Álem túrkologııasyndaǵy alyp shynar

Shyǵys tilderi men tarıhyn, mádenıetin zertteýdiń baı dástúri bar Majarstanda túrki tilderin oqytýdyń úsh ǵasyrlyq tarıhy bar. Álemde alǵash ret 1867 jyly Býdapesht ýnıversıtetinde túr­kologııa kafedrasy, 1897 jyly Kolojvar (Transıl­vanııada) ýnı­versıtetinde altaıstıka jáne komporavıstıka kafedrasy qurylǵan. Osyndaı dáleldi ýájder óte kóp. Álemdik túrkologııanyń berik qa­ma­lyna aınalǵan majarstandyq mek­teptiń eń kórnekti ókili, tegi quman-qypshaq Nemet Dıýlanyń týǵa­nyna 130 jyl tolýy keńinen atalyp ótýde.

HIH ǵasyrdyń orta sheninen ­bastap álemde beleń alǵan tap­taý­ryn tujyrym men paıymdar­dy qaıta qarastyrýǵa degen qul­shynystan ǵylymda «ka­bınet­tikten» góri, zertteý nysanyna baryp tikeleı málimet jınaı oty­ryp, shendestire zertteý baǵyty orny­ǵa bastady. Osy tus­ta majarlar­dyń arasynan san on­daǵan mamandar shyǵysqa – Azııa­nyń túkpir-túkpirine ǵyly­mı mıssııamen attandy. Olar­dyń bári týraly sóz qozǵaý múmkin ­emes, tek Kóróchı Choma men Vamberı Armındi atasaq jetkilikti. 1848 jylǵy halyq­tar kóktemi lebimen rýhtanǵan majarlar ulttyq jań­ǵyrýǵa etene mán bere otyryp, derbes­telý saıasa­tyn qarqyndy qolǵa aldy. Eń birin­shi másele – majar tili qandaı tilge týys, nendeı top­qa jatatyndyǵy, halyqtyń tegi men bolmysy týraly saýal kóp­ti tolǵandyrdy. Bul saladaǵy «maı­dan» túrki men fın-ýgor baǵy­tynyń arasynda jú­ril­di.

Osy tusta Majarstanda  majar tilin jań­ǵyrtý, bilimge qushtarlyq kýl­ti erekshe edi, ekonomıkasy da qa­ryshtaı túsken kez. Osyndaı mamy­rajaı tusta dúnıege kelgen Nemet Dıýlanyń peshenesine el ómi­rindegi asa mańyzdy salada dendep eńbektený buıyrypty.

1890 jyldyń 2 qarashasynda shaǵyn kásipkerdiń otbasynda dúnıege kelgen Dıýlany eki aǵa­synyń jolymen orta mektepti bi­tirgen soń qolǵabys bolyp, otba­sy­lyq kásipti (tigin atelesin) dóń­ge­letedi dep kútken edi. Biraq mektepke barmaı turyp-aq oqyp-jazyp úırengen áljýaz, biraq týmysynan zerek, zerdeli bala ǵylym jolyn tańdady. Oǵan otbasynyń qarjylyq jaǵdaıy qoldaý boldy. Gımnazııada dosy Dórfı Isht­van (majar etnografııasynyń kór­nek­­ti tulǵasy, Karsagtaǵy Qumanııa ­mu­rajaıy onyń esimimen atala­dy) ony túrik tilimen shuǵylda­ný­ǵa úgitteıdi. Osman túrik tilin eki jyl úırengen gımnazıst Nemet shyǵyspen etene jaqyn tanysý úshin 16 jasynda Ystanbuldy, kelesi jylynda Aıdyn, Izmir (Smır­na) qalalaryn aralaıdy. Bul sa­par­larda úırený, el-jermen tany­sýy óz aldyna, sabaq berip, til úıretip qarjy aıyrýǵa múmkin­­di­gi bolǵan eken. Mundaı izdený sapary túrkige qosa, orys tilin úırený maqsatynda 1909 jyly Qyrymda jalǵasady, ol jaqtan ǵylymı áde­bıetterdi arqalap keledi. Sóı­tip Býdapesht ýnıversıtetine esh kedergisiz oqýǵa qabyldanǵan Ne­met Dıýlanyń ǵylymı daıyn­dy­ǵy men tájirıbesin eskergen ǵa­lymdar 1-kýrsyn bitire sala ony Kavkazdaǵy túrkilerdi zertteý­ge jiberedi. Halyqaralyq Azııataný qaýymdastyǵynyń majarstan­­dyq komıteti stıpendııasyna ıe bol­ǵan jıyrma jasar jigit iri olja­men oralǵan: jınaqtalǵan materıaldary arasynda Iyrchy Qazaq, Ma­gomed Efendı Osmanogly­dan bas­tap qumyq, malqar aýyz ádebıeti men til tarıhyna qatysty málimetterdi jarııalaıdy, 4 tildi sózdik daıyndaıdy. Ol úshin atal­ǵan tilderiniń tabıǵatyna úılesken álip­bıdi ózi qurastyrǵan (!). Atal­ǵan uıym 1913 jyly Nemetti О́fe óńirindegi chývashtardy zert­teýge attandyrady.

