Basqa ýaqytta ata-babalary ómir súrgen jáne máńgilik qonysyn tapqan mekenderinen uzap, oqý-bilim izdegender, saýdamen aınalysqandar nemese qajylyq saparǵa attanǵandar bolmasa, eshkim eshqaıda ketpegen. Osyndaı kúndelikti ómir birqalypty syrǵyp ótip jatqan kezde qazaq dalasyna da búkil álemdi dúrliktirip Reseıden bastalǵan 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi kelip jetti.
Tóńkeris alǵashqy kezeńinen bastap, Kereký óńiriniń qazaqtary úshin de qıynshylyqty molynan ala keldi. Al ujymdastyrý kezeńiniń qataldyǵy men qatygezdigin sózben aıtyp jetkizý ońaı emes. Sol jyldary jeti atalarynan beri mańdaılaryna bitken baq-dáýletteri bastaryna sor bolyp jabysqan «shynjyr balaq, shubar tós» baı-shonjarlardyń urpaqtary men az ǵana mal bitkender «halyqty qanaýshylar» degen ataq tańylyp, dúnıe-múlki kámpeskelenip, ortaqqa alynyp, jurt «ıtjekken» dep atap ketken Sibir jerine aıdalyp, odan qaıta oralyp kelý-kelmeýi belgisiz zaman týdy.
Sol zamannyń azamaty Qaıyrgeldi Jaqypbaıuly Qyzyljarda 1904 jyly ómirge kelgen eken. Ujymdastyrý qyzý júrip, jańa ekonomıkalyq saıasattyń (NEP) arqasynda keshegi kedeılerdiń bir bóligi aýqatty sharýalar, ıaǵnı «kýlaktar» qataryna qosylǵan kezde, olar da tap retinde joıylýǵa tıis bolǵanyn tarıhtan bilemiz. Jerlesterine berilgen soqqynyń birinshi tolqynynan qudaı saqtap aman qalǵan Qaıyrgeldi Jaqypbaıuly ekinshi tolqyn bolatynyn jáne onyń tym aýyr bolatynyn sezip, bir kúni túndeletip, inisi Seısenbaıdy, uly men qyzyn jáne jubaıyn alyp, Ombyǵa qaraı bet alady.
Aýyr da azapty jolǵa shydaı almaı, jol-jónekeı Seısenbaı qaıtys bolyp, Ombyǵa Qaıyrgeldi qalǵan otbasy múshelerimen ǵana áreń jetedi. Munda da tynyshtyq bolmasyn bilgen Qaıyrgeldi túý alysqa bet buryp, Habarovsk qalasyna, sol jaqtan jumysqa shaqyryp, jumysshy izdep kelgen adammen ilesip ketýge májbúr bolady. Bul jerde onymen basqa da birneshe qazaq otbasy, jeke adamdar birge ketedi. Olar áýeli poıyzben Vladıvostokqa keledi, sodan soń paromǵa otyryp, Japon teńizindegi tar moınaq arqyly júzip Habarovskige betteıdi. Parommen ketip bara jatqanda, osy kezde asharshylyqtan, sýyqtan, sanıtarlyq tazalyqtyń joqtyǵynan qazaqtar «qurqulaq» dep ataıtyn sınga aýrýynan birneshe adam kóz jumady. Sol adamdardyń ishinde Qaıyrgeldiniń jubaıy jáne uly men qyzy qaıtys bolady. Teńiz ústinde qaıtys bolǵandar jer qoınyna emes, teńiz sýynyń qushaǵyna tapsyrylady, sebebi qurǵaq jerge shyǵyp, jerleýge eshqandaı jaǵdaı bolmaǵan. Sóıtip, eń jaqyndary – baýyr eti balalarymen qııan shetke esh oılanbastan, erip kele jatqan jubaıyn Qaıyrgeldi kóz jasyn teńizdiń ashy sýyna tamshylata turyp tabystaǵan eken.
Habarovskige kelgen soń Qaıyrgeldi Jaqypbaıuly taǵdyrdyń asa aýyr soqqysynan ońalý úshin, qaıǵysyn az da bolsa umytý úshin, óte aýyr jumysqa turyp, port júkshisi – dokerler qatarynda zil batpan júkterdi tasymaldaýmen aınalysady. Alaıda júrektegi zor jaraqat – týǵan elden, jerden tym jyraq ketý, janyna jaqyn jandarynan aıyrylý ony únemi ókshelep qýalap, qaıda barsa, ne istese de esinen ketpeıtin.
