ǵan.

Myna bir baspasóz bette­rinde jarııa­lanǵan derekterge nazar aýdarsaq: Alma­ty ma­ńyn­­daǵy Shamalǵan beketiniń ataq­ty ańshysy E.Atabergenov úsh aı ishinde eki tazy, bir búr­kitimen 115 túlki, 3 qas­qyr, tórt borsyq ustaǵany jaıly aı­tyl­sa, aqtóbelik bir ańshy tazysymen bir maýsymda 16 túlki, 79 qoıan ustapty. Maı­danger ańshy, birinshi toptaǵy múge­dek Báıetbaı Isabekov óziniń «Ushar», «Jel­taban» atty qos tazy­symen túske deıin eki bas qorjyn qoıan aldyra­tyn bolǵan. Syr óńirinde, dáli­rek aıtsaq, Jańaqorǵannyń Kelin­tóbe aýylynyń ańshy­sy E.Álıev «Lashyn» atty kók qasqa tazysyna bir qys­ta 47 shıbóri aldyrǵan. Almat­y oblysy Raıymbek aýda­ny, Alǵabas aýylynyń tur­ǵyny A.Aqmoldauly bir maýsymda tazysyna 47 túl­ki ildirgen. Almaty oblysy, Raıymbek aýdanynyń Jyly­­saı aýylyndaǵy ańshy J.Muqaevtyń aq tazysy qasqyrdy qýyp jetip, sińir tirsegin qıyp jiberip, ıesi kelgenshe ony jibermeı ustap turatyn bolǵan.