Nemet 17 jasynda habarla­­ma maqala, al jıyrmasynda tyr­­naq­aldy ǵylymı maqalasyn ja­­rııa­­laǵan. Ǵylymı ustanymdy etımolog, altaıst, fonetık Gom­bos Zol­tan men fın-ýgorıst, etno­graf Mýn­kachı Bernattan úıren­gen­digin jazǵan. 1911-1914 jyl­dary Leıpsıg, Kıl, Berlın ýnı­ver­sıtetterinde Gans Shtýmme men Georg Iakob sekildi pro­fes­sorlardan dá­ris aldy. Mu­nan keıin 2-3 jyl boıy biligin shyń­daýǵa bel býǵan zert­teýshi Ger­manııa, Fransııa, Reseı, Polsha, Chehııa, Bulǵarııa ki­taphanalarynda ju­mys jasaıdy.

Zertteý nátıjelerin majarsha jáne shet tilderde úzbeı jarııalap otyrǵan Nemet 1916-1917 jyly túrik tiliniń grammatıkasy, tildeskish, sózdik qatarly birneshe eńbegin nemis tilinde jaryqqa shyǵarady. Bul osman túrik grammatıkasy Ne­met úshin alǵashqy iri baspaldaq qana emes, onyń ómirine úlken bet­burys ákelgen, Atatúrikpen ara­daǵy baılanysqa arqaý bolǵan edi.

1916 jyly Nemet Dıýla Býda­pesht ýnı­versıtetiniń túrkologııa kafedrasyna erekshe quqyqtaǵy us­tazdyqqa shaqyrylady. Biligi ke­meldene bastaǵan Nemetke bu­ıyrtqan bul múmkindik onyń ǵy­lymı muratynyń óz yrǵaǵymen jú­zege asýyna qolaılylyq týdyrdy. Sóıtip ol Majar shyǵystanýynyń damýyna ońdy betburys ákelip qana qoıǵan joq, majarlardyń kóne tarıhy, tili men mádenıetiniń tyń serpinmen damýyna, sol arqy­ly álemdik túrkologııaǵa tyń lep ashty deýge bolady.

Nemet shyǵarmashylyǵy altaıstıkadan bastalǵanymen (tipti majar tilindegi mońǵol kirme sózderi týraly maqala da jarııalaǵan) tarıhı lıngvıstıkaǵa qaraı oıysty. 

Nemettiń ǵylymı mıssııasy­­nyń basty nysany – Honfoglalash, ıaǵ­nı majarlardyń Otanǵa (Eýropa­ǵa) qonystaný máselesi, dálirek aıt­saq, Karpat qoınaýyna qonys­­ta­ný úrdisiniń alǵysharttary, tarıhy, etnos retinde qalyptasý máselesi boldy. Bul máseleni saralaýda majarlardan buryn tarıhı súrleýdi salyp ótken, kóne hronıkalarda majarlardyń babalary retinde qarastyrylatyn (al majarlardy – túrki dep tańbalaıdy jylnamalarda!) Attıla ǵundarynan bastap, Arpad patshanyń majarlarynyń qalyptasýy, tili, mádenıetiniń ózge jurttarmen tarıhı baılanysyn ǵylymı turǵydan anyqtaýdy maqsat etip qoıady.