Bul únemi syzdap turatyn aýyr júrek jarasynyń emi – tek ózimen taǵdyrlas Shamsınur Valıýllaqyzy Ǵabdýllına esimdi tatar qyzymen tanysyp, syrlas, muńdas bolyp, onyń sońy úlken sezimge ulasqannan keıin, alys ólkede qazaqtyń bir shańyraǵyn kóterip, oshaq otyn jaqqan soń ǵana tabylǵandaı edi. Shamsınur Bashqurtstandaǵy Abdýlovo atalatyn derevnıada kópes otbasynda ómirge kelgen eken. Onyń da otbasy stalındik qýǵyn-súrginnen zardap shekken.
Sulý da symbatty boıjetken qyz qýǵyn-súrginnen qutylý úshin dos qyzymen birge Qıyr Shyǵysqa, altyn izdeýshilerge ilesip ketedi. Alaıda altyn óndirý jumysy qıynnyń qıyny bolǵandyqtan olar, Bashqurtstannan birge kelgen eki qyz, sol jaqta tanysqan birneshe otbasymen birge taıganyń ıt tumsyǵy ótpeıtin ný ormany arqyly bastaryn qaýip-qaterge tigip, Habarovskige jetken.
Taǵdyr keıde adamdardy aýyr soqqydan aıyqtyryp, ońaltý úshin meıirimin de usynatyn kezderi bolady ǵoı. Mine osy kezeń Qaıyrgeldi men Shamsınurǵa da keledi. Úıirinen adasqan aqqý-qazdaı, jetimsiregen eki jas osy jerde kezdesip, joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1936 jyly shańyraq kóterip, tútin tútetti. Habarovskide 4 balany ómirge ákeldi. Barlyǵy da retimen, birtindep túzelip kele jatqandaı bolady. Biraq Shamsınur balalarynyń Otanynan jyraqta óskenin, ultyn, tilin, dinin, mádenıetin umytyp, basqa halyqtyń arasyna sińisip, joǵalyp ketpegenin qalady. Sóıtip, otaǵasyna udaıy tilek bildirip, elge qaıtýǵa ótinish jasaıdy.
Halyq Otan soǵysynyń aýyr zardabynan asa ońala qoımaǵan 1947 jyly Jaqpaevtar (qujatta Jaqpaev dep jazylǵan) otbasy – Qaıyrgeldi men Shamsınur 4 balasymen Qazaqstanǵa oraldy. Olar birden Kýıbyshev aýdanyna (qazirgi Aqtoǵaı) kelip, sol kezderi jańadan uıymdastyrylǵan Oktıabrdiń 25 jyldyǵy atyndaǵy keńsharǵa ornalasty. Qaıyrgeldi zeınetkerlikke shyqqansha osynda atshy bolyp jumys istedi. Shamsınur elge oralǵannan soń ómirge kelgen eki balamen qosa, alty balasyn tárbıelep, úı sharýasymen aınalysty. Ol keńestik kezeńde analarǵa kórsetiletin qurmetterdiń barlyǵyn kórdi, I jáne II dárejeli «Ana medalin», basqa da marapattar aldy.
– Balalarynyń ata-babalary týǵan jerde, óz elinde ósip-óngenderine shúkirshiligin jasap, ómirleriniń basy qıyn bolǵanymen eńbekteriniń janǵanyna rızashylyqtaryn aıtatyn edi deıdi, – olardyń nemeresi Raısa Qaıyrjanqyzy.
Otannan alys, shalǵaıda taǵdyrlary qosylǵan Qaıyrgeldi jáne Shamsınur Jaqpaevtardyń 6 bala, 12 nemere, barlyq áýleti búginde elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik salalarynda adal eńbek etýde. Qaıyrgeldi men Shamsınurdyń shóberelerin ata men ájeleriniń úlgili ómirlerinen ónege alatyndaı qyzyqty áńgimeler aıtyp, tárbıelep ósirýde. Bul náýbet jyldary azapty kóp tartqan qarapaıym adamdardyń oryndalǵan armany.
Bákızat Qarakereıqyzy,
«Aýyl tynysy» gazetiniń tilshisi
Pavlodar oblysy,
Aqtoǵaı aýdany