Majar tarıhy men mádenıe­ti­niń tereń qoınaýyna dendep boı­­laý úshin Nemet tarıhı lın­­g-­­
vıs­­tıkanyń, ásirese etı­molo­gııa men onomastıkanyń múm­kin­­­di­gine súıenip qana qoıǵan joq, ony ádistemelik jáne maz­mun­­­dyq turǵydan baıytty. О́mi­­ri­niń eleýli bóligin ar­naǵan «A honfoglaló magyarság kialakulása» – Otan­ǵa qonystanýshy majarlar­dyń qalyptasýy» atty monografııasyn 1930 jyly jaryqqa shyǵar­dy. Onan beri ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, áli de qundylyǵy men kon­septýaldy arqaýyn joǵaltpa­ǵan eńbektiń ǵylymı, praktıka­lyq mańyzdylyǵy kemigen joq. Eńbektiń alǵysózinde avtor bylaı dep tolǵaıdy: «Majarlar­ Or­talyq Eýropalyq qaýym­das­tyqqa qosylardan buryn shama­men myń jyldaı (!) ýaqyt boıy túrki jurttarymen birge (együtt!) ómir súrdi. Bul birge ómir súrgen kezeń tarıhy, onyń jaǵ­­daıyna (obstoıatelstvo) qa­tys­ty tarı­hı derekkózderde sóz bol­­maǵan. Degenmen, túrki halyq­ta­ryna qatysty tarıhı derekter, etno­grafııalyq sıpattamalar men tildik málimetterge súıene oty­ryp, saqtalyp qalǵan ortaq ataýlar men olardyń túıinin sheshý arqyly majarlar ózimizdiń baıyrǵy kel­betimiz týraly «kartınany» tirilte alamyz».

Bul – Nemet Dıýlanyń taǵa­ny, qaǵıdaty boldy. Bul jolda ǵalym túrkilerdegi esim be­rý, ataý júıesine qatysty másele­lerdi zertteı otyryp, ony klas­sı­kalyq onomastıkanyń jańa ádis­­temelerimen tolyqtyra, túr­kologııadaǵy biligimen ushtasty­ra sa­ralady. Nátıjesinde sony qory­tyndyǵa qol jetkizdi. Shy­ǵys Eýropadaǵy túrkilerdiń tarıhy­nyń ǵundardan bastap, majarlarǵa deıingi kezeńin saralaý barysynda ortaǵa bulǵar-túrikterdi «qoıdy». Altaıstıkadaǵy lambdaızm, rotasızm sııaqty tarıhı fonologııalyq qubylystardan týyndaıtyn tar­tystardy sátti taldaı otyryp, Gýstav Ramsted syndy túrkologtardyń pikiriniń orynsyz ekenin synady. Ramstedtiń túrkilerdiń atajurty Qıyr Shy­ǵysta Hıangan jotalaryna qaraı, shalǵaıda degen ýájiniń qısynsyz ekenin dáleldegen Nemet túrkiniń otany Ertis boıynda, Batys Si­birdiń ońtústiginde toharlar men kóne ıran yqpaly jetken tusta degen kózqarasty usyndy.

Túrki men oral tilderindegi or­taq jalǵaý, jurnaqtar ári sıngormonızm qubylysynan basqa sın­taksıs pen grammatıkalyq ­uq­­sas­tyqtarǵa den qoıdy. Sóı­tip chý­vash pen saqa (ıakýt) tili or­taq túrki tinnen erte alshaqtap shyq­qanyn dáleldedi, oral jáne túrki tilderiniń arajigin, tıpologııasyn ajyratýǵa atsalysty. «Bulǵar» et­nonıminiń máni – aralas, qosylys, túzilis degenge saıatynyn, onyń sebebi Attıla patsha óliminen ke­ıin Pannonııadan Kavkazdyń teris­keıine qaraı shegingen ǵundar 465 jyldar shamasynda sol aımaqqa qaraı oıysqan onogýrlarmen aralasýdan týǵan degen baılamǵa keldi. Osylaısha bulǵarlar chývashqa tán tildik erekshelikke («r» dybysy) qosa, Attıla kýltin ala keldi. Keıin atalǵan sıpattar túrki-bul­ǵarlardan qońsy majarlarǵa qa­raı aýysty deıdi. Tarıhı jáne til­dik derekterde saqtalǵan bul ke­zeńge tán onogýr, savır, túrk et­nostyq ataýlarynyń mánin ash­ty. Mundaǵy onogýr – ýngar, hýn­gar, vengr atalǵan majar, al grek, arab derekteri túrk dep ataýy da majarlar, tipti Konstantın Per­fırogenıtos (Bagrıanorodnyı) jyl­­namasynda savarto asfoloı, ıaǵnı savır degen atpen majar­lar­dy ataǵan. Demek, Teriskeı Kav­kaz ben Qazar (Kaspıı) aýmaǵyn­da­ǵy tarıhı-etnostyq bolmys ma­jar­larǵa qatysty órbıdi.

Monografııasynda Nemet majar etnosynyń qurylymyna túr­­kilik sıpaty tán ekendigin aı­ta otyryp, ony qurýshy 7 taı­pa­nyń ataýyn bylaı dep túsin­di­­redi: onyń ekeýi ýgor tekti: bi­risi – Nıek maǵynasy – jıek, atyz, shet, ekinshisi – Meder, Ma­dıar ýgorlardyń ortaq ataýy med+eri túrkilerdegi adamy degen jiktik túrde (túrkman sııaqty) qalyptasqanyn aıtady. Al qalǵan taıpa ataýlary túrkilik sıpatta: Kabar (qabarýy, isiný, qarsylyq tanytýshy), Darmat (sharshamas), Kúrt (qar úıindisi), Tarıan (qo­salqy bıleýshi, jalǵan bek), Ienó (ýázir, ýálı), Kerı (orasan, dáý) Kesı (bólik, úzik) degen mánin ashyp kórsetedi. Ǵalymnyń pa­ıymdaýynsha, mundaǵy Nıek – qorǵaýshy, Meder – jetekshi (noq­ta aǵa), Kúrtdıarmat – eki taıpadan turatyn, al Tarıan men Ienó majarlarǵa erteden qosylǵan, Keri men Kesı keshteý kelip qosylǵan taıpa dep qorytady. Túrkiler ózi­nen áldeqaıda tómen, álsiz uıym­dastyrylǵan ýgorlardyń ba­syn qosyp uıystyrǵan, biraq ke­ıin ózderi olarǵa sińip ketken. Ne­mettiń pikirinshe, bashqurlar túr­kilengen madııarlar, XII ǵasyrda shy­ǵystaǵy týǵandaryn izdegen majar saıahatshylarynyń jolyǵyp, til qatysqan baýyrlary solar bol­ǵan.

Ol baıyrǵy túrkilerdiń ota­ny qaıda degen máselege, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, lıngvıs­tı­ka arqyly jaýap izdedi. Attı­la­nyń ǵundary Azııadaǵy qytaı jyl­namalaryndaǵy hýnný, súnný (sıýnný) atalǵan Azııa ǵundarymen baılanysy qandaı, jylnamalar men ańyzdarda majarlar ǵundardyń urpaqtary deýi qanshalyqty se­nimdi degen saýaldar alańdatty. Ne­met osy máselede tórt birdeı árip­tesimen Lıgetı Laıosh, Vası Pe­ter, Fettıch Nandor jáne Ekhard Shandorlarmen birlese otyryp, 1940 jyly shyqqan «Attila és Hunjai» (At­tıla jáne onyń ǵun­dary) atty kó­lemde kollektıv­tik monografııa­synda jaýap berýge tyrysty. Qo­ry­tyndysy myna­daı: Eýropa ǵundarynyń tili bul­ǵar-túrkige ja­qyn degen gıpoteza usyndy. Attıla ǵundarynyń bıleýshileri ǵana ǵundar, al qol astyn­daǵy jurty got, nemis, slav taıpalary bolǵan.

1799 jyly tabylǵan Noıd-Sent-Mıklosh nemese Attıla qa­zy­nasy dep atalǵan 23 dana altyn ydysta tańbalanǵan úlkendi-kishili jazýdyń syry uzaq ýaqyt boıy ǵylymı polemıkaǵa aınaldy. Oǵan qatysty Shebesten, Nad syn­dy mamandardyń zertteýlerin syn tezine alǵan Nemetke ataqty Vıl­gelm Tomsenniń Býıla es­kertkishiniń jazýyn saralaǵan pikiri oı salady. Nemet eki bir­deı jalqy esimdegi tańbany anyq­tap, aqyr sońynda onyń pechenek tilinde jazylǵanyn, onyń qyp­shaq tiline jaqyn turǵanyn, shyn­­týaı­­tynda majar rýnıkasymen jaz­ylǵandyǵyn jańalyq retinde usy­nady.

Nemet – ǵylymı shyǵarma­shy­lyǵynda kóp máselemen qatar aınalysqan maman. 1921 jyly majar tiline túrkilerden engen kirme sózdiń tórkini týraly ma­qala jarııalaǵan ol majar men túr­kilerdiń baılanysy barysyn­da almasqan kirme sózderdi úsh kezeńge bólip qarastyrǵan: birinshisi – majarlardyń Karpatqa qonystanardan burynǵy sózder (bu­ǵan chývash sıpatty túrki leksıkasy tán); ekinshisi – ortańǵy ke­zeńdi qypshaq pen pechenek sózderi quraıdy; úshinshisi – keıingi ke­zeń nemese Osman túrikteriniń otar­shyldyǵy kezeńinde engen sózder (úshinshi toptaǵy 6-8 júz sózdi tal­damaq bolǵan, onyń 30-40-y áli de majar tilinde qoldanysta).

Onomastıka salasyndaǵy eń­bek­terinde ol madıar tarı­hyn­daǵy kóptegen tulǵalar men rý taı­palardyń ataýyn (Kean, Shalan, Býlchý, Horka, Teten, Karoldý, Sharoltý, Aıton, Býhna) jer-sý ataýlarynyń túpnegizi (Karsag, Debresen, Koldýsh, О́zón, Maklar, Chepel, Sholıom, Karvaı, Kóró) túrik tilinen ekendigin, tarıhı-etnomádenı baılanystyń tamyry tereńde ári tinin úzbeı uzaqqa jalǵasqandyǵyn ǵylymı turǵydan tııanaqtaǵan.

Áý basta majar-túrki baıla­ny­­sy­nyń jandy tusy Edil bul­ǵarlary arqyly júrildi degen tujyrymynda qalǵan Nemet ómi­riniń sońyna deıin Bulǵarııadaǵy túrikterdiń tilin zertteýdi qatar júrgizip otyrdy jáne dıalektologııa men etnografııa, aýyz áde­bıeti úlgilerin toptastyrǵan irgeli eńbekti shyǵardy. О́ziniń jany­na jaqyn taqyryby bashqurt-majar rý-taıpalarynyń ataýy, tildik baılanysy taqyrybyndaǵy zertteýlerin jalǵastyrǵan.

Nemettiń abyroıyn asqaq­­tat­qan bir jaıt – onyń jas kezinde ja­ryqqa shyǵarǵan túrik tiliniń grammatıkasy eńbegi. Oqıǵa jaz­­myshy bylaı bolǵan eken: Os­man ımperııasyna qyzmet etken ne­mis jaýyngerlerine arna­lyp daıyn­dalǵan Nemettiń Tür­kische Grammatik eńbegin Agop Mar­ta­rıan (ol keıin túrik tiline eń­bek sińir­g­en ǵalymǵa aınalǵan) esimdi oqymystynyń qolynan kór­gen túrikter ony jansyz dep kúdik­te­nip, Pashanyń aldyna aparady. Shyntýaıtynda, basqasha jaıt eken­­digin túsindirgen.

1917 jyly Shamda bolǵan bul oqı­­ǵany Kemal pasha Túrkııa Res­pýb­lıkasyn jarııalaǵan tusta esine túsiredi. «Jeńisti endi ǵylym sa­la­synda jalǵastyrý kerek» degen Atatúrik jańa respýblıkanyń al­dyndaǵy besinshi mańyzdy másele retinde jazý men til reformasyn qoıady. Atatúrik ózi kirisip, Vam­berıden bastap Nemetke deıingi ondaǵan majar túrkologtarynyń eńbekterimen etene tanysady. Ásirese Nemettiń atalǵan eńbe­gin­degi túrki sózderin latyn árip­terimen transkrıpsııalaýy, sóz tór­kinin taldaýlary erekshe oı tas­taıdy, jazý reformasynda arqaý etken bir tirekke aınalady. 1928 jyly 1 qarashada qabyldanǵan la­tyn jazýyna ótý jáne tildi reformalaý sheshiminen soń eń áýeli majar mamandarynyń qoldaýyna súıenedi.

«Nemettiń eńbegin etene boı­laǵan Atatúrik majar tiliniń da­mýynyń tarıhyn, onyń taza­ly­ǵyna jete mán berýge, majar­lar­dyń 150 jyl buryn eńsergen til jańǵyrtý tájirıbesin Túrkııa prak­tıkasynda qoldanýdy, ıaǵnı sóı­leý tili men jazý tili arasyn­da alshaqtyq bolmaýy kerek», – degen usynysyna sebepker boldy dep jazdy zertteýshi N.Gúngórmesh (bul Aqańnyń – Ah­met Baıtursynulynyń konsep­týaldy tujyrymymen tolyq úı­lesedi). Túrik tili qoǵamy majar túrkologtarymen qoıan-qol­tyq ju­mys atqardy. Tipti onyń al­ǵash­qy tóraǵasy Rýshen Únaı­dyn II soǵys ýaqytynda Býda­peshte el­shi boldy.1936 jyly Dolma­bak­­che saraıynda ótken Túrik tili kon­gresinde Nemettiń baıanda­ma­­sy erekshe qyzyǵýshylyq tý­dyr­dy. Osyndaı irgeli isterde Bý­dapesht ýnıversıtetiniń túr­ko­logııa kafedrasynyń ále­ýeti ju­myldyrylsa, Ankara ýnı­ver­sıtetinde 1935 jyly Hýngarologııa ıns­­tıtýty qurylady. 1937 jyly Ortalyq Azııa túrkilerine arnalǵan iri jıyndy uıymdastyrǵan jas ujym majar túrkologtarynyń eńbekterin túrik tiline aýdarý, nasıhattaý, shákirt tárbıeleý isinde úlken jetisikke jetken. Oǵan qosa iri isterde – Túrik etımologııalyq sózdigi, Túrik ensıklopedııasy sııaqty eńbekterdi daıyndaýǵa majar túrkologtary úles qosty. Bul salada Nemettiń úlken yqpaly bolǵanyn moıyndaý kerek.

1923 jyly Majarstan Ǵylym akademııasy korrespondent-múshesi bolyp qabyldanǵan Nemet 1927 jyl­ǵy bir ǵylymı otyrysta «túr­ki jurttaryn zertteýdi majar-tú­rik tarıhı baılanysynan izdeýdi jáne ony beriden bastaýdy qolǵa ala­tyndyǵyn jarııalady.

Ol kóne, jańa túrik tilderin, Osman túrik tili, etnografııa, tarıhty keshendi túrde oqytýdy usyndy. Nemet zertteýin madıarlar men kóne jáne ortaǵasyrlyq túrkilerdiń tarıhı, mádenı baılanystaryna arnady. Shyǵys Eýropa aýmaǵyndaǵy rýnıkalyq jazý­lardy (ásirese Noıd-sent Mıklosh, sekeı) Orhon, Talas rýnalarymen salystyra zerttep, «qupııalardy» ashty. Bul salada ataqty Vılgelm Tomsenniń tisi batpaǵan sony súrleýge soqpaq saldy.

Ataǵy men shyǵarmashylyǵy jarysa qarqyndaǵan Nemet Dıý­la 1928 jyldan «Majarstan shyǵys­tanýy» monografııalar serııasyn shyǵarýdy qolǵa alyp, nebir ta­masha ǵylymı tııanaqtalǵan eńbek­terdi halyqqa usyndy. Onyń be­delimen 1930 jyly Túrki fılologııas­y jáne kónemadııar tarıhy ınstıtý­ty qurylady. Qyzmette de ór­leı­di: 1932 jyldan Gýmanıtarlyq fa­kýl­tet dekany, 1947-1949 jyldary Býdapesht ýnıversıteti rektory qyz­metin atqarady. Saıasat sal­qy­nynan aıaǵyna tusaý salyn­ǵan pánder qaıta oqytylyp, Túr­kologııa, Ishki azııa, sınologııa, Shy­ǵys azııa kafedralary qaıta qu­rylady. Shyǵystaný stýdentter qaýymdastyǵy da dúnıege kelip, ıgilikti isterge belsene aralasa ­bastaıdy. Ol stýdentterdiń kóbi qazir Majarstan túrkologııasynyń beldi ókilderine aınalyp otyr.

Ǵalymnyń otan aldyn­daǵy si­ńirgen eńbegin joǵary ba­ǵalaǵan Ma­jarstan úkimeti Ne­metti eń joǵary ordenderimen já­ne memle­kettik syılyqpen marapattady.

Álemde onnan astam tanymal professor tárbıelegen ustaz az bolsa, sonyń biri – Nemet. Nemet eń soń­ǵy shákirtiniń biri, jerlesi, týy­sy Mandokı Qońyr Ishtvanǵa qıyn qystaý tusta ózi partııalyq kepildeme bere otyryp, onyń ýnıversıtetke túsýine sebepker bolǵan, erekshe qoldaý kórsetken.

Majar eldigi men bolmysyn zertteý salasynda irgeli eńbek tyndyrǵan Nemet Dıýlanyń mu­rasyn otandastary joǵary baǵa­laıdy. Nemet salǵan jol kemel­denip, damyp qulashyn keńge jaıýda. HH ǵasyr sońyndaǵy júıe­lerdiń daǵdarysynan keıin tyń múmkindikterge jol ashyldy. Ma­jar­standa san salada shyǵys el­derimen baılanysty, kóne tarıh pen tildik, mádenı baılanysqa qatysty myńdaǵan eńbekter jyl saıyn jaryq kóredi. Oǵan qosa buryn beımálim qundylyqtar men jańalyqtarmen tolyǵyp otyrǵan bul baǵytqa genetıka men antropologııa, arheologııa men folklorıstıka tyń serpin berýde. Majarstandaǵy «Shyǵysqa qaqpa» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda keleli ister júzege asýda. Búginde Majarstan Respýblıkasy Halyqaralyq Túrki akademııasy, Túrik keńesi, Túrksoı, Túrki ekono­mıkalyq yntymaqtastyǵy, Túrik Parlamentter qaýymdastyǵy sııaq­ty birqatar túrkilik ınteg­rasııaǵa belsene aralasyp otyr. Eki jyl saıyn Madııar-Turan qaýymdastyǵy (jetekshisi Bıro Andrash) Majarstanda uıym­das­tyratyn ǵun-túrki-majar halyq­tarynyń Quryltaıy sol bir kez­deri Nemet syndy ǵulamalar bas­tap ketken izgilikti istiń nátıjesi, búgingi urpaqqa berer yryzdyǵy dep baǵalaýǵa bolady. Dýnaı bo­ıyndaǵy Karpat qoınaýyndaǵy baýyr­lardyń arǵy-bergi tarıhy men Uly dalamen aradaǵy baılanysyn zerttep-zerdeleýdegi ǵulama Nemet Dıýlanyń eren eńbegi men úlesi ólsheýsiz. Sondyqtan Nemetti túrkologııadaǵy máýeli shynar demeske laj joq.

Hınaıat Babaqumar,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Majar-Turan qaýymdastyǵynyń qyzmetkeri

Býdapesht (Majarstan